Моңғолдардың кетуінен бастап Михаил Батыр билігіне дейінгі Румыния тарихы

Кіріспе

Румыния тарихы моңғолдардың кетуінен Батыл Михаилдың билігіне дейін Румыниядағы Орта ғасырлар III ғасырдың соңында бұрынғы Рим провинциясы Дакиядан Рим легиондарының кетуінен кейін және ерте Орта ғасырдың басталуымен және одан кейін көші-қон кезеңінің басталуымен басталды. Кейіннен ол 1599 және 1600 жылдар аралығында қысқа уақыт бойы Валахия, Молдавия және Трансильванияны бірге басқаруға қол жеткізген Батыл Михаил (1593–1601) билігімен аяқталды. Бұл үш княздықтың аумақтары үш ғасырдан кейін бірігіп, қазіргі және заманауи Румынияны құрады. Осы кезеңнің көп бөлігінде Банат, Кришана, Марамуреш және Трансильвания – қазіргі Карпат тауларының батысындағы Румыния аймақтары – Венгрия Корольдігінің бөлігі болды. Олар «округтер» және «орындықтар» сияқты әртүрлі әкімшілік бірліктерге бөлінді. Трансильвания округтерінің басшылары немесе «графтар» воевода деп аталатын арнайы патшалық лауазымды адамға бағынатын, бірақ провинция сирек біртұтас қарастырылды, себебі Секель және Саксон орындықтары бөлек басқарылды. Корольдікте румын шаруалары, православие дінін ұстанатындықтан, оннан бір бөлігін төлеуден босатылды. Алайда, румын дворяндары саяси өмірге қатысу мүмкіндігін баяу жоғалтты, өйткені 14-ғасыр монархтары католиктік саясатты ынтамен ұстанды. Олардың жағдайы 1437 жылдан кейін одан да нашарлады, Бобална шаруаларының көтерілісін басу үшін венгр дворяндары, Секелилер мен сакстардан тұратын «Үш ұлттың одағы» құрылды. Валахия, Карпаттар мен төменгі Дунай арасындағы алғашқы тәуелсіз Орта ғасырлық мемлекет, Басараб I (1310–1352) 1330 жылы Посада шайқасында жеңіске жетіп, Венгрия королінің билігін тоқтатқан кезде құрылды. Карпаттың шығысында орналасқан Молдавияның тәуелсіздігіне Марамуреш воеводиясының дворяны Богдан I (1359–1365) қол жеткізді, ол венгр монархы тағайындаған бұрынғы билеушіге қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Алайда, екі княздықтың тәуелсіздігі сирек қамтамасыз етілді, ал бірнеше мемлекеттерге вассалдық олардың дипломатиясының маңызды аспектісіне айналды. Валахия 1417 жылдан бастап Осман империясына, ал Молдавия 1456 жылдан бастап құрмет көрсеткенмен, олардың екі Орта ғасырлық монархтары, Валахияның ескі Мирчасы (1386–1418) және Молдавияның Ұлы Степан (1457–1504) Осман түріктеріне қарсы сәтті әскери операциялар жүргізді. Екі княздықтың Еуропаның басқа бөліктерімен саудасы 15-ғасырдың соңғы онжылдықтарынан кейін азая бастады. Бұған дейін Киелі Рим империясына, Венецияға және Польшаға тері, астық, бал және балауыз сату, осы аймақтардан жібек, қару-жарақ және басқа да өндірілген тауарларды импорттау кеңінен таралған еді, бірақ 16-ғасырдың соңына қарай Осман империясы румын өнімдерінің негізгі нарығына айналды. Трансильвания, көршілес округтермен бірге, 1541 жылы Венгрия Корольдігінің орталық аумақтары Осман империясына қосылғаннан кейін Осман империясының билігі астындағы автономды мемлекет мәртебесін алды. Корольдіктің құлдырауы сондай-ақ Валахия мен Молдавияны Осман империясына қарсы күрестегі негізгі одақтастарынан айырды. 1594 жылы Валахияның Батыл Михаил Папа Климент VIII бастаған Осман империясына қарсы одаққа қосылды. Османлыларға қарсы бірнеше жеңістерден кейін ол Польша және Осман әміршілері билік құрған Трансильвания мен Молдавияға қарсы шықты. 1599 жылы Трансильванияға, ал 1600 жылы Молдавияға басып кірді. Үш елдің жеке одағы төрт айдан кейін ыдырап кеткенімен, ол кейінгі ұрпақтардың қазіргі Румынияны біріктіру үшін жұмыс істеген идеалы болды.

History of Romania from the withdrawal of the Mongols to the rule of Michael the Brave

The Middle Ages in Romania began shortly after the withdrawal of the Roman legions from the former Roman province of Dacia in the late 3rd century and with the start of the Early Middle Ages and the Migration Period that followed afterwards respectively. It subsequently came to an end with the reign of Domn Michael the Brave (1593–1601) who managed, for a short time between 1599 and 1600, to rule Wallachia, Moldavia, and Transylvania together, the three principalities whose territories were to be united some three centuries later to form modern and contemporary Romania. Over most of this period, Banat, Crișana, Maramureș, and Transylvania – now regions in Romania to the west of the Carpathian Mountains – were part of the Kingdom of Hungary. They were divided into several types of administrative units, such as "counties" and "seats". The heads of the Transylvanian counties or "counts" were subordinated to a special royal official called voivode, but the province was seldom treated as a single unit, since the Székely and Saxon seats were administered separately. In the kingdom, Romanian peasants, being Orthodox, were exempt from the tithe, an ecclesiastical tax payable by all Roman Catholic commoners. However, Romanian noblemen slowly lost the ability to participate in political life, as the 14th century monarchs pursued a zealous pro Catholic policy. Their position became even worse after 1437 when the so called "Union of Three Nations", an alliance of the Hungarian noblemen, the Székelys, and the Saxons, was formed in order to crush the Bobâlna peasant uprising. Wallachia, the first independent medieval state between the Carpathians and the lower Danube was created when Basarab I ( 1310–1352) terminated the suzerainty of the King of Hungary with his victory in the battle of Posada in 1330. The independence of Moldavia, to the east of the Carpathians, was achieved by Bogdan I (1359–1365), a nobleman from the Voivodeship of Maramureș, who led a revolt against the former ruler who was appointed by the Hungarian monarch. The independence of the two principalities, however, was rarely secure, and vassalage to multiple states became an important aspect of their diplomacy. Although Wallachia paid tribute to the Ottoman Empire from 1417, and Moldavia from 1456, their two medieval monarchs, Mircea the Old of Wallachia (1386–1418) and Stephen the Great of Moldavia (1457–1504) conducted successful military operations against the Ottoman Turks. The two principalities' trade with other parts of Europe began to decrease after the last decades of the 15th century. Before this the sale of hides, grain, honey, and wax to the Holy Roman Empire, Venice, and Poland, and the import of silk, weapons and other manufactured goods from these areas had been widespread, but by the end of the 16th century the Ottoman Empire became the main market for Romanian products. Transylvania, together with the neighboring counties, gained the status of an autonomous state under Ottoman suzerainty after the central territories of the Kingdom of Hungary had been annexed by the Ottomans in 1541. The fall of the kingdom also deprived Wallachia and Moldavia of their main ally in the struggle against the Ottoman Empire. In 1594, Michael the Brave of Wallachia joined the anti Ottoman alliance initiated by Pope Clement VIII. After a series of victory over the Ottomans, he turned against Transylvania and Moldavia where pro Polish and pro Ottoman princes were reigning. He invaded and occupied Transylvania in 1599, and Moldavia in 1600. Although the personal union of the three countries collapsed four months later, it served as an ideal for later generations working for the unification of the lands that now form Romania.

Ерте орта ғасыр (8-ғасырдың аяғы - 13-ғасырдың басы)

VIII ғасырдың соңында Кавказ тауларының солтүстігінде Хазар қағанатының құрылуы көшпелі халықтардың батысқа қарай жылжу жолына тосқауыл қойды. Келесі кезеңде Карпат-Дунай аймағының жергілікті халқы бейбіт саяси ахуалдан және аймақта қалыптасқан "Дриду" деп аталатын біртұтас материалдық мәдениеттен пайда тапты. Дриду елді мекендерінен табылған соқа және орақ сияқты заттар олардың экономикасындағы егіншіліктің маңызды рөлін көрсетеді. IX ғасырда Хазар қағанатында орталықтандырылмайтын үрдістер басталды. Оған бағынышты халықтардың бірі – венгрлер оның үстемдігінен шығып, Дон мен Днестр өзендері арасындағы аймаққа қоныстанды. 953 жылы венгр тайпалық конфедерациясының екінші дәрежелі басшысы Гюла Константинопольде христиан дінін қабылдады. Сол кезде Византия императоры Константин VII мәлімдемесіне сәйкес, венгрлер қазіргі Румыния мен Венгрия шекарасындағы Тимиш, Муреш, Криш, Тиса және Тутис өзендері бойындағы аймақты бақылады. 1003 жылы, Хилдесхайм жылнамасында жазылғандай, Венгрияның алғашқы тәжді монархы (шамамен 1000–1038) Стефан I "анасының туысы Гюлаға қарсы әскер жіберіп, Гюланың жерін басып алды. Стефан I Рим-католик шіркеуіне жеңілдіктер берді, мысалы, халықтан оннан бір бөлігін міндетті түрде жинауды бұйырды. Хунедоара сияқты көптеген христиандық емес зираттардағы жерлеулер шамамен 1100 жылға дейін тоқтады. Стефан I өзінің мемлекетін, соның ішінде қазіргі Румыния аумақтарын да, корольдік бекіністер төңірегіндегі әкімшілік бірліктерге – округтерге бөлді, оларды корольдің өкілдері – графтар басқарды. Кейіннен 1176 жылы алғаш рет тіркелген воевода, Трансильваниядағы графтардың барлығына жетекші болды. Трансильваниядан өзге, қазіргі Банат және Кришана округтеріндегі графтар патшамен тікелей байланыста болды, ол оларды қалауынша тағайындап, қызметтен босататын. 9 ғасырдың соңынан бастап печенегтер Карпаттың шығысы мен оңтүстігіндегі жерлерді бақылады. Эймунд сағасы бойынша, олар 1010 жылдары Киев Русі кезінде "румындар" (Блюккумен)бен бірге шайқасты. 1064–1078 жылдары печенегтердің жерлерін құмандар басып алды. Түрік жылнамасының кейінгі нұсқасы – Оғұз дастаны құмандардың көптеген халықтарды, соның ішінде "румындарды" (Улақтарды) жеңгенін айтады. Печенегтердің бір бөлігі Венгрия Корольдігіне қашып, шекаралық аудандарды күзетуге жұмысқа алынды, мысалы, Трансильванияда. XI ғасыр Трансильваниясындағы елді мекендер кішкентай лашықтармен және саз қазанмен ерекшеленетін керамика жиынтығымен сипатталады. Табылған монеталардың санының артуы 11 ғасырдың соңында аймақта экономикалық өсім болғанын көрсетеді. Аймаққа қатысты алғашқы құжат – 1075 жылғы патша жарлығы, онда Турдадағы тұз салығы туралы айтылған. Ортағасырлық Трансильваниядағы ең көне бағалы металл кені – Роднадағы күміс кені 1235 жылы алғаш рет есімдерін табады. 12-13 ғасырларда Трансильванияға Германиядан және Рейн өзенінің француз тілді аймақтарынан "қонақ қоныстанғандар" келді, олар кейіннен "саксондар" деп аталды. 1224 жылы Венгрияның Андраш II (1205–1235) оңтүстік Трансильванияға қоныс аударған саксондарға ерекше еркіндік берді. Мысалы, олар жергілікті басшыларын сайлауға құқылы болды, тек қана бүкіл қауымның басшысы – Сибиу графы патша тағайындайтын. Оларға сондай-ақ "румындар мен печенегтердің орманды" пайдалану құқығы берілді. Трансильваниядағы шарап өндірісіне қатысты алғашқы мәліметтер Крикау, Игиу және Ромос елді мекендеріндегі жүзімдіктермен байланысты. Саксон иммиграциясының нәтижесінде венгр тілінде сөйлейтін еркін жауынгерлер – секелилер провинцияның оңтүстік-шығысына көшірілді. 13 ғасырдан бастап олар воеводадан тәуелсіз патшаның өкілі – секели графымен басқарылды. Саксондардан басқа цистерциандықтар Трансильванияда кеңеюдің құралдары болды. 13 ғасырдың басында Картадағы аббатхана құрылғанда Андраш II Олт, Картишоара және Арпаш өзендері арасындағы тауға дейінгі жерді румындардан жаңа монастырьға беруді бұйырды. 1223 жылы Калка өзенінде монғолдар кумандықтарды жеңгеннен кейін батыс кумандық тайпаларының кейбір басшылары Венгрия патшасының билігін қабылдады. Олардың дінін өзгертуі Карпаттың шығысында Куманияның Рим-католик епархиясының құрылуына әкелді. Алайда, 1234 жылғы папаның бұйрығына сәйкес, Румынияның православиелік халқы сакраменттерді "грек дәстүрінің псевдоепископтарынан" қабылдады. 1233 жылы Олтения Венгрия Корольдігінің Северин банаты деп аталатын әскери шекара аймағына ұйымдастырылды. Карпат арқылы кеңею 1241 жылдың 31 наурызынан 1242 жылдың сәуір айына дейін болған монғол шапқынымен тоқтатылды. Бұл аймақтың ортағасырлық тарихындағы маңызды шешімді момент болды: қаза тапқандардың саны даулы болғанымен, ең сақты мөлшерлеулер де жалпы халықтың 15 пайызынан төмен емес екенін көрсетеді.

At the end of the 8th century the establishment of the Khazar Khaganate north of the Caucasus Mountains created an obstacle in the path of nomadic people moving westward. In the following period, the local population of the Carpathian–Danubian area profited from the peaceful political climate and a unitary material culture, called "Dridu", that developed in the region. Finds from the Dridu settlements, such as coulters and sickles, confirm the role of agriculture in their economy. In the 9th century centrifugal movements commenced in the Khazar Kaghanate. One of the subject peoples, the Hungarians left its dominion and settled in the region between the rivers Don and Dniester. and ruled by Gelou, "a certain Vlach" (quidam blacus),

In 953, the gyula, the second leader in rank of the Hungarian tribal federation, converted to Christianity in Constantinople. Around that time, according to the Byzantine Emperor Constantine VII, the Hungarians controlled the region on the border of modern Romania and Hungary along the rivers Timiș, Mureș, Criș, Tisa and Toutis. In 1003, as the Annals of Hildesheim narrates, Stephen I, the first crowned monarch of Hungary (c. 1000–1038) "led an army against his maternal uncle, Gyula, and occupied Gyula's country. Stephen I granted privileges to the Roman Catholic Church, for example by ordering the general imposition of the tithe upon the population. Burials in most local pre Christian cemeteries, for example at Hunedoara, only ceased around 1100. Stephen I also divided his kingdom, including the territories of modern Romania he had occupied, into counties, that is administrative units around royal fortresses, each administered by a royal official called count. In time the voivode, a higher royal official first attested in 1176, became the principal of all the counts in Transylvania. In contrast with Transylvania, the counts in modern Banat and Crișana remained in direct contact with the king who appointed and replaced them at will. From the end of the 9th century the Pechenegs controlled the territories to the east and south of the Carpathians. According to the Eymund's saga, they fought together with the Blökkumen ("Romanians") in the Kievan Rus' in the 1010s. The Pechenegs were swept aside from their territories by the Cumans between 1064 and 1078. A late variant of the oldest Turkish chronicle, the Oghuz name relates that the Cumans defeated many nations, including the Ulâq ("Romanians"). Some of the Pechenegs fled into the Kingdom of Hungary where they were employed to guard the border districts, for instance in Transylvania. The 11th century settlements in Transylvania are characterized by small huts with ceramic assemblages marked by clay cauldrons. The increasing number of coin finds suggests that the province experienced economic growth in the late 11th century. The first document pertaining to the province is a royal charter of 1075 referring to taxes on salt levied at Turda. The earliest precious metal mine in medieval Transylvania, the silver mine at Rodna was first mentioned in 1235. In the 12th and 13th centuries hospites ("guest settlers") arrived in Transylvania from Germany and from the French speaking regions on the river Rhine who in time became collectively known as "Saxons". In 1224 Andrew II of Hungary (1205–1235) granted special liberties to the Saxons who had settled in southern Transylvania. For instance, they were authorized to choose their local leaders; only the head of the entire community, the count of Sibiu, was appointed by the king. They were also granted the right to use "the forest of the Romanians and the Pechenegs". The first references to viniculture in Transylvania are connected to the vineyards of the hospites of Cricău, Ighiu, and Romos. As a result of the Saxon immigration, the Székelys – Hungarian speaking free warriors cultivating communal lands – were transferred to the southeast of the province. From the 13th century they were governed independently from the voivode by a royal official, the count of the Székelys. Besides the Saxons, the Cistercians became the agents of expansion in Transylvania. When their abbey at Cârța was established in the early 13th century, Andrew II ordered that the strip of land running up to the mountains between the rivers Olt, Cârțișoara and Arpaș be transferred from the Romanians to the new monastery. Following the defeat of the Cumans by the Mongols on the river Kalka in 1223, some chieftains of the western Cuman tribes accepted the authority of the king of Hungary. Their conversion led to the creation of the Roman Catholic Diocese of Cumania to the east of the Carpathians. However, the Orthodox Romanian population of the territory received the sacraments from "some pseudo bishops of the Greek rite", according to a papal bull of 1234. In 1233 Oltenia was organized into a military frontier zone of the Kingdom of Hungary, called the Banate of Severin. The expansion across the Carpathians was stopped by the invasion of the Mongols that lasted from March 31, 1241 to April, 1242. It was a major watershed in the medieval history of the region: although the number of casualties is disputed, even the most prudent estimates do not go below 15 percent of the total population.

Карпат сыртындағы өңірлер

Венгрия патшалығынан шыққан соң, моңғол әскерлері Волга өзені бойындағы Сарай қаласында (қазіргі Ресей) тоқталды, онда олардың басшысы Бату хан өз астанасын құрды. Осыдан бастап Днепр мен Дунай өзендері арасындағы далалар Волга моңғолдарының, яғни Алтын Орданың ықпалына түсті. 1260 жылдардан бастап Батудың туысы Ноғай хан Төменгі Дунайдағы Исаккеяға қоныстанды және көршілес аймақтардың толық билеушісіне айналды. Ол шамамен 1280 жылы Алтын Ордадан тәуелсіздік алды, бірақ 1299 жылы шайқаста қаза тапты. 14 ғасырдың ортасына қарай моңғолдардың батыс территориялары поляк және венгр әскерлерінің жиі шабуылдарына ұшырады. Литваның Ұлы князі Ольгиерд Алтын Орда бақылауындағы жерлерге еуропалық әскерлердің ешқайсысы бұрын жетпегендей терең еніп кірді. 1363 жылы ол Қара теңізге жақын Днепр өзенінде біріккен моңғол әскерлерін жеңіп, маңызды жеңіске қол жеткізді.

Карпат ішіндегі аймақтар

Бір жылдың ішінде моңғолдар екі рет шабуыл жасаған Трансильвания 1241–1242 жылғы шапқыштардың салдарынан екі онжылдықтан астам уақыт бойы зардап шекті. Провинцияның әкімшілік орталықтары, мысалы, Альба-Юлия және Сетатеа-де-Балта қиратылды. Халықтың қысқаруына байланысты бірнеше онжылдыққа созылған ұйымдасқан қоныстану процесі басталды. Мысалы, қоныстанудың жаңа толқыны Сигишоара мен Медиаш қалаларында саксондық орындықтардың құрылуына әкелді; ал Илияның иесі 1292 жылы румындарды қоныстандыруға патшалық рұқсат алды. Тек тастан салынған қамалдар мен қабырғалы қалалар ғана моңғолдардың шабуылына төтеп бере алғандықтан, моңғолдар кеткеннен кейін патшалар жер иелерін де, қала тұрғындарын да тас қамалдар салуға ынталандырды. Жаңа тас қамалдар, мысалы, Кодлеа, Риметеа және Унгураш қалаларында салынды. Қала құрылысы процесі саксон қалаларының басымдығымен сипатталды: Трансильваниядағы сегіз қаланың ішінде тек Альба-Юлия мен Дейф округтерде орналасқан. Роднадағы қонақүйлерге, нан пісіретін орындарға және монша үйлеріне қатысты құжат қала тұрғындарының өмір салтын көрсетеді. Бұл кезеңде тұз сауданың ең маңызды тауары болып қала берді, бірақ патшалық жарғыларында өгіздермен, қызметшілермен және шараппен сауда жасау да көрсетілген. 1257 жылы Венгрияның Бела IV (1235–1270) өзінің үлкен ұлын, болашақ Стефан V (1270–1272) Дунайдың шығысындағы патшалық территорияларын басқаруға тағайындады. Бұл жерде жас патша өзінің патшалық иелігінің маңызды бөлігін ақсүйектерге берді. Венгрияның Ладислав IV (1272–1290) билігінің алғашқы жылдары бүкіл патшалық бойынша азаматтық соғыстармен сипатталды. Трансильванияда сакстар жергілікті епископпен қақтығысып, Альба-Юлияны басып алып, соборды өртеп жіберді. 1285 жылы моңғолдардың екінші шабуылынан кейін соғыс жалғасты. Бастапқы кезеңде секели, румындар және сакстар моңғолдардың кіруіне кедергі келтіріп, кейін қашқан басқыншылардың арасында үрей тудыратын бірнеше тұзақтар ұйымдастырды. Сол кезде румындардың әскери рөлі олардың бастапқы міндетінен – патшалықтың шекараларын қорғаудан кеңейді. Олар бірнеше әскери науқандарға қатысты, мысалы, 1260 жылы Богемияға және 1291 жылы Австрияға қарсы. Олардың экономикалық рөлі де мойындалды, өйткені олардың мал шаруашылығы саксон қоныстарының мата өндірісімен байланысты. Олар патшаларға қойдан арнайы салық төлеп, оны «елуінші» деп атады. Венгрияның Андраш III (1290–1301) 1293 жылы тіпті патшалық рұқсатысыз ақсүйектердің жеріне қоныстанған барлық румындарды Армени патшалық иелігіне қайтаруды бұйырды. 13 ғасырдың соңғы онжылдықтарында монархтар немесе олардың өкілдері шақырған «жалпы жиналыс» сот жүйесінің маңызды органына айналды. Мысалы, 1279 жылы Ладислав IV шақырған жалпы жиналыс – оның ішінде Бихор, Красна, Сатмар және Заранд қазіргі Румыния аумағында – деспоттық адамды өлім жазасына кесумен аяқталды. Трансильвания округтерінің жалпы жиналысына қатысты алғашқы құжат 1288 жылы тіркелді. Трансильвания ақсүйектерінің, сакстардың, секелилердің және румындардың жалпы жиналысын 1291 жылы монарх жеке өзі шақырды. 1301 жылы Андраш III қайтыс болғанда бүкіл патшалық оншақты қуатты дворяндардың қолында болды. Олардың ішінде Кришананы Роланд Борса, Банат аймағын Теодор Ветехи, ал Трансильванияны Ладислав Кан басқарды. Соңғысының билігін сакстар мен секелилер де мойындады. Ол тіпті патшалық құқықтарын иеленді, мысалы, заңды иелері жоқ жерлерді иеленді. 1310 жылдан кейін ол Венгрияның Карл I (1301–1342) өзінің егемендігі ретінде мойындады, бірақ іс жүзінде тәуелсіз билік етуді жалғастырды. 1315 жылы резиденциясын Тимишоараға көшірген патша ұзаққа созылған қақтығыстардан кейін ғана билігін нығайта алды. Мысалы, Ладислав Кан ұлдарының соңғы бекінісі болған Цисеу 1321 жылы берілді. Трансильвания ақсүйектерінің көтерілісті басудағы қызметтерін бағалап, Карл I оларды осы уақытқа дейін воеводаларға төлеген салықтарынан босатты. Бұл кезеңде Трансильвания қалаларының өсуіне ықпал еткен маңызды факторлардың бірі Валахия және Молдавиямен сауда болды. Мысалы, 1369 жылы Брашовқа Польшадан немесе Германиядан келген мата саудасына қатысты басты құқық берілді. Содан кейін шетелдік саудагерлер өздерінің ең көп сұранысқа ие тауарларын, яғни матаны Брашов саудагерлеріне сатуға міндетті болды, олар оны Валахияда мал, мақта, балауыз және балға айырбастады. Алайда бұл ерекшелік шынайы дворяндықты білдірмейді және оларға патшалық салықтарынан босатуды, тіпті асыл кнестерге де бермеді. Олардың мәртебесі венгрлік «шартты дворяндардың» мәртебесіне сәйкес келді, олардың дворяндығы олардың атқаруға тиіс белгілі әскери қызметтеріне байланысты болды. 1428 жылғы патшалық жарғы бойынша, Людовик I тек католиктерге ғана Тимиш округінің Себеш ауданында жер беруге бұйырды. Ресми қысымның нәтижесінде көптеген румын ақсүйектері католицизмге көшті. Мысалы, қуатты Драгфи отбасының мүшелері 15 ғасырда католиктерге айналды. Османдықтар Трансильванияға алғаш рет 1394 жылы шабуыл жасады. Венгрияның Сигизмунд I (1387–1437) оларға қарсы крест жорығын ұйымдастырды, бірақ 1396 жылы Никополь шайқасы (қазіргі Болгариядағы Николополь) христиан күштері үшін апатқа ұшырады.

Having been raided twice by the Mongols within a single year, Transylvania felt the consequences of the invasion of 1241–1242 for more than two decades. The administrative centers of the province, such as Alba Iulia and Cetatea de Baltă, had been destroyed. Due to the severe depopulation, a process of organized colonization commenced that lasted for several decades. For example, a new wave of colonization resulted in the establishment of the Saxon seats of Sighișoara and Mediaș; and the lord of Ilia received, in 1292, royal permission to settle Romanians in the lands he owned. Since only castles built of stone and walled towns had been able to resist Mongol attacks, following the withdrawal of the Mongols the kings encouraged both the landowners and the townspeople to build stone fortifications. New stone fortresses were built, for example, at Codlea, Rimetea, and Unguraș. The process of urbanization was characterized by the predominance of the Saxon towns: out of the eight towns in Transylvania, only Alba Iulia and Dej were situated in the counties. A charter referring to inns, bakeries, and bathhouses in Rodna proves the city like way of life of its inhabitants. Salt was still the most important item of trade in this period, but trading with oxen, maidservants, and wine is also documented in royal charters. In 1257, Béla IV of Hungary (1235–1270) appointed his eldest son, the future Stephen V (1270–1272) to govern the kingdom's territories to the east of the Danube. Here the younger king ceded a significant part of his royal domains to noblemen. The first years of the reign of Ladislaus IV of Hungary (1272–1290), were characterized by civil wars throughout the entire kingdom. In Transylvania, the Saxons engaged in a local conflict with the bishop, took Alba Iulia and set fire to the cathedral. The series of wars continued in 1285 with a second Mongol invasion. During its initial stage, the Székelys, the Romanians and the Saxons successfully blocked the Mongols' access and later organized a series of ambushes provoking panic among the retreating invaders. By that time, the Romanians' military role had expanded from their original task of defending the kingdom's frontiers. They participated in several military campaigns, for example against Bohemia in 1260 and against Austria in 1291. Their economic role became also recognized, since their pastoral activities connected to cloth production of the Saxon settlements. To the monarchs, they paid a special tax in sheep, called the "fiftieth". Andrew III of Hungary (1290–1301) even ordered, in 1293, that all the Romanians who had been settled without royal permission on noble domains be returned to the royal estate of Armeni. In the last decades of the 13th century, congregatio generalis ("general assembly") convoked by the monarchs or their representatives became an important organ of court system. For instance, the general assembly convoked in 1279 by Ladislaus IV for seven counties – among them Bihor, Crasna, Sătmar, and Zărand in the territory what is now Romania – ended with sentencing a despotic person to death. The first charter referring to a general assembly of the Transylvanian counties was recorded in 1288. A general assembly of the Transylvanian nobles, Saxons, Székelys and Romanians was convoked personally by the monarch in 1291. When Andrew III died in 1301, the entire kingdom was in the hands of a dozen powerful noblemen. Among them, Roland Borsa ruled Crișana, Theodore Vejtehi gained the upper hand in the Banat, and Ladislaus Kán governed Transylvania. The latter's authority was also recognized by the Saxons and the Székelys. He even assumed royal prerogatives, such as taking over lands lacking rightful owners. After 1310, he acknowledged Charles I of Hungary (1301–1342) as his sovereign, but in fact continued to rule independently. The king who transferred his residence to Timișoara in 1315 could only strengthen his authority after a long series of confrontations. For instance, Ciceu, the last stronghold of Ladislaus Kán's sons surrendered in 1321. In appreciation of the Transylvanian noblemen's services in the crushing of the revolt, Charles I exempted them from the taxes they had so far paid to the voivodes. In this period, one of the major incentives for the growth of Transylvanian towns was the trade with Wallachia and Moldavia. For instance, Brașov was granted a staple right in 1369 with respect to the trade in cloth from Poland or Germany. Thereafter, foreign merchants had to sell their most sought after merchandise, broadcloth to the tradesmen of Brașov who resold it in Wallachia in exchange for animals, cotton, wax and honey. This distinction, however, did not mean real nobility and grant them exemption from royal taxes, even for the noble knezes. Their status corresponded to that of the Hungarian "conditional nobles" whose nobility depended on the specified military services they were to render. According to a royal decree of 1428, Louis I had also ordered that only Catholics be granted land in the Sebeș district of Timiș county. As a result of official pressure, many Romanian noblemen converted to Catholicism. For example, the members of the powerful Drágffy family turned Catholic in the 15th century. The Ottomans raided Transylvania for the first time in 1394. Sigismund I of Hungary (1387–1437) organized a crusade against them, but the battle of Nicopolis (now Nikopol, Bulgaria) ended in disaster for the Christian forces in 1396.

Валахияның құрылуы

Венгрияның Бела IV-і 1247 жылы Госпитальерлер ордені үшін шығарған жарғысына сәйкес, сол кезде Карпаттың оңтүстігінде кемінде төрт мемлекет болған. Олардың екеуі – Иоанн мен Фаркаш князьдықтары рыцарьларға берілді, бірақ Литовой мен Сенеслау билеген жерлер «олаттарға» («румындарға») «олар иеленгендей» қалдырылды. 1270 жылдары Литовой өзінің аумағын кеңейтіп, патшаға салық төлеуді тоқтатты, бірақ оның әскері патша әскерлерімен жеңіліп, шайқаста қаза тапты. Румын тарихи дәстүрі Валахияның негізін 1290 жыл шамасында Трансильваниядан Карпат тауларын «румындар, католиктер, сакстар және түрлі адамдармен бірге» кешіп өткен Раду Негрудың «төмен түсуімен» байланыстырады. Валахияның қазіргі заманғы дереккөздерде тіркелген алғашқы билеушісі Басараб I болды, ол 1330 жылдың 12 қарашасында Посада шайқасында Венгрияның Карл I-ін жеңіп, княздықтың тәуелсіздігін халықаралық жағынан мойындады. Валахия князьдері 16 ғасырға дейін оның ұрпақтарынан – заңды немесе заңды емес – боярлардың жиналысы арқылы таңдалып отырды. Боярлар, жер иелерінің құрамындағы мүшелер, княздықтағы ең маңызды әлеуметтік топты құрады. Халықтың басым көпшілігін ортағасырлық құжаттарда «қоңсылар» (vecini) немесе «румындар» (rumâni) деп аталатын шаруалар құрады. Османлы әскері алғаш рет 1395 жылы Валахияға енді. Олтениядағы «жапырақталған батпақ» (rovină) жерінде басқыншы әскерлер жеңілгенімен, шабуылдардың қаупінен туған хаос боярлардың тобына Влад I-ді таққа отырғызуға мүмкіндік берді. Ол таққа қайта орналасып, Сигизмунд I ұйымдастырған Никополис крестік жорығына қатысты. 1345 жылы Секелидің графы Андрей Лакфи Карпат арқылы әскерді бастап, осы аймақты басып алып, Венгрияның Людовик I шекаралық провинциясын құрды. Румын тарихи дәстүрі Молдавияның негізін Марамуреш воеводалығының румын воеводасы Драгоштің «төмен түсуімен» байланыстырады. Драгоштан кейін оның ұлы Сас билік еткенімен, оның әулеті ұзаққа созылмады. Оның ұрпақтары көп ұзамай Марамурештің бұрынғы воеводасы Богданнан Молдавияға қашып, жергілікті боярлармен бірге көтеріліске қосылды. Молдавияда егіншілік және мал шаруашылығы негізгі экономикалық қызметтер болып қала берді. Валахиядағыдай, ағаш соқа орта ғасырлар бойы негізгі ауыл шаруашылығы құралы болып келді. Жерді үнемі тазарту жаңа жерді табудың егін ауыстырудан артық екенін көрсетеді. Княздықтың құрылуы саяхат қауіпсіздігін арттырды, сондықтан Молдавия Польша мен Қара теңіз порттары арасындағы транзиттік саудадан да пайда тапты. Осылайша Мушатин әулетінің заңды немесе заңды емес мүшесі боярлардың жиналысы арқылы князь деп жарияланатын болды. Сондықтан Молдавия князьдері Польша мен Венгрияның ықпалын бірін-біріне қарсы ойнату арқылы тепе-теңдік сақтай алды. 13 ғасырдың соңында Генуялық саудагерлердің гүлденген қауымдастықтары Вичина, Чилия және Ликостомо қалаларына қоныстанды. Антон Будай Нагь бастаған көтерілісші шаруалар өздерін «осы Трансильвания бөлігінің заңды венгр және румын тұрғындарының қауымдастығы» деп атады. Олар 1437 жылдың басында Бобална төбесінде бекіністі лагерь құрды. Олар дворяндарға қарсы екі маңызды шайқаста соғысты; біріншісі Бобалнада шаруалар жеңді, ал екіншісі Апатий өзені маңында жеңімпаз болған жоқ. Алайда, дворяндардың, сакстардың және секелилердің басшылары күш-жігерін біріктіру үшін «бауырластық одақ» құрып, 1438 жылдың қаңтарының соңында шаруалардың қарсылығын талқандады. Мәсіхшілік әлем өзінің батыры ретінде 1441 жылдан кейін Османлыларға қарсы бірнеше жеңіс одісқан Иоанн Хунядиді тапты. Мысалы, 1442 жылы ол Трансильванияны қиратып жатқан Осман әскерін талқандады. 1456 жылы Белградты қоршауда (қазіргі Сербияда) Мехмед II-ге қарсы соңғы жеңісі арқылы ол патшалықты бірнеше онжылдық бойы Османлылардан сақтап қалды. Оның ұлы Мажарстанның Матиас I (1458–1490) тұсында Османлылар Трансильванияға қарсы 1479 жылы бір ғана шабуыл жасады, ол Кампуль Паиниде жеңіліп қалды. Матиас I өзінің лауазымды адамдарын бұрын қолданылмай келген патшалық артықшылықтарын нығайту үшін пайдаланды. Дворяндар, әсіресе, бұрын босатылған lucrum camarae салығының жаңа салыққа алмастырылуына наразы болды. Трансильванияда «Үш ұлт» 1467 жылы патшаға қарсы ресми одақ құрды, бірақ ол тез араласып, ұйымдастырылмаған бүлікшілерді күтпеген жерден ұстады. Сол кезде Секели қауымының ортақ жері бірте-бірте кішірек бөліктерге бөлінді, сондықтан көптеген еркін жауынгер шаруалар өзінің бақуатты Секели ағайындарының қызметіне кіруге мәжбүр болды. Бұл әлеуметтік жіктелу 1473 жылы патшалық жарғымен ресми түрде мойындалды. Содан кейін атты әскерде қызмет ететін адамдар жаяу әскерде соғысқандардан ажыратылды; тіпті жаяу әскер ретінде қаржыландыра алмағандар заңды түрде құлдыққа түсірілді. Қалалардағы неміс элементінің үстемдігі кейде этникалық қақтығыстарға әкелді. Осылайша, Клужда (қазіргі Клуж-Напока) мажарлар мен сакстар арасындағы басшылық үшін күрес 1458 жылы муниципалдық лауазымдардың екі топ арасында тең бөлісуі туралы ереже орнатылғанға дейін ғана аяқталды. Венгрия Корольдігінің құлауы 1526 жылдың 29 тамызында Мохач шайқасында (Венгрия) Османлылардың патшалық әскерін талқандауымен белгіленді. Содан кейін дворяндардың саяси фракциялары қақтығысқа түсіп, екі патша сайлады. Олардың бірі, Иоанн I Запольай (1526–1540) кіші дворяндықтардың қолдауын алды, ал Фердинанд I Габсбург (1526–1564) негізінен патшалықтың батыс округтерінде танылды, бірақ Трансильваниялық сакстар да оны қолдады. Османлылардың көмегін іздеген Иоанн I 1529 жылы Мохачта сұлтанға салық төлеуге мәжбүр болды.

According to a charter issued by Béla IV of Hungary for the Knights Hospitallers in 1247, at that time at least four polities existed in the area to the south of the Carpathians. Two of them, the cnezats of John and Farcaș were granted to the knights, but the lands ruled by Litovoi and Seneslau were left "to the Olati" ("Romanians") "just as they have owned it". In the 1270s, Litovoi extended his territory and stopped paying tribute to the king, but his army was defeated by the royal forces, and he was killed in the battle. Romanian historical tradition associates the foundation of Wallachia with the "dismounting of Radu Negru" who crossed the Carpathians from Transylvania accompanied by "Romanians, papists, Saxons, and all kind of men" around 1290. The first sovereign of Wallachia recorded in contemporary sources was Basarab I who obtained international recognition for the independence of the principality by his victory over Charles I of Hungary in the battle of Posada on November 12, 1330. The princes of Wallachia were chosen from among his descendants – either legitimate, or not – by an assembly of the boyars until the 16th century. The boyars, members of the landed nobility, formed the most important social group in the principality. The vast majority of the population was formed by peasants who were called several names, such as vecini ("neighbors") or rumâni ("Romanians"), in medieval documents. The Ottomans entered for the first time into Wallachia in 1395. Although the invading troops were defeated somewhere in a rovină ("ragged marshland") in Oltenia, the chaos created by the threat of attacks allowed a group of boyars to put Vlad I the Usurper (1395–1397) on the throne. He was restored to the throne and participated in the disastrous crusade of Nicopolis organized by Sigismund I. In 1345 Andrew Lackfi, the count of the Székelys led an army over the Carpathians and occupied this region where a border province was organized by Louis I of Hungary. Romanian historical tradition links the foundation of Moldavia to the "dismounting of Dragoș", a Romanian voivode of the Voivodeship of Maramureș. Although Dragoș was succeeded by his son, Sas, his line did not last long. His descendants were soon expelled by Bogdan, a former voivode of Maramureș who fled to Moldavia and joined with local boyars in a revolt. In Moldavia, agriculture and animal raising remained the principal economic activities. Similarly to Wallachia, wooden plow remained the main agricultural tool throughout the Middle Ages. The constant clearing of land shows that finding new land was still preferred to crop rotation. The establishment of the principality enhanced the security of travel, thus Moldavia could also profit from the transit trade between Poland and the Black Sea ports. Thus either a legitimate or an illegitimate member of the Mușatin family could be proclaimed prince by an assembly of the boyars. Therefore, the princes of Moldavia could counterbalance the influence of Poland and Hungary by playing one off against the other. By the end of the 13th century, flourishing communities of Genoese merchants had settled in the towns of Vicina, Chilia and Licostomo. Led by Anton Budai Nagy, the rebellious peasants, who called themselves "the commune of the rightful Hungarian and Romanian inhabitants of this part of Transylvania", established a fortified camp on the Bobâlna hill early in 1437. They fought two important battles against the noblemen; the first one, at Bobâlna, was won by the peasants, and the second one, near the Apatiu River, had no clear winner. The leaders of the noblemen, the Saxons and the Székelys, however, set up a "brotherly union" in order to join forces and crushed the peasants' resistance by the end of January 1438. Christendom found its champion in John Hunyadi who gained a series of victories over the Ottomans after 1441. For instance, in 1442 he routed an Ottoman army that had been devastating Transylvania. Through his last victory over Mehmed II at the siege of Belgrade (in modern Serbia) in 1456, he saved the kingdom from Ottoman occupation for several decades. During the reign of his son, Matthias I of Hungary (1458–1490), the Ottomans launched only one serious attack against Transylvania in 1479 when they were defeated at Câmpul Pâinii. Matthias I used his officials to assert royal prerogatives that had already fallen into disuse. The noblemen found it particularly irksome that the lucrum camarae, a tax from which they had been exempted was replaced with a new tax. In Transylvania, the "Three Nations" entered into a formal alliance against the king in 1467, but he quickly intervened and took the disorganized rebels by surprise. By that time, the land once held in common by the Székely community had gradually become divided into smaller and smaller units; thus a vast number of the free warrior peasants had to enter the service of their more prosperous fellow Székelys. This social stratification was formally recognized by a royal decree in 1473. Thereafter those who performed mounted military service were differentiated from those who fought as foot soldiers; those who were unable to finance themselves even as foot soldiers were legally reduced to servitude. The prominence of the German element in the towns sometimes led to conflicts along ethnic lines. Thus the struggle for leadership in Cluj (now Cluj Napoca) between Hungarians and Saxons only came to an end in 1458 by establishing a rule that municipal offices must be shared equally between the two groups. The downfall of the Kingdom of Hungary was marked by the battle of Mohács (Hungary) where the royal army was annihilated by the Ottomans on August 29, 1526. Thereafter the noblemen's political factions engaged in conflict and elected two kings. One of them, John I Szapolyai (1526–1540) was supported by the lesser nobility, while Ferdinand I of Habsburg (1526–1564) was recognized mainly in the kingdom's western counties, but the Transylvanian Saxons also supported him. Seeking the assistance of the Ottomans, John I had to pay homage to the sultan at Mohács in 1529.

Валахия

Никополис шайқасынан кейін Осман империясы Болгарияны жаулап алды және Валахияға оңай шабуылдау мүмкіндігіне ие болды. Дегенмен, 1402 жылы Мырча I Ескі, Осман империясының Анкара шайқасында Тимур Ленкке жеңілгеннен кейін туған қиындықтарынан пайдаланып, Добруджаны қайта басып алды. Ол тіпті Осман азаматтық соғысына араласып, Мұса мен Мұстафаның ағасы Мехмед I-ге қарсы күресін қолдады. Екі талапкер жеңілген соң, Осман империясы Добруджаны қайта жаулап алды және Гиургиуді басып алды, ал Мырча I сұлтанға жыл сайын салық төлеуге мәжбүр болды. Мырча I тұсында Бая-де-Файерде темір кендері ашылды, ал Бая-де-Арамада мыс өндіріліне бастады. Сонымен қатар, Бузау аймағында күкірт пен янтарь өндірілді. Мырча I-нің қайтысынан кейін, билікке ханзадалар бірінен соң бірі жиі ауысып отырды. Александр I Алдея (1431–1436 жж.) Осман империясына әскери қызмет көрсетуге мәжбүр болған алғашқы румын билеушісі болды. Екі онжылдықтан кейін, Дракула аңызының прототипі ретінде танымал Влад III Қасапшы (1448, 1456–1462, 1476) Осман империясына қарсы шықты. Ол 1461–1462 жылдары қыста Дунай арқылы бірнеше шабуылдар жасады. Оған жауап ретінде Мехмед II басқарған кең ауқымды шапқыншылық болды, ол Влад III-ті тақтан құлатып, оның орнына ағасы Раду III Әдемі (1462–1475) тағайындалды. Көптеген әскери операциялардың салдарынан Валахия жазығы 14 ғасырдың соңында халықтан босады. Бірақ, Валахияға тұрақты түрде, көбінесе Балқаннан иммигранттар келіп қоныстанды. 1462 жылдан кейін Валахия Молдавияның Ұлы Стефанның араласуы арқылы тәуелсіздігін сақтап келді. Дегенмен, ғасыр соңында Раду IV Ұлы (1495–1508) сұлтанға адал болып, жыл сайын Стамбулға барып жеке өзі салық төледі. Бұл ретте, ол Осман империясымен сауда арқылы байланысы бар күшті Крайовешти әулетімен ынтымақтастықта ғана билікте қала алды. 1512 жылы осы әулеттің өкілі Неаго (1512–1521) таққа отырды, бірақ билігін заңдастыру үшін Басараб әулетінің есімін қабылдады. Ол румын әдебиетінің алғашқы түпнұсқа туындысын – "Нұсқаулар" атты ұлы Теодосийге арналған моральдық, саяси және әскери мәселелер туралы еңбегін жазды. Соңында, 1525 жылы ол Осман империясының жоғары билігін мойындауға және салықтың көтерілуіне мәжбүр болды.

After the battle of Nicopolis, the Ottomans occupied Bulgaria and could attack Wallachia more easily. Mircea I the Old, however, could reoccupy Dobruja in 1402 by taking advantage of the Ottomans' difficulties after their defeat by Timur Lenk in the battle of Ankara. He even intervened in the Ottoman civil war and supported the struggle of Musa and Mustafa against their brother, Mehmed I. After the two pretenders had been defeated, the Ottomans annexed again Dobruja and occupied Giurgiu, and Mircea I was forced to pay an annual tribute to the sultan. Under Mircea I iron mines were opened at Baia de Fier and copper mining began at Baia de Aramă. In addition, sulfur and amber were extracted in the region of Buzău. After Mircea I's death, princes succeeded one another on the throne with devastating frequency. Alexander I Aldea (1431–1436) was the first Romanian ruler to be forced to render military service to the Ottomans. Two decades later, Vlad III the Impaler (1448, 1456–1462, 1476), notorious as the model for the Dracula legend, turned against the Ottoman Empire. He carried out a series of attacks across the Danube in the winter of 1461–1462. The response was a massive invasion led by Mehmed II who drove Vlad III from the throne and replaced him with his brother, Radu III the Fair (1462–1475). Due to the frequent military operations, the Wallachian Plain was heavily depopulated after the end of the 14th century. On the other hand, Wallachia received a steady flow of immigrants, mostly from the Balkans. After 1462 Wallachia preserved its autonomy mainly through the intervention of Stephen the Great of Moldavia. At the end of the century, however, Radu IV the Great (1495–1508) became an obedient subject of the sultan and visited Istanbul annually to personally offer the tribute. Even so, he could only stay in power by collaborating with the powerful Craiovești family, strongly connected to the Ottomans by trading. In 1512 a member of this family, Neagoe (1512–1521) rose to throne, but he adopted the dynastic name of Basarab in order to legitimize his rule. He wrote the first original work of Romanian literature, titled Teachings, to his son, Teodosius on moral, political, and military questions. Finally, he was, in 1525, forced to accept Ottoman suzerainty and the rise of the tribute.

Молдавия

Молдавияның православиелік митрополиясы Александр I Ізгі (1400–1432) тұсында Экуменикалық Патриарх тарапынан мойындалды. Ол Молдавияның дәстүрлі полякқа бағытталған саясатын нығайтты және 1406 жылы өзін Польшаның Владыслав II-нің вассалы деп жариялады. Содан бері молдаван әскерлері поляктармен бірге Тевтон орденіне қарсы күресті. Ол 1420 жылы Молдавияға жасалған алғашқы Осман шабуылын да тойтарды. Александр I-нің қайтысынан кейін ұзақ саяси тұрақсыздық орнады, ол тақ үшін үздіксіз күреспен сипатталды. Боярлар мен шаруалардың үй шаруашылықтарында киім, азық-түлік және құрылыс материалдарының негізгі көзі сақталғанмен, тоқу және керамика сияқты мамандандырылған өндіріс 15 ғасырдың ортасына қарай дамуға бастады. Алғашқы мұнай құдықтары 1440 жылы пайдалануға берілді, бірақ олардың мұнайы да тек үй тұрмысы үшін ғана қолданылды. Молдавиядағы цыған құлдары алғаш рет 1428 жылы Александр I 31 цыған отбасын Бистрица монастырына сыйлағанда еске алынды. Уақыт өте келе цыгандар бірнеше қолөнерге маманданған: мысалы, орта ғасырлар бойы темір өңдеу олар үшін ғана сақталған кәсіп болды. Петр III Аарон (1451–1457) 1456 жылы Осман империясына салық төлеуге келіскен алғашқы князь болды. Ол Валахияның Влад Дракуласының қолдауымен немере інісі Стефан тарапынан тақтан қуылды. Ұлы Стефан III – Молдавияның Венгрия, Польша және Осман империясына қарсы автономиясын сақтап қалған ең маңызды ортағасырлық румын монархы. Билікке келген жылдарының басында ол Польшамен және Осман империясымен одақтас болды. Бірақ көп ұзамай ол Мехмед II-ден Килияны, жақында Валахиядан басып алынған бекіністі тапсыруды талап ететін ультиматум алды. Ұлы Стефанның билігіндегі ең үлкен кері кету 1484 жылы болды, осы жылы Османлылар Килияны және Қара теңіздегі Аккерманды (қазіргі Білгород-Днестровский, Украина) басып алды. 1554 және 1555 жылдарғы диеттерде католик немесе протестант шаруасы оған қарсы жеті католик немесе протестант куәсі болмаса, қылмыс жасады деп айыптауға болмайды деп шешілді, ал православиелік шаруа үш католик немесе протестант немесе жеті православиелік куә болса айыпталуы мүмкін еді. Секелилердің үздіксіз соғыс жүргізуіне байланысты әскери қызметтің көбеюі қажет болды, ал патша әкімшілігі оларға арнайы салықтар салды. 1554 жылы Секели қауымының басшылары салықтан босатылса да, барлық жаяу әскерлер салық төлеуді жалғастырды, осылайша олар үшін әскери және ақшалай міндеттердің қос жүгі пайда болды. 1562 жылы көптеген секелилер Иоанн II Сигизмундқа қарсы қаруға көтерілді, бірақ олар жеңіліске ұшырады. Саксон қалалары тіпті қиын жылдарында да дамуын жалғастырды. Алайда олардың халқы баяу өсті, негізінен сакстардың дәстүрлі сегрегацияға ұмтылуының салдарынан: тіпті венгр қолөнершілері мен саудагерлеріне олардың қалаларына қоныстануға тыйым салынды. 16 тамыздағы 1570 жылғы Шпейер шартында Иоанн II Сигизмунд өзінің қарсыласы Максимилиан I (1564–1576) Венгрияның заңды королі деп мойындады және «Трансильвания және Венгрия Корольдігінің бір бөлігінің князі» атағын қабылдады. Шарт сонымен қатар жаңа княздықтың шекараларын белгіледі, оған тек Трансильванияның тарихи провинциясы ғана емес, сонымен қатар Бихор және Марамуреш сияқты көршілес округтер де кірді, олар одан әрі Партиум деп аталды. 1571 жылы Иоанн II Сигизмундтың қайтысы елді Габсбургтардың қолына қайтару қаупіне ұшыратты, олардың офицерлері унитарий Гаспар Бекесті қолдады. Сұлтан сол кезде католик саясаткері Стефан Баториді воевода етіп тағайындады. Екі үміткер арасындағы шешуші шайқасты Стефан Батори 1575 жылдың 8 шілдесінде Санпаул шайқасында жеңіп алды. Сол жылы ол Польша королі сайланды, осылайша екі ел арасында оның қайтысына дейін 1586 жылға дейін жалғасқан жеке одақ құрылды. Ол княздықты басқаруды алдымен ағасы Кристофер Баториге (1575–1581), содан кейін ағасының кіші ұлы Зигизмунд Баториге (1581–1602) тапсырды, оларға воевода атағын берді, ал өзі ханзада атағын алды. 1594 жылдың ақпан айында Зигизмунд Батори өзінің елі Киелі Рим императоры Рудольф II, Испанияның Филипп II және көптеген шағын итальяндық және неміс мемлекеттері құрған Осман империясына қарсы одаққа қосылатынын жариялады. Эстаттар екі рет соғыс жариялаудан бас тартса да, Трансильвания 1595 жылдың 28 қаңтарында монархтың бұйрығымен оппозиция басшылары өлім жазасына кесілгеннен кейін одаққа қосылды. Рудольф II оған хан атағын мойындады.

The Orthodox Metropolitan See of Moldavia was recognized by the Ecumenical Patriarch during the reign of Alexander I the Good (1400–1432). He reinforced Moldavia's traditional pro Polish orientation and declared himself a vassal of Władysław II of Poland in 1406. Thenceforth, the Moldavian armies fought together with the Poles against the Teutonic Knights. The first Ottoman attack on Moldavia in 1420 was also repulsed by him. Alexander I's death was followed by a long period of political instability, characterized by frequent fights for the throne. Although cottage industries, both in boyar and peasant households, were still the main source of clothing, food and construction, specialized production, such as weaving and pottery, started to develop by the middle of the 15th century. The first oil wells went into production in 1440, but their oil was also only for household use. In Moldavia, Gypsy slaves were first mentioned in 1428 when Alexander I awarded 31 Gypsy families to the Bistrița Monastery. In time Gypsies became specialized in several crafts: for example, throughout the Middle Ages the working of iron was an occupation reserved almost exclusively for them. Peter III Aaron (1451–1457) was the first prince who agreed to pay tribute to the Ottomans in 1456. He was ousted by his nephew, Stephen, with the support of Vlad the Impaler of Wallachia. Stephen III the Great was to be the most important medieval Romanian monarch who managed to uphold Moldavia's autonomy against Hungary, Poland and the Ottoman Empire. In the early years of his reign, he remained allied with Poland and the Ottoman Empire, He soon received the ultimatum of Mehmed II who demanded the surrender of Chilia, a fortress recently captured from Wallachia. Stephen the Great suffered the greatest setback of his reign in 1484 when the Ottomans captured Chilia and Cetatea Alba (now Bilhorod Dnistrovskyi, Ukraine) on the Black Sea. The Diets of 1554 and 1555 decided that a Catholic or Protestant peasant could not be accused of a crime except there were seven Catholic or Protestant witnesses against him, while an Orthodox peasant could be accused if there were three Catholic or Protestant or seven Orthodox witnesses. From the Székelys, continuing warfare demanded increased military service, and the royal administration imposed special taxes on them. Although the leaders of the Székely community were exempted from taxation in 1554, but all the foot soldiers continued to be taxed, resulting in a double burden of military and monetary obligations for them. In 1562 many Székelys took up arms against John II Sigismund, but they were defeated. The Saxon towns continued to develop even in the years of upheaval. Their population, however, increased slowly, mainly as a consequence of the Saxons' traditional desire for segregation: even Hungarian craftsmen and merchants were prohibited from settling in their towns. In the Treaty of Speyer of August 16, 1570, John II Sigismund acknowledged his rival, Maximilian I (1564–1576) as the lawful king of Hungary and adopted the title of "prince of Transylvania and parts of the Kingdom of Hungary". The treaty also marked out the borders of the new principality, which included not only the historical province of Transylvania, but also some neighboring counties, such as Bihor and Maramureș, thenceforward collectively known as Partium. The death of John II Sigismund in 1571 threatened to throw the country again into the hands of the Habsburgs whose officers supported the Unitarian Gáspár Bekes. Now the sultan appointed Stephen Báthory, a Catholic politician, voivode. The decisive battle between the two candidates was won by Stephen Báthory at Sânpaul on July 8, 1575. In the same year, he was elected king of Poland, thus a personal union was formed between the two countries that lasted until his death in 1586. He left the administration of the principality first to his brother, Christopher Báthory (1575–1581), and then to his brother's minor son, Sigismund Báthory (1581–1602), bestowing on them the title of voivode, while he himself took the title of prince. In February, 1594 Sigismund Báthory announced that his country would join the anti Ottoman alliance formed by the Holy Roman Emperor, Rudolf II, Philip II of Spain and many smaller Italian and German states. Although the Estates twice refused to endorse the declaration of war, Transylvania joined the alliance on January 28, 1595 after the leaders of the opposition had been executed on the order of the monarch. In return Rudolph II recognized Sigismund's title of prince.

Валахия

Раду V-нің мұрагерлерінің қысқа және лайықсыз билік етуі Валахияның дағдарысын одан әрі күшейтті. Сұлтанның таққа отырғызған алғашқы билеушісі – Бағушы Мирча (1545–1559) бастап, тәж ең көп сыйлық ұсынғанға сатылатын болды. Тіпті кейін Осман империясына қарсы шыққан Батыл Михаил да Ұлы Портада ықпалы бар адамдардың, соның ішінде Стамбулдағы ағылшын елшісі сэр Эдвард Бартонның қолдауымен таққа отырды. Ол көп ұзамай боярлардан құралған кеңесші орган – sfatul domnesc мүшелерін өзіне адал лауазымды тұлғалармен алмастыру арқылы орталық билікті нығайту бағдарламасын бастады. Батыл Михаил да Осман империясына қарсы саясат ұстанды және оның бастамасымен Трансильванияның Сигизмунд Батори мен Молдавияның тираны Аарон (1591–1595) Осман империясына қарсы одақ құру туралы шартқа қол қойды. Көтеріліс 1594 жылдың 13 қарашасында Валахиядағы барлық Осман әскерлерін қырғынға ұшыратумен басталды. Осының салдарынан Осман және Валахия әскерлері Молдавияға шабуыл жасады, бірақ олар Жилиште маңында Джон III жасаған күтпеген шабуылда жеңіліске ұшырады. Содан кейін Аарон Тиран Трансильвания мен Валахияның Осман империясына қарсы коалициясына қосылып, 1594 жылдың 13 қарашасында Батыл Михаилмен бірдей уақытта көтеріліс бастады. 16 ғасыр шіркеулік қабырға суреттерінің гүлдену кезеңімен ерекшеленді, оның техникасы бүгінгі күнге дейін құпия сақталып келеді. Мысалы, Воронец монастырының ішкі және сыртқы фрескалары осы "Молдавандық стильді" көрсетеді.

Батыл Михаил дәуірі (1595 1601)

Олардың үйлестірілген көтерілісінен кейін Майкл Батыр Дунай бойындағы Осман бекіністеріне шабуыл жасап, Гиургиу мен Брайланы қайтарып алды, ал Тиран Аарон Исмаилді (қазіргі Украинада) басып алды. Жауап ретінде сұлтан Ұлы везир Синан-пашаға Валахияны басып алуға бұйрық берді. Екі ханзадаға Сигизмунд Баторидің қолдауы қажет болды, ол жағдайды пайдаланып, өзін Валахия мен Молдавияның жоғары билеушісі (сузерені) етіп алды. Тиран Аарон Сигизмунд Баторидің талаптарын қабылдамағандықтан, оның орнына оның қолдауындағы Штефан Разван (1595) таққа отырды. Бірақ, сол кезде поляктар Молдавияға басып кірді және Штефан Разванды Еремия Мовилямен ауыстырды (1595–1606). 1598 жылдың маусым айында Майкл Батыр император Рудольф II-нің билігін мойындады, ол оған жалдамалы әскерін қаржыландыру үшін жәрдем ақша беруге уәде берді. 1599 жылдың 30 наурызында Сигизмунд Батори өзінің туысы Андрей Батори (1599) пайдасына тақтан бас тарды. Жаңа ханзада поляктарға адал болды және Майкл Батырдың өзінің билігін мойындауын талап етті. 1600 жылдың көктемінде ол императордың атынан Молдавияға басып кірді және оны өз бақылауына алды. Шілдеде ол тіпті Яссыда өзін «Валахия, Трансильвания және барлық Молдавияның ханзадасы» деп жариялады, осылайша үш княздықтың бірігуіне әкелді. Алайда, тәртіпсіздікке наразы болған венгр дворяндары оның билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырып, 1600 жылдың 18 қыркүйегінде Мираслауда оны жеңді. Сонымен қатар поляктар Молдавияға басып кіріп, Еремия Мовиланы таққа отырғызды; содан кейін олар Валахияға кірді, онда Симион Мовила Бузуда Майкл Батырды жеңді. Осы қиын жағдайда Майкл Батыр қолдау сұрап Прагаға кетті. 1601 жылдың шілдесінде ол императорлық армияның басында Трансильванияға қайтып келді. Келесі онжылдықтарда Трансильвания князьдері, олардың ішінде Габриэль Бетлен (1613–1629), Трансильвания, Валахия және Молдавияны біріктіруге бірнеше сәтсіз әрекеттер жасады. Майкл Батырдың қайтысынан кейін Валахия мен Молдавия Осман империясының бақылауына қайта келді. Валахия (1611–1616, 1623–1626) және Молдавия (1616–1623) князі Раду Михнеа Стамбулдың Фанар ауданынан гректерді жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындаған алғашқы билеуші болды. Бұл Румыния тарихындағы «Фанариот кезеңі» деп аталатын үрдіске бастады.

Following their coordinated uprising, Michael the Brave attacked Ottoman strongholds along the Danube and recovered Giurgiu and Brăila, while Aaron the Tyrant seized Ismail (now in Ukraine). In response, the sultan ordered the Grand Vizier, Sinan Pasha to invade Wallachia. The two princes needed the support of Sigismund Báthory who took advantage of the situation to make himself suzerain of Wallachia and Moldavia. When Aaron the Tyrant refused Sigismund Báthory's conditions, he was replaced by the latter's protégé, Ștefan Răzvan (1595) on the throne. In the meantime, however, the Poles had invaded Moldavia and replaced Ștefan Răzvan by Ieremia Movilă (1595–1606). In June 1598 Michael the Brave recognized the suzerainty of Emperor Rudolph II, who had promised to grant subsidies to him to finance his mercenaries. On March 30, 1599 Sigismund Báthory abdicated the throne in favor of his cousin, Andrew Báthory (1599). The new prince was loyal to the Poles and promptly demanded that Michael the Brave accept his suzerainty. In the spring of 1600, he invaded Moldavia in the name of the emperor and established control over it. In July he even proclaimed himself "prince of Wallachia, Transylvania, and all of Moldavia" in Iași, thus bringing about the union of the three principalities. However, the Hungarian noblemen, dissatisfied with the disorder, rebelled against his rule, and defeated him at Mirăslău on September 18, 1600. At the same time, the Poles invaded Moldavia and restored Ieremia Movilă to the throne; then they entered Wallachia, where Simion Movilă defeated Michael the Brave at Buzău. In this moment of crisis, Michael the Brave left for Prague to appeal to the emperor for support. He returned to Transylvania in July 1601 at the head of an imperial army. In the next decades, the princes of Transylvania, among them Gabriel Bethlen (1613–1629), made several unsuccessful attempts to unify Transylvania, Wallachia and Moldavia. Wallachia and Moldavia fell back under the control of the Ottoman Empire after Michael the Brave's death. Radu Mihnea, prince of Wallachia (1611–1616, 1623–1626) and of Moldavia (1616–1623), was the first ruler to appoint Greeks from the Phanar district of Istanbul to high government posts. This started a trend that ultimately led to the so called "Phanariot period" in Romania's history.