Кіріспе

Үлкен Мирча (Mircea cel Bătrân, ; шамамен 1355 – 31 қаңтар 1418) – 1386 жылдан 1418 жылы қайтыс болғанға дейін Валахияның воеводасы болды. Ол Валахияның Раду I-нің ұлы және Валахияның Дан I-нің інісі, оның қайтысынан кейін таққа отырды. Ағасы Дан I-нің өлімінен кейін Мирча 1386 жылы таққа ие болды, себебі Валахия бір жағынан экономикалық, әкімшілік және діни даму процесін бастан өткеріп, әскерін нығайтып жатқанда, екінші жағынан Венгрия Корольдігі мен Польшаның Дунайдың сағаларын, сондай-ақ Балқандағы Осман империясын бақылауға бағытталған экспансиялық саясатына қарсы тұрды. Үлкен Мирча билік еткен кезде Валахия тарихындағы ең үлкен аумақты басқарды, 1388 жылы Добруджаны, 1388/9 жылы Северин банатын және Подунавияны (бұл Тимок аңғары немесе славян тіліндегі Дунай өзенінің аңғарының атауы болуы мүмкін, Мирчаның хатында айтылғандай "Дунайдың екі жағы") алды. Бұған қоса, оған Трансильваниядағы Амлаш (Омлаш) және Фэгэраш (Фугураш) феодалдық иеліктері берілді. "Үлкен" лақап аты оған немересі Мирча II ("Кіші Мирча")-дан айыру үшін, оның қайтысынан кейін берілді, бірақ кейбір тарихшылар бұл атақтың кейінгі ұрпақтардың құрметінің белгісі болғанын айтады. Ол орта ғасырлардағы ең маңызды валах билеушісі және өз заманының ұлы билеушілерінің бірі саналады.

Отбасы

Мирча Валахия воеводасы Раду I мен оның әйелі Домна Калинихияның ұлы болды, осылайша Басараб әулетінің ұрпағы еді. Ол Валахияның Михаил I, Раду II, Александр I Алдея және Влад II Дракулдың әкесі, ал Мирча II, Влад Țepeș (Дракула), Влад Калугărul және Раду цель Фрумостың әкесі болды, олардың бәрі Валахияны биледі. Мирча II және Влад Țepeș екеуі де дамыған әскери қолбасшылар болды (Влад Țepeș тарихтың ең танымал басшыларының біріне айналды және ол Брам Стокердің "Дракула" романына шабыт берген деп саналады).

Билік

Мирчаның билігі Валахияға тұрақтылық әкелді деп саналады. Әлемнің тұрақсыз аймағында орналасқан бұл княздіктің шекарасы үнемі өзгеріп отыратын, бірақ Мирча билігі кезінде Валахия өз тарихындағы ең үлкен аумақты басқаратын: солтүстіктегі Оңтүстік Карпаттардан оңтүстіктегі Дунайға дейін, ал батыста Дунайдағы қазіргі Темір қақпалардан шығыста Қара теңізге дейін. Сондай-ақ, Мирчаның лауазымдары оның жерлерін көрсетеді: «Мен, Мәсіх Құдай, адал және қайырымды Құдай және сүйіспеншілікпен және өзін құрбандыққа шалушы Мәсіх, Ио Мирча, Ұлы билеуші және Құдайдың мейірімі мен Құдайдың сыйының иесі, бүкіл Унгровлахия [Валлахия] жеріне және таулардың үстіндегі бөліктерге билік етемін және билеймін, Татар бөліктерінің және Амлаш пен Фэгэраш князі, Северин банатының билеушісі және екі жағында бүкіл Подунавия, тіпті үлкен теңізге дейін және Дырстор бекінісінің билеушісі». Мирча мемлекет билігін күшейтіп, түрлі жоғары лауазымдарды ұйымдастырды, экономикалық дамуды ынталандырды, мемлекеттің табысын арттырды және ел ішінде ғана емес, көршілес елдерде де кеңінен таралған күміс ақшаны соғып шығарды. Ол Польша мен Литваның саудагерлеріне сауда артықшылықтарын берді және оның алдыңғылары Брашов тұрғындарына бергендерді жаңартты. Нәтижесінде Мирча өзінің әскери күшін арттыра алды. Ол Дунайдағы қамалдарды нығайтып, қала тұрғындары мен ерікті және тәуелді шаруалардан тұратын «үлкен армияны» күшейтті. Сондай-ақ ол Шығыс православие шіркеуінің үлкен қолдаушысы болды. Мирча қарт 1388 жылы монастырға 300 цыған үйін сыйлап, құлдармен күрескен аймақтағы алғашқы адам болды. Ел мен оның институттарын ұйымдастыра отырып, Мирча сонымен қатар елдің тәуелсіздігін қорғауға мүмкіндік беретін тұрақты одақтар жүйесін құрды. 1389 жылы Молдавия князі Петру Мушат арқылы Польша патшасы Владыслав II Ягелломен одақ туралы келісім жасады. 1404 және 1410 жылдары келісім қайта жаңартылды. Ол Венгрия патшасы Люксембургтің Зигизмундымен тығыз қарым-қатынас жасап, Осман империясының экспансиясына қарсы күресте олардың ортақ мүдделеріне сүйенді.

Осман империясымен қақтығыстар

Түріктермен соғысып жатқан Дунайдың оңтүстігіндегі болгарларды қолдауы Осман империясымен қақтығысқа алып келді. 1394 жылы Баязид I 40 мың әскермен Дунай өзенін кесіп өтті, сол кезде бұл үлкен күш-қуат саналып еді. Мирчаның бар болғаны 10 мың сарбазы болғандықтан, ашық шайқаста тірі қалу мүмкін емес еді. Ол қарсыластың әскерін аштықтан құрту, шағын, жергілікті шабуылдар мен шегінулер (қазіргі партизандық соғыс деп аталатын, ассиметриялық соғыстың типік түрі) арқылы соғысуды жөн көрді. 1394 жылдың 10 қазанында екі әскер Ровина шайқасында кездесті. Шайқас орманды және батпақты жерде болды, бұл Османдықтардың әскерін тиімді түрде таратуына кедергі келтірді. Мирча қатал шайқаста жеңіске жетіп, Османдықтарды елден қуды. Бұл атақты шайқасты ақын Михаи Эминеску кейіннен «Үшінші хатында» эпикалық түрде суреттеді. Дегенмен, Мирча Венгрияға қашуға мәжбүр болды, ал түріктер Влад Узурпаторулды Валахия тағына отырғызды. 1396 жылы Мирча Венгрия монархы бастаған Осман империясына қарсы крест жорығына қатысты. Крест жорығы 25 қыркүйекте Никополис шайқасында Османдықтардың жеңісімен аяқталды. Ол Дунайдан өткен тағы бір Османдық экспедициясын тоқтатты, ал 1400 жылы елден өтіп жатқан тағы бір түрік экспедициясын жеңді. 1402 жылдың жазында Анкарада Тимур Ленк (Тамерлан) Сұлтан Баязид I-ді жеңгеннен кейін Осман империясында тәртіпсіздік орнады, және Мирча осы мүмкіндікті пайдаланып, венгр патшасымен бірлесіп түріктерге қарсы науқан ұйымдастырды. 1404 жылы Мирча Добружаға қайтадан билігін орната алды. Сонымен қатар, Мирча Осман империясының тағы үшін күреске қатысып, Мұсаның сол таққа (қарқынды емес билік үшін) көтерілуіне көмектесті. Осы кезде ханзада өкіметінің биігіне жетті. Өмірінің соңында Мирча Османдықтармен келісімге келді. Жыл сайын 3000 алтын монета төлеу шартымен Османдықтар Валахияны провинцияға ("пашалыққа") айналдырудан бас тартты.

Мұра

Неміс тарихшысы Ленклавиус оны "христиан князьдарының ең батылы және ең қабілеттісі" деп сипаттаған. Мирча ктетор болды, басқа да ескерткіштермен қатар, шамамен 1390 жылы Козия монастырын Кэлиманешти маңында салдырды. Ол серб сәулет өнерінің үлгілерімен, Лазарица шіркеуі, Велуче, Наупара және Каленич монастыры сияқты нысандардың үлгілерімен шіркеулер салдырды.

Танымал мәдениетте

Мирча рөлін 1989 жылғы "Мирча" фильмінде Сержиу Николаеску сомдады, бұл фильмнің режиссері де Николаеску болған.