Кіріспе

Британ аралдарындағы жерлер

Корольдік орман, кейде корольдік тоғай (silva regis) деп аталады, Англияда, Уэльсте, Шотландияда және Ирландияда әртүрлі анықтамалары бар жер аумағы. Орман термині қазіргі заманғы түсінікте ағаш өсетін жерді білдіреді; алайда, бастапқы ортағасырлық мағынасы қазіргі заманғы “қорық” идеясына жақын болды, яғни корольдік аңшылық сияқты нақты мақсаттар үшін заңмен бөлінген жер – оның құрамына көп көңіл бөлмей. Континенталдық Еуропада Каролингтер мен Меровингтердің құқықтық жүйелерінен туындаған әртүрлі және контексттік түсіндірмелер де бар. Англосаксон Англиясында патшалар ұлы аңшылар болғанымен, олар ешқашан жер заңдарынан “сыртқы” (латынша foris) деп жарияланған аумақтарды бөліп қоймады. Тарихшылар англосаксон монархтарының (шамамен 500-1066) орман құрғанына ешқандай дәлел таппады. Алайда, Норман патшалары тұсында (1066 жылдан кейін) корольдік құқық бойынша орман заңдары кеңінен қолданылды. Бұл заң “жануарлар мен жасыл” өсімдіктерді қорғау үшін жасалды, біріншісі – аң аулауға арналған “асыл” жануарлар, атап айтқанда қызыл және барыс елендері, елен, жабайы шошқа, ал екіншісі – оларды күтіп ұстаған жасыл шөптер. Ормандар монарх немесе (шақыру арқылы) аристократия үшін арнайы сақталған аң аулау аймақтары ретінде құрылды. Бұл концепцияны нормандықтар 11 ғасырда Англияға енгізді, ал осы практиканың ең гүлденген кезеңінде, 12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың басында, Оңтүстік Англияның үштен бір бөлігі корольдік орман деп белгіленді. 12 ғасырдың бір кезеңінде бүкіл Эссекс орманды аймаққа айналды. Генрих II таққа отырған кезде Хантингдонширдің барлығын корольдік орман деп жариялады.

Патшалық орманды жерлер

Патшалық ормандарға айналған аумақтар бұрыннан-ақ жабайы және сирек қоныстанған болатын, оларды егіс жер ретінде өңдеуді қиындататын географиялық ерекшеліктерімен байланысты болуы мүмкін. Англияның оңтүстік-батысында орман жоғарғы юралық сазды жазықтармен созылып жатты. Мидлендс аймағында Северн өзенін айналаған сазды жазықтарда тығыз орман болды. Оксфордшир, Букингемшир, Хантингдоншир және Нортгемптонширдегі сазды топырақтар орманды алқаптардың тағы бір белдеуін құрады. Гэмпшир, Беркшир және Суррейде құмды, қиыршықты, қышқыл топырақтарда орманды жерлер пайда болды. Шотландияның Таулы аймағында "бұғы орманы" көбінесе ағаштардан мүлдем тұрмайтын. Линкольнширдегі батпақтар орманға айналды. Сонымен қатар, орман тұрғындарына аң аулау қаруын ұстауға тыйым салынды, ал иттерге орманға кіруге рұқсат берілмеді; мастифтерге күзетші ит ретінде рұқсат етілді, бірақ олар аң аулаудан аулақ болу үшін алдыңғы тырнақтарын алып тастауы керек болды. Аң аулау және жануарларды ұстау құқықтары (яғни, осындай аңдарды аулау құқығы) көбінесе жергілікті ақсүйектерге ақы төлеп берілді, бірақ бұл жеке ұғым болды. Орманға қарсы жасалған бұзушылықтар кеңінен таралды: оларға жерді тазалау, орманды алқаптарды өңдеуге айналдыру, ауыл шаруашылығы үшін орман жерін тазарту, ағаштарды кесу немесе бұталарды жою және тағы да басқалары кірді. Бұл заңдар орман шекарасындағы кез келген жерге, тіпті ол еркін меншік болса да, қолданылды; 1217 жылғы Орман жарғысы орманда жер иеленген барлық еркін адамдар ағыстыру және панаж құқықтарына ие екенін белгіледі (төменде қараңыз). Орман заңдары бойынша, қанды қол – қылмыскер ұсталғанда және қолы немесе денесінің басқа бөлігі қанға боялған кезде, ол аң аулаған немесе қуған болмаса да, бұғыны өлтіргені деп есептелетін қылмыс түрі. Орманның шетіндегі ормансыз жерлер пурлиус деп аталды; мұнда егіншілікке рұқсат етілді және орманнан қашқан бұғылар зиян келтірсе, оларды өлтіруге рұқсат берілді.

Құқықтар мен артықшылықтар

Кейбір құқықтарға қол жеткізу үшін төлем пайдалы табыс көзі болуы мүмкін. Жергілікті ақсүйектерге белгілі бір мөлшерде аң аулауға патшалық лицензия берілуі мүмкін еді. Орманның қарапайым тұрғындары, олардың орналасқан жеріне байланысты, түрлі құқықтарға ие болуы мүмкін: estover – отын жинау құқығы; pannage – орманда шошқа бағу құқығы; turbary – отын үшін шөп кесу құқығы; сондай-ақ жайылым (agistment) және орман өнімдерін жинау сияқты басқа да құқықтар. Жер толығымен орманнан босатылуы немесе assart және purpresture үшін рұқсат берілуі мүмкін.

Қызметкерлер

Орманның төрешілері – "айр" төрешілері мен "боерлер" болды. Патшаның басты лауазым иесі – түрме бастығы еді. Ол көбінесе беделді және көп мәселеге ден қоятын магнат болғандықтан, оның өкілеттіктерін көбінесе орынбасары жүзеге асырды. Ол орманды және аңды сақтауға, сондай-ақ заң бұзушыларды ұстауға жеке қатысатын орманшылар мен аға орманшыларды бақылады. Агистерлер панаж бен агистментті қадағалап, осыған қатысты барлық алымдарды жинады. Лауазымдардың атаулары кейде шатастыруы мүмкін: констебльден төменгі дәрежедегілер ақылы орманшылар деп, кейіннен ағаш күзетшілері деп аталды. Олар орман жерін жалға алып, түрме бастығына кеңес берді. Олар өздері басқаратын аумақта түрлі жеңілдіктерге ие болды. Олардың бағыныштылары – аға орманшылар, кейін рейнджерлер деп аталды. Рейнджерлер кейде "парлие" аймағын патрульдеушілер деп есептеледі. Тағы бір топ – ақылы сержанттар, кейін ақылы орманшылар (жоғарыда айтылғандармен шатастырмау керек) орманды қарауылдау және қылмыскерлерді ұстау үшін кішкентай жерлерді иеленді. Орманның шекарасын анықтайтын геодезистер мен тексерушілер де болды. Соңғылары сотқа есеп беріп, орманды басып алу және патшалық құқықтарды бұзу, мысалы, жаңа жерлерді өндіру сияқты жағдайларды тергеді. Сот отырыстарының арасы ұзақ болғандықтан, олардың сапарлары жиі болмаса да, орманшылар мен жергілікті қылмыскерлердің арасындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы тексеру қызметін атқарды.

Тарих

Англияны жаулап алғаннан бастап, орман, аң ауру және қоян шаруашылығы жерлері жалпы құқықтан босатылып, тек патша билігіне бағынышты болған, бірақ бұл дәстүрлер Реставрация дәуіріне қарай ұмытылып кеткен.

Жеңімпаз Вильгельм

Уильям I, Англияда орман заңын алғаш енгізген адам, заң бұзушыларды қатаң жазаламады. "Англосаксон шежіресінде" айтылғандай, "егер біреу аң немесе бұғыны өлтірсе, оны соқыр ету керек" деген айыптың өзінен артық пропаганда емес. Уильям Руфус, де жақсы аңшы, түрлі құқық бұзушылықтар үшін жазаларды өлім және мүше кесуге дейін күшейтті. Заңдар Генрих II-нің 1184 жылғы Орман сот ісінде (Assize of the Forest) жартылай реттелді.

Магна-Харта

1215 жылы ағылшын барондары Англия королі Джонға мәжбүрлеген «Магна Харта» хартиясында корольдік орманға қатысты бес бап болды. Олар орман заңдарында бекітілгендей, патшаның жеке құқығын шектеуге, тіпті азайтуға бағытталған. Бұл баптар мынадай (Ұлы хартияның (Magna Carta) аудармасынан алынған):

(44) Орманнан тыс жерде тұратын адамдар болашақта жалпы шақыруларға жауап беру үшін Орманның Корольдік судьяларына келмейді, егер олар іс жүргізуге қатысты болмаса немесе орман қылмысы үшін ұсталған адамның кепілі болмаса. (47) Біздің билігімізде жаңадан құрылған барлық орман бірден ағаштан тазартылуға тиіс. Біздің билігіміздегі өзен жағалаулары да осылай қарастырылуы керек. (48) Орман мен ормандарға, орманшыларға, ормандар иелеріне, шерифтерге және олардың қызметшілеріне немесе өзен жағалаулары мен олардың күзетшілеріне қатысты барлық жаман әдет-ғұрыптар әр округте дереу он екі ант берген ер адаммен тексерілуге тиіс, ал олардың тергеуінен кейін қырық күн ішінде жаман әдет-ғұрыптар толық және қайталанбас жоюға тиіс. Бірақ біз, немесе егер Англияда болмасақ, біздің бас судьямыз алдымен хабардар етілуі керек. (52) Егер біз заңды сот шешімісіз жерінен, қасарынан, бостандығынан немесе құқығынан айырған немесе айырған кез келген адамға оны бірден қайтарып береміз. Дау туындаған жағдайда мәселе төменде бейбітшілікті сақтау туралы ережеде (61-бап) көрсетілген жиырма бес баронның шешімімен шешіледі. Алайда, егер адамды атамыз Генрих немесе ағамыз Ричард патша теңдерінің заңды шешімісіз бір нәрседен айырған немесе иеліктен айырған болса, және ол біздің қолымызда немесе біздің кепілдігіміз бойынша басқалар ұстап тұрса, біз сот ісі басталмаса немесе біздің бұйрығымыз бойынша тергеу жүргізілмесе, крестке шығар алдында крестшілерге әдеттегідей белгілі бір мерзім беріледі. Біз крест жорығынан қайтып келгенде немесе одан бас тартқанда бірден толық әділдік жасаймыз. (53) Бізде орманды жоюға немесе орман болып қалуға тиісті ормандармен байланысты әділдік жасауда (52-бапта көрсетілгендей) ұқсас мерзім болады, егер бұл ормандарды алғаш рет әкеміз Генрих немесе бауырымыз Ричард орманға қосса, басқа адамның «ақылы жері» бойынша жерлерге қамқорлық жасаумен, егер біз бұған дейін үшінші тараптың «ақылы жері» бойынша рыцарь қызметі үшін осы жерді иеленген болсақ; және басқа адамның «ақылы жері» бойынша құрылған аббаттар, онда «ақылы жердің иесі» құқыққа иелік етуді талап етеді. Біз крест жорығынан қайтып келгеннен кейін немесе одан бас тартқаннан кейін, осы мәселелер бойынша шағымдарға бірден толық әділдік жасаймыз.

Орман туралы жарғы

Джон қайтыс болғаннан кейін Генрих III орман туралы жарғыны (1217) беруге мәжбүр болды, ол орман заңын одан әрі реформалады және орман ішіндегі жеке жерлерде мал жаю (агистмент) және шошқа бағу (паннаж) құқықтарын орнатып берді. Сондай-ақ, ол орманшылардың кейбір заңсыз талаптарын шектеді. Эдуард I тұсындағы "Орман туралы жарлық" офицерлердің зорлық-зомбылығын қайта тоқтатты және орман соттарында қазылар алқасын (ант берген қазылар) енгізді.

Ұлы көшпенділік және одан кейінгі кезең

1300 жылы көптеген (немесе барлық) ормандық жерлер аралап шығылып, олардың аумағы Генрих II заманындағы деңгейге дейін қысқартылды. Бірақ бұл жергілікті қазылар алқасының шешіміне байланысты болды, және олардың шешімдері Domesday Book-та орман ішінде деп сипатталған ормандық жерлердің көп бөлігін қамтымады. Келесі патшалар 1300 жылғы Ұлы аралау кезінде орманнан шығарылған "пурлиус" жерлерін қайтаруға тырысты. Орман қызметкерлері пурлиус тұрғындарына орман сотына келмегені үшін немесе орман ережелерін бұзғаны үшін үнемі айыппұл салды. Бұл Парламентке шағымдар түсіруге әкелді. Патша арыз-шағымдарды қарауға уәде берді, бірақ көбінесе ештеңе жасамады. Ричард II және оның ізбасарлары бірнеше орманды жеке меншікке берді, бірақ жүйе көбінесе құлдырап кетті. Генрих VII бірнеше орман үшін "свэйнмоттарды" (орман соттарын) қайта жаңғыртты және олардың кейбіреулерінде Forest Eyres өткізді. Генрих VIII 1547 жылы орманды екі шебер және екі бас геодезистпен бірге Аугментациялар сотының басқаруына берді. Сол сот таратылғаннан кейін екі бас геодезист қазынаға есеп берді. Олардың аймақтары Трент өзенінің солтүстігінде және оңтүстігінде орналасқан. Орман заңын сот отырысында (Forest Eyre) соңғы рет шамамен 1635 жылы ақша жинау мақсатымен қолданған көрінеді.

Орманның жойылуы, орман жерлерін сату және Батыс көтерілісі

Тюдор дәуірінде және одан кейін орман құқығы көбінесе өткен заманға жатты және негізінен патшалық ормандардағы ағаштарды қорғауға қызмет етті. Джеймс I және оның министрлері Роберт Сесил мен Лайонель Кранфилд орманнан түсетін кірісті арттыру және орманды жою процесін бастау саясатын ұстанды. Сесил Джеймс I-нің Парламентке тәуелсіз кірісін арттыру саясатының бір бөлігі ретінде ормандарды жоюға алғашқы қадам жасады. Сесил патшалық аңшылыққа пайдаланылмаған және ағаш сатудан аз кіріс әкелген ормандарды зерттеді. Йоркширдегі Кнаресбороу орманы таратылды. Дина орманындағы кіріс темір балқыту үшін ағаш сату арқылы арттырылды. Чиппенхэм мен Блэкморда шөп және жануарлар азығы үшін қоршаулар жасалды. Әрбір орманды жою процесі Қазынадан комиссия тағайындаумен басталды, ол орманды зерттеп, патшаға тиесілі жерлерді анықтап, жер иелері мен жалға алушыларға, енді жалпы пайдалану құқықтары жойылғандықтан, өтемақы төлеу туралы келіссөздер жүргізді. Содан кейін Бас Прокурор орман тұрғындарына қарсы басқындық үшін сот процесін бастады, бұл комиссия келіскен келісімді бекітті. Патшалық жерлер (жалға берілді), әдетте көрнекті сарайлықтарға, және көбінесе комиссиялық зерттеулерді жүргізген адамдарға берілді. Тағайындалған келісімдер мен өтемақыларға қатысты заңдық шағымдар жиі түсті. Алайда, ақырында қоршау сәтті аяқталды, Дина және Малверн Чейс осы ереженің шегінен тыс қалды. 1641 жылы Парламент 1640 жылғы Орман шекараларын белгілеу туралы заңды (16-шаптер, 1-тарау, 16-бап, сондай-ақ Сельден заңы деп те аталады) қабылдады, ол орман шекараларын Джеймс I билігінің соңында болған қалпына келтірді.

Қайта қалпына келтіруден кейін

Дина орманы 1668 жылы Дина орманы туралы заңмен 1667 жылы заңды түрде қайта құрылды. 1670 жылы Жаңа Орман үшін Forest Eyre өтті, ал 1660 және 1670 жылдары басқа ормандар үшін де бірнеше рет өткізілді, бірақ бұл соңғылары болды. 1715 жылдан бастап екі геодезист лауазымын бір адам атқарды. Қалған корольдік ормандар (кемінде теория бойынша) Король атынан басқарылатын болды. Алайда, қарапайым халықтың мал жаю құқығы Корольдің құқығынан гөрі маңыздырақ болған сияқты. 1780-ші жылдардың соңында корольдік комиссия тақта ағаштарының және қалғандарының жағдайын тексеру үшін тағайындалды. Тренттің солтүстігінде Шервуд орманы сақталғанын анықтады, оның оңтүстігінде: Нью-Форест, Гэмпширдегі тағы үш орман, Беркширдегі Виндзор орманы, Глостерширдегі Дина орманы, Эссекстегі Уолтем немесе Эппинг орманы, Нортгемптонширдегі үш орман және Оксфордширдегі Уайчвуд орман сақталды. Олардың кейбірінде соттар болмағандықтан, ресми бақылау да болмады. Олар қалған ормандарды екі классқа бөлді: Корольдің негізгі жер иесі бар және жоқ ормандар. Гэмпширдегі кейбір ормандар мен Дина орманында топырақтың көп бөлігі Корольге тиесілі болды және олар кеме жасау үшін қажетті емен ағашын өсіру үшін сақталды. Қалғандары қосылып, Король өз құқықтарының орнына "үлес" (компенсация) алды. 1810 жылы орманға жауапкершілік Бас геодезистерден (жер табысының аудиторларына есеп беретін) жаңа Орман, орман және жер табысы комиссиясына ауыстырылды. 1832 жылдан 1851 жылға дейін олардың жауапкершіліктеріне "Жұмыстар мен ғимараттар" қосылды. 1851 жылы комиссарлар қайтадан Орман, орман және жер кірістерінің комиссары болды. 1924 жылы Корольдік ормандар жаңа Орман шаруашылығы комиссиясына (қазіргі Англияның орман шаруашылығы) берілді.

Дина орманы

Дина орманы 1612 жылдан бастап 1670 жылға дейін орман ішінде темір өндірісі үшін ағаш көмірінің көзі ретінде қолданылды. 1667 жылы орманды қайта жаңарту туралы заң қабылданды. Мысалы, Сөйлеу үйінде еркін кеншілердің (фриминдердің) қызметін реттеу үшін сот отырыстары өткізіліп тұрды. Ағаш көмірін сату 18 ғасырдың соңына дейін жалғасты. 1850 жылы ормандан бұғылар алынып тасталды. Бүгінде орман тығыз ағашпен жабылған, сондай-ақ батысқа қарай бұрын жеке меншікте болған, қазір орманның бір бөлігі саналатын үлкен аумақ та бар. Оны Англияның орман шаруашылығы мекемесі басқарады.

Эппинг және Хенолт ормандары

Эппинг және Хейнолт ормандары – Уолтем Корольдік орманның сақталған қалдықтары. Эппинг және Хейнолт ормандарының аумағы жер иелерімен қоршау арқылы күрт қысқартылды. 1851 жылы Парламент Хейнолт орманы туралы заңды қабылдады, бұл Хейнолт орманға берілген корольдік қорғауды тоқтатты. Алты апта ішінде 3000 акр ормандық жерлер кесілді. Лондон корпорациясы Эппинг орманның ашық кеңістік ретінде сақталуын қалады және алдыңғы 20 жылда қоршалған бір бөлігін ашу үшін 1874 жылы сотқа шағым түсірді. 1875 және 1876 жылдары корпорация ашық далалық жерлерді сатып алды. Эппинг орман туралы 1878 жылғы заң бойынша орманнан құқықтар алынып, орман заңнамасы оған қатысты жойылды. Оның орнына корпорация Орманды сақтаушылар болып тағайындалды. Орман Эппинг орман комитеті арқылы басқарылады.

Жаңа Орман

Жаңа Орман – Жаңа Ормандықтар деп аталатын британдық мәдени азшылықтың туған жері. 1851 жылы бұғыларды жою туралы заң қабылданған, бірақ орманның ағашсыз "шалғындарының" ашық күйін сақтау үшін бұғылардың қажетті екені анықталған соң, ол қолдан тоқтатылды. Орманды ағаш өсіру мақсатында, кезең-кезеңімен қоршаулар арқылы дамытуға әрекет жасалды. 1875 жылы Халықтар палатасының арнайы комитеті бұған қарсылық танытты, нәтижесінде 1877 жылғы Жаңа Орман заңы қабылданды. Бұл заң, тәждің қоршау құқығын шектеді, жалпы құқықтарды реттеді және Вердерлер сотын жаңадан құрды. 1964 жылы тағы бір заң қабылданды. Осы орманды Англия Орман шаруашылығы да басқарады.

Шервуд орманы

Мұз дәуірі аяқталғаннан бері орман (пырақша үлгілерін алу ядролары растағандай), Шервуд Орман Ұлттық Табиғи Қорығы бүгінде 423,2 гектар (1045 акр) жерді қамтиды, Эдвинстоу ауылын қоршап, Торсби Холл орналасқан жерге жақын. Орманның негізгі бөлігі – Бёрклендс және Билхоу деп аталатын арнайы қорғалатын аймақ. Бұл – бұрынғы, әлдеқайда кеңірек, патшалық аң аулау орманның қалдығы, ол Нотингемширдің округтік (немесе шер) орманы мәртебесінен атын алған. Ол батысында Ереваш өзенімен және Шығыс Дербишир орманымен шектесетін бірнеше көршілес округтерге (ширлерге) дейін созылған. 1086 жылы "Домсдей кітабы" құрастырылған кезде, орман Ноттингемширдің шамамен төрттен бір бөлігін ормандар мен далалармен жауып, орман заңдарына бағынышты болған.

Англия

Орман атауы Аймақ Ормандардың азаю күні Ескертпелер Топырақ немесе ландшафт Аконбери Херефордшир 1216, ішінара 1216 жылы монахтар үйін ұстау үшін 360 акр жер бөлінді Құмды, қиыршық тасты қышқыл топырақтар; құрғақ емен, қайың орманы Ауыр саз топырақтар, тығыз емен орманы Чарнвуд Орманы Челмсфорд Эссекс Чиппенхам Уилтшир 1618–23 Боуд немесе Пьюшам Нью Паркін басқа Ауыр саз топырақтар, тығыз емен орманы Эппинг Орманы Уолтем Орманының бөлігі Эссекс 1878 Эппинг Орманы заңы 1878 жылы орманды сақтау және ортақ құқықтарды белгіледі Эссекс Орманы Эссекс 1204 1204 жылға дейін бүкіл округ орманды аймақ деп жарияланды Эссекс, солтүстік Эссекс 1204 "Станстриттің солтүстігінде", Мидленд саз жазығы, ормандар Ханттингдоншир Орманы Хантдингдоншир Негізінен Вейбридж, Сапли және Герти ормандары. Кішкентай округтің көп бөлігі 13 ғасырда Кейншам Орманы Сомерсет Сонымен қатар Кингсвуд Long Forest Шропшир Longmynd, Stapelwood, Burswood, Lythwood және Stapleton кіреді Линвуд Хэмпшир Жаңа Орманың бір бөлігі 1676 жылы расталды; Малверн Хиллс заңы 1884 жылы орманды сақтау және ортақ құқықтарды белгіледі Мидленд саз жазығы, ормандар Морф Орманы Шропшир Бриджнорттың шығысы мен оңтүстік-шығысында орналасқан Мидленд саз жазығы, ормандар Мидленд саз жазығы, ормандар Poorstock Forest Дорсет (Powerstock-ке қараңыз) Саз топырақтар, ормандар Уолтем Орманы Эссекс Эссекс Орманының соңғы қалдығы 1244 жылы алпыс аналық жебел және жиырма шағын бұғы Шестер портына жақын патшаның саябақтарынан тірідей ұсталып, Ирландияның Далки портына жіберілуге және Дублиндегі патшаның қазынасына Гленкри саябағына жеткізілуге бұйрық берілді. 1282 жылы Уильям ле Девенеске Гленкридің корольдік орманынан 12 емен ағашы берілді. Уильям де Меонс 1290 жылы орманды және "Патшаның ағаш өңдеу шеберханаларын" күзетті. Ол соңғы рет Эдуард I билік құрған кезде айтылды және Брюстің Ирландиядағы жорығы кезінде (1315–18 жж.) жойылған деп есептеледі. Подзоль, емен ағаштары