Кіріспе

Ньютонның классикалық механикадағы үшінші қозғалыс заңында сипатталғандай, барлық күштер жұптар түрінде пайда болады. Егер бір дененің екіншісіне күші әсер етсе, онда екінші дененің біріншісіне тең және қарама-қарсы реакция күші әсер етеді. Үшінші заңды былай да айтуға болады: "Кез келген әрекетке әрқашан тең және қарама-қарсы реакция болады: немесе екі дененің бір-біріне әсері әрқашан тең және қарама-қарсы бағытта болады". Екі күштің қайсысы әрекет, ал қайсысы реакция екенін анықтау маңызды емес. Олардың кез келгенін әрекет деп қарастыруға болады, ал екіншісі – оған сәйкес реакция болады.

Жермен өзара әрекеттесу

Жерге күш түсіргенде, жер сол күшке тең, қарсы бағыттағы күшпен итеріледі. Қолданбалы физиканың, мысалы биомеханика сияқты салаларында, жердің көрсеткен күші "жердің реакциялық күші" деп аталады; ал жерге әсер ететін дененің күші "әрекет" деп қарастырылады. Адам секіруді қалағанда, жерге қосымша төменге қарай күш түсіреді ("әрекет"). Сонымен бірге, жер адамға жоғары қарай күш түсіреді ("қарсы әрекет"). Егер бұл жоғары қарайғы күш адамның салмағынан артық болса, ол жоғары қарай үдеуге алып келеді. Бұл күштер жерге перпендикуляр болғанда, оларды "қалыпты күш" деп те атайды. Сол сияқты, көліктің айналатын дөңгелектері жерге кері қарай сырғанауға тырысады. Егер жер тым сырғалмаса, онда екі сүргіш күш пайда болады: дөңгелектің жерге кері бағыттағы "әрекеті", және жердің дөңгелекке алға бағыттағы "қарсы әрекеті". Бұл алға қарайғы күш көлікті жылға береді.

Гравитациялық күштер

Жер, басқа планеталар сияқты, Күнді айналып жүреді, себебі Күн гравитациялық тартылыс күшін тартады, ол Жерді өзіне тартып, орталыққа қарай жылдамдататын күш ретінде әрекет етеді, әйтпесе Жер ғарышқа ұшып кетер еді. Егер Күннің тартылысы әрекет болса, онда Жер де бірден Күнге гравитациялық тартылыс күшімен кері әрекет етеді. Жердің тартылысы Күннің тартылысымен бірдей күшті, бірақ бағыты қарама-қарсы. Күннің массасы Жерден әлдеқайда үлкен болғандықтан, Күн Жердің тартылысына көрінбейтіндей болып көрінеді, бірақ іс жүзінде ол әсер етеді, анимацияда көрсетілгендей (нақты масштабта емес). Екі дененің біріккен қозғалысын дұрыс сипаттау үшін (осы уақытта басқа аспан денелерін ескермей) олар екеуі де біріккен жүйенің масса орталығы, астрономияда барицентр деп аталатын нүктесінің айналасында айналады.

Қолдау массасы

Жер бетіндегі кез келген масса Жердің гравитациялық күшімен тартылады; бұл күш оның салмағы деп те аталады. Оған сәйкес әрекет – массаның планетаға түсіретін гравитациялық күші. Егер объект қозғалмай тұру үшін, мысалы, ілінген арқанмен, немесе астындағы бетпен, немесе оның үстінде жүзетін сұйықтықпен демеліп тұрса, онда жоғары бағытталған демеу күші (кернеу күші, қалыпты күш, итеру күші) де болады. Бұл демеу күші – «тең және қарама-қарсы» күш; біз мұны Ньютонның үшінші заңынан емес, объектінің тыныш күйде қалуынан білеміз, демек күштер тепе-тең болуы керек. Осы демеу күшіне де әрекет бар: объект демеу арқанын төмен тартады немесе демеу бетіне немесе сұйықтыққа төмен қарай итеріледі. Осылайша, төрт күш тең шамада болады:

F1. Жердің объектіге түсіретін гравитациялық күші (төменге қарай)
F2. Объектінің Жерге түсіретін гравитациялық күші (жоғарыға қарай)
F3. Демеудің объектіге түсіретін күші (жоғарыға қарай)
F4. Объектінің демеуге түсіретін күші (төменге қарай)

Ньютонның үшінші заңына сәйкес F1 және F2 күштері тең; F3 және F4 күштері үшін де осы айтылады. F1 және F3 күштерінің теңдігі объект тепе-теңдікте болса және басқа күштер қолданылмаса ғана мүмкін. (Бұл Ньютонның үшінші заңымен ешқандай қатысы жоқ.)

Жазықтағы масса

Егер масса пружинадан ілінетін болса, бұрынғыдай қарастырулар қолданылады. Бірақ, егер бұл жүйе қоздырылса (мысалы, массаға жоғары немесе төмен қарай сәл итеру берілсе), масса жоғары-төмен тербеліс бастайды. Осы үдеулердің (және одан кейінгі тежелулердің) нәтижесінде, Ньютонның екінші заңынан, байқалатын жылдамдық өзгеруіне жауапты таза күш бар деген қорытындыға жетеміз. Массаны төмен тартатын гравитациялық күш енді пружинаның жоғары қарай бағытталған серпімді күшіне тең емес. Бұрынғы бөлімде айтылған терминология бойынша, F1 және F3 енді тең емес. Дегенмен, F1 = F2 және F3 = F4 екендігі әлі де рас, себебі бұл Ньютонның үшінші заңымен сәйкес келеді.

Себептік қате түсінік

"Әрекет" және "қарсы әрекет" терминдері себеп-салдар туралы жаңылыс түсінік тудырады, бірдей "әрекет" себеп, ал "қарсы әрекет" – салдар сияқты. Сондықтан екінші күштің бірінші күштің нәтижесінде пайда болғанын және тіпті бірінші күштен кейін орын алғанын ойлау оңай. Бұл дұрыс емес, күштер бір мезгілде және бірдей себеппен пайда болады. Егер күштер адамның ниетімен туындаса (мысалы, футболшы допты тепсе), бұл ниет көбінесе асимметриялық түсіндіруге алып келеді, онда допқа ойыншының әсері "әрекет", ал доптың ойыншыға әсері "қарсы әрекет" деп қарастырылады. Бірақ физикалық тұрғыдан алғанда, жағдай симметриялық. Доп пен ойыншыға әсер ететін күштер олардың жақындығымен түсіндіріледі, бұл контактілік күштер жұбына әкеледі (негізінен электрлік итергіш күштерден туындайды). Ойыншының шешімімен туындаған бұл жақындық физикалық талдауға қатысы жоқ. Физикалық тұрғыдан алғанда, "әрекет" және "қарсы әрекет" атауларын ауыстыруға болады. Бұл дұрыс емес, үшінші заң екі түрлі нысанға әсер ететін күштерге қатысты. Ал үстел үстінде жатқан кітапқа төмен қарай жердің гравитациялық күші, ал үстелден жоғары қарай нормальды күш әсер етеді, екі күш те бір кітапқа әсер етеді. Кітап үдемейтіндіктен, бұл күштер Ньютонның екінші заңына сәйкес дәл теңестірілуі керек. Олар "бірдей және қарама-қарсы", бірақ олар бір нысанға әсер етеді, сондықтан олар Ньютонның үшінші заңындағы әрекет-қарсы әрекет күштері емес. Ньютонның үшінші заңының мағынасындағы нақты әрекет-қарсы әрекет күштері – кітаптың салмағы (Жердің кітапқа тартуы) және кітаптың жерге жоғары қарай гравитациялық күші. Кітап сонымен қатар үстелге төмен қарай итермелейді, ал үстел кітапқа жоғары қарай итермелейді. Сонымен қатар, кітапқа әсер ететін күштер әрқашан бірдей болмайды; егер кітапты үшінші күшпен төмен қарай басса, немесе үстел еңкейсе, немесе үстел мен кітап жүйесі үдейтін лифтте болса, олар өзгеше болады. Бір нысанға әсер ететін күштердің кез келген саны барлық күштердің қосындысын қарастыру арқылы есептеледі. Бұл мәселенің себебі, үшінші заң көбінесе қысқартылған түрде айтылады: әрбір әрекетке тең және қарама-қарсы қарсы әрекет болады, күштер екі түрлі нысанға әсер ететіндігін еске салмайды. Сонымен қатар, салмақ пен нормальды күш арасында себеп-салдар байланысы бар: егер нысан салмағы болмаса, ол үстелден қолдау күші сезінбейді, ал салмақ қолдау күшінің күшін анықтайды. Бұл себеп-салдарлық байланыс үшінші заңға емес, жүйедегі басқа физикалық қатынастарға байланысты.

Орталыққа жүгіретін және орталықтан қозғыш күш

Тағы бір жиі кездесетін қателік – "дене сезінетін центробектік күш – сол дененің центростремителiк күшіне реакциясы" деп айту. Егер дене бір уақытта центростремителiк күш пен оған тең және қарама-қарсы центробектік күш әсер етсе, нәтижелік күш нөлге тең болып, дененің дөңгелек қозғалыс жасауы мүмкін болмас еді. Центробектік күш кейде нақты емес күш немесе жалған күш деп аталады, мұның себебі – мұндай күш тек инерциялық емес санақ жүйелерінде есептеулер немесе өлшемдер жүргізілген кезде ғана пайда болады.