Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Молдавия мемлекет қайраткері және князі (1673–1723)
Moldavian statesman and prince (1673–1723)
Димитрий немесе Димитрий Кантемир (, Дмитрий Кантемир; 26 қазан 1673 – 21 тамыз 1723), басқаша да жазылатын, Молдавия князі, мемлекет қайраткері және әдебиетке қалам қадаған адам. Ол екі рет Молдавия воеводасы болды (1693 жылдың наурыз-сәуір айлары және 1710–1711 жылдар). Екінші мерзімінде ол өзінің мемлекетін Молдавияның Осман билеушілеріне қарсы соғыста Ресеймен одақтастырды; Ресейдің жеңілісі Кантемир отбасын жер аударылуға мәжбүр етті және туған жергілікті воеводалардың орнына грек фанариоттары қойылды. Кантемир сонымен қатар көп еңбек еткен жазушы, философ, тарихшы, композитор, музыка зерттеушісі, тіл білгісі, этнограф және географ болды. Оның ұлы Антиох, Ресейдің Ұлыбритания мен Франциядағы елшісі және Монтескье мен Вольтердің досы, "орыс поэзиясының әкесі" деп танылды.
Dimitrie or Demetrius Cantemir (, Дмитрий Кантемир; 26 October 1673 – 21 August 1723), also known by other spellings, was a Moldavian prince, statesman, and man of letters. He twice served as voivode of Moldavia (March–April 1693 and 1710–1711). During his second term he allied his state with Russia in a war against Moldavia's Ottoman overlords; Russia's defeat forced Cantemir's family into exile and the replacement of the native voivodes by Greek phanariots. Cantemir was also a prolific writer, variously a philosopher, historian, composer, musicologist, linguist, ethnographer, and geographer. His son Antioch, Russia's ambassador to Great Britain and France and a friend of Montesquieu and Voltaire, would become known as "the father of Russian poetry".
Атауы
Димитрий – бұл латын тіліндегі Демитрий, ал ағылшын тіліндегі Деметр сөзінің румыниялық түрі. Оның анасы жергілікті ақсүйек отбасының білімді қызы болған. 1685 жылы Константин түрік билеушілері тарапынан Молдавия воеводасы болып тағайындалды. Константин 1693 жылы қайтыс болғаннан кейін Димитрий қысқа мерзімге воеводалыққа ие болды, бірақ үш апта ішінде Константин Дуканың кандидатурасы қолдау тапты, оның қайын атасы Валахия воеводасы Константин Бранковеану оған демеушілік жасады. Оның ағасы Антиох Молдавияны басқаруға келген кезде Димитрий оның Портадағы елшісі қызметін атқарды. Осы жылдары ол түрік армиясының жорықтарында өзгелерден ерекше көзге түсті. Кейін Түркия воеводалықты грек фанариоттарының билігімен алмастырды. 1712 жылы Петр I Молдавияның бұрынғы билеушісіне Богородск ауданын (Қара лай) сыйға берді. Ресейде Димитрий Петрдің бұйрығымен ресейлік князь (князь) және Карл VI-ның Киелі Рим империясының князі болды. Ол Орел қаласының жанындағы Дмитровкадағы имениесінде көптеген боярлармен бірге (соның ішінде жылнамашы Иоан Некульце) тұрды. Ол 1723 жылғы 21 тамызда, дәл сол күні неміс титулымен марапатталғанда қайтыс болды. 1935 жылы оның мәйіті Яссыға қайтарылды.
Dimitrie is the Romanian form of the name Latinized as Demetrius and, less often, anglicized as Demeter. His mother was a learned daughter of a local noble family. In 1685, Constantin was named voivode of Moldavia by its Turkish overlords. Upon Constantin's death in 1693, Dimitrie briefly succeeded him to the voivodeship but was passed over within three weeks in favor of Constantin Duca, whose candidacy was supported by his father in law, the Wallachian voivode Constantin Brâncoveanu. When his brother Antioh eventually succeeded to the control of Moldavia, Dimitrie served as his envoy to the Porte. During these years, he also served with distinction in the Turkish army on its campaigns. Turkey then replaced the voivodeship with the rule of Greek phanariots. In 1712, Peter I presented Bogorodskoye District (Black Mud) to the former Moldavian ruler. In Russia, Dimitrie was created both a Russian prince (knyaz) by Peter and a prince of the Holy Roman Empire by Charles VI. He lived on an estate at Dmitrovka near Oryol, with a sizable boyar retinue (including the chronicler Ion Neculce). There he died on 21 August 1723, on the very day he was awarded his German title. In 1935, his remains were returned to Iași.
Отбасы
Кантемир екі рет үйленді: 1699 жылы византиялық Кантакузендер әулетінің ұрпағы саналатын, князь Шербан Кантакузиноның қызы, ханшайым Кассандра Кантакузино (1682–1713) және 1717 жылы ханшайым Анастасия Трубецкая (1700–1755). Кантемирдің балалары ресей тарихында белгілі болды. Оның үлкен қызы Мария Кантемир (1700–1754) Петр I-нің назарын қатты аударды, сондықтан ол әйелі Екатеринамен ажырасып, онымен бірге болуды жоспарлаған деседі. Бірақ Екатерина таққа отырған соң, Мария мәжбүр түрде монастырьға жіберілді. Кантемирдің ұлы Антиох (1708–1744) Лондон мен Париждегі Ресей елшісі, Вольтер мен Монтескьедің досы, сондай-ақ ақын, сатирик және публицист ретінде "орыс поэзиясының әкесі" деп есептеледі. Тағы бір ұлы Константин (1703–1747) Голицынның императрица Аннаға қарсы қастандығына қатысып, Сібірге жер аударылды. Димитрийдің кіші қызы Смаргада (1720–1761), заманының ең сұлу әйелдерінің бірі саналды, князь Дмитрий Михайлович Голицыннің әйелі және императрица Елизаветаның досы болды.
Cantemir was married twice: to Princess Cassandra Cantacuzino (1682–1713), daughter of Prince Șerban Cantacuzino and supposed descendant of the Byzantine Kantakouzenoi, in 1699, and to Princess Anastasiya Trubetskaya (1700–1755) in 1717. Cantemir's children were rather prominent in Russian history. His elder daughter Maria Cantemir (1700–1754) so attracted Peter the Great that he allegedly planned to divorce his wife Catherine to be with her. Upon Catherine's own ascension to the throne, however, Maria was forced to enter a convent. Cantemir's son Antioch (1708–1744) was the Russian ambassador at London and Paris, a friend of Voltaire and Montesquieu, and so influential a poet, satirist, and essayist as to be considered "the father of Russian poetry". Another son Constantin (1703–1747) was implicated in the Golitsyn conspiracy against the empress Anna and was exiled to Siberia. Dimitrie's younger daughter Smaragda (1720–1761), reckoned one of the great beauties of her time, was the wife of Prince Dmitriy Mikhailovich Golitsyn and a friend of the empress Elizabeth.
Музыкалық шығармалар
Кантемирдің шамамен қырық Осман композициясының бірнешеуі бүгінге дейін түрік репертуарының құрамына еніп орындалып келеді, бірақ оның ең бағалы еңбегі – 350 дәстүрлі аспаптық туындыны сақтап қалу болды. Ол оларды Осман түрік әліпбиінен дамытқан музыкалық нотацияда, 1703 немесе 1704 жылы Сұлтан Ахмет III-ке сыйлық ретінде ұсынған "Эдвар и Музики" еңбегінде жариялады және жақында заманауи түсіндірмелермен қайта басылды. 1999 жылы "Безмара" ансамблі Кантемирдің ноталарынан алынған "Yitik Sesin Peşinde" ("Жоғалған үнді іздеу") атты туындыны дәуірлік аспаптарды пайдаланып жазды. Оның композициялары, оның еуропалық құрбыларының шығармалары және сол кезеңдегі молдавандық халық музыкасы Ихсан Өзген мен Линда Бурман Холл басшылығымен "Lux Musica" ансамблі орындаған "Кантемир" (Golden Horn Records, 2000) альбомында көрініс тапты. Кантемирдің жеті туындысы 2009 жылы Хорди Саваллдың жетекшілігімен "Hespèrion XXI" ұйымдастырған "Istanbul" концертінде де орындалды, онда Кантемирдің "Музыка ғылымының кітабына" ерекше назар аударылды.
A few of Cantemir's roughly forty Ottoman compositions are still performed today as part of the Turkish repertoire, but his greatest service was in preserving 350 traditional instrumental pieces by publishing them in a musical notation he developed from the Ottoman Turkish alphabet in his work Edvar i Musiki, offered as a present to Sultan Ahmed III in 1703 or 1704 and recently reprinted with modern explanations. In 1999, the Bezmara ensemble recorded Yitik Sesin Peşinde ("In Search of the Lost Sound") from the Cantemir transcriptions using period instruments. His compositions, those of his European contemporaries and Moldavian folk music of the period were explored on Cantemir (Golden Horn Records, 2000) performed by İhsan Özgen and the Lux Musica ensemble under Linda Burman Hall's direction. Seven of Cantemir's compositions were also featured on Hespèrion XXI's 2009 Istanbul, under the direction of Jordi Savall, with focus on Cantemir's “Book of the Science of Music”.
Стамбул мұражайы
Димитрие Кантемир Константинопольдегі жер аударылысында тұрған үйлерінің бірі 2007 жылы қайта жаңартылып, мұражай ретінде ашылды. Ол қаланың қоршалған бөлігінде, Фанар колледжі мен Алтын мүйіздің арасындағы Фанар ауданында орналасқан.
One of the houses inhabited by Dimitrie Cantemir during his exile in Constantinople was restored and opened as a museum in 2007. It lies in Fener quarter of the walled city between Phanar College and the Golden Horn.