Кіріспе

Келсо аббаттығы – Шотландияның Келсо қаласындағы қираған шотланд аббаттығы. Ол 12 ғасырда Александр I патшалық құрған кезде Шотландияға алғаш әкелінген Тиронен монахтарының қауымымен құрылды. Аббат Твид және Тевиот өзендерінің қосылған жеріне қарап тұр, бұл бір кезде Роксбургтың Корольдік қаласы болған және сол кездегі дамып келе жатқан Шотландия мемлекетінің оңтүстік орталығы еді. Осылайша Келсо Шотландия шекарасының төріндегі өте күшті аббаттықтың ортасына айналды. 14 ғасырда Роксбург ағылшын әскерлерінің шабуылдары мен басып алу ошағына айналды, ал Келсоның монахтар қауымы аймаққа билік етудегі бірнеше өзгерістерден өтті, жойылғаннан кейін аббаттық инфрақұрылымын қалпына келтіріп, шотландтық ерекшелігін сақтап қалды. 1460 жылдан бастап аббаттағы өмір ырықтанды, бірақ 16 ғасырдың басында тағы да шабуылға ұшырады. Ғасырдың ортасына қарай, бірқатар оқиғалардың нәтижесінде аббат іс жүзінде тоқтатылды және ғимарат қирады. Келсо аббаттығының орны қазіргі уақытта толықтай қазбаланбағанымен, ол екі келісетін жері бар үлкен ғимарат болғанын көрсететін дәлелдер бар. Бүгінде тек батыс мұнарасының қиылысы мен медпункттің бір бөлігі ғана сақталған. Мұнараның массивті дизайны мен берік романдық стилі оның үлкен, жартылай әскери құрылыс екенін және Роксбург аббаттық билігінің ең жоғалған шағында қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді.

Қор

Келсо аббаттығы 1128 жылы Францияның Шартр қаласына жақын Тироннан келген Тиронезия орденінің монахтар қауымы Роксбургте құрды. Бұл қауым алғаш рет 1113 шамасында Шотландияға, Александр I патшалық құрған кезде, Дэвид I-нің қолдауымен келді. Оған дейін Дэвид I Камбрияның князі болған. Монахтарға Селкирк маңында өз қауымын құру жұмысы тапсырылды. 1128 жылы қауым бұл алғашқы орнынан неліктен кеткені белгісіз, бірақ сол кезде Шотландия королі болған Дэвид Роксбургті Оңтүстік Шотландияның маңызды экономикалық және әкімшілік орталығы ретінде дамытуда болды. Дэвид Роксбургте патшалық монетахананы да құрды. Аббаттықтың құрылысы дереу басталды деп саналады, ал 1143 жылға қарай құрылыс жеткілікті деңгейге жетіп, ғимарат Ұлы Мариям мен Әулие Иоаннға арналды. Патшаның ұлы, Нортумбрия графы Генрих, әкесінен бұрын қайтыс болып, 1152 жылы аббаттықта жерленді.

Даму және қорғаныс

Твид өзенінің арғы жағында, Роксбург қамалының көрінетін жерінде орналасқан Келсо аббаттығы, көп ұзамай Шотландиядағы ең бай және сәнді аббаттардың біріне айналды, оның кірісінің көп бөлігі Шекаралық аймақтағы кең иеліктерінен түсті. 1160-1180 жылдар аралығында Келсо аббаты болған Джон, Шотландияда митра алған алғашқы аббат болды. Шотландияның патшалық әулеті Нортумбрияны бақылаудан шығара бастағаннан кейін, I Уильямның билігі кезінде, Дәуіттің оңтүстік "астанасы" Англиямен шекараға жақын орналасты және Шотландияның тәуелсіздік соғыстары кезінде шабуылдарға ұшырады. 1299 жылы Келсо аббатының орнына ағылшын Томас де Дурхэм (1299–1307) тағайындалды, бірақ аббат өзінің шотландтық екендігін сақтап қалды. Осы аласапыран кезеңде Роксбург қамалы мен Бервик-апон-Твид, аймаққа қызмет ететін маңызды шотланд порты, жиі ағылшындардың бақылауында болды. Аббатқа шабуыл жасалғанда, монахтар бұзылған жерлерді жөндеп жасарды. 1460 жылы Джеймс II, сол жылы Роксбург қамалын қайта иелену науқаны кезінде қайғылы оқиға салдарынан аббаттың көз алдында қаза тапты. Келсо аббаттығында жас король Джеймс III асығыс түрде таққа отырғызылды. 1460-1513 жылдар аралығында аймақтағы саяси және әскери жағдай тұрақталды, аббат үшін өмір салыстырмалы түрде тыныш болды. Бірақ 1517 жылдан кейін, ол қайтадан ағылшын шабуылдарына ұшырады.

XVI ғасырдағы жойылу

Келсо абаттығы XVI ғасырдың ортасында оқиғалардың тізбегі салдарынан тиімді жұмысын тоқтатты. Біріншіден, 1540 жылдары ғимарат ағылшын королі Генрих VIII-нің бұйрығымен жасалған шабуылдарда ауыр зақымдарға ұшырады, бұл «Дүркіреп келген құдалық» деп аталатын соғыстың бір бөлігі болды. Осы соғыс барысында Оңтүстік Шотландиядағы көптеген абаттықтар, оның ішінде Мелроуз, Дрибург және Джедбург абаттықтары, Хертфорд графының басшылығындағы әскерлердің шабуылына ұшырады. Генрих VIII-ге қызмет ететін итальяндық әскери инженер Арханжело Аркано абаттықты бастиондық бекініске айналдыру жоспарларын жасады. Осы нысанға жасалған физикалық шабуылдан кейін 1560 жылы Шотландия реформациясы кезінде монастырь жойылды, осыдан бастап Келсодағы Тиронен қауымы ресми түрде танылмайтын болды. 1560 жылғы таратылғаннан кейін бірнеше жыл бойы шағын топ монахтар осы жерде қалған болуы мүмкін, бірақ одан әрі шабуылдар мен зақымдануларға ұшырағаннан кейін 1587 жылы абаттық ресми түрде қираған деп жарияланды. Франсис Стюарт, 5-ші Ботуэлл графы абаттықта үй салған, ал Джеймс VI 1591 жылдың қаңтарында осы жерге келді. XVI ғасырдың соңында бұрынғы монастырьдің жерлері толыққанды түрде діни емес билікке көшті және 1607 жылы олар ақыры абаттықтың соңғы басқарушысы Роберт Керге Холидеан деген атақпен діни емес иелік ретінде берілді.

Реформадан кейінгі қолданылуы

1647 және 1771 жылдар аралығында аббатхананың қираған бөлігі приход шіркеуімен пайдаланылды, ал құрылыстың қалған бөліктері бөлшектеліп, Келсо қаласындағы ғимараттар салу үшін жергілікті тұрғындарға тас ретінде қолданылды. Реформациядан кейінгі шіркеу шамамен 1748 жылы батыс трансепттеріне орналасқан, күмбезделген, ықшам құрылым болған сияқты. Бұл құрылымға қақпалы түрме де кірді. 1805 жылы қираған үйінділердің үлкен бөлігі, оның ішінде приход шіркеуі мен түрме тазаланды, нәтижесінде бүгінгі күнге дейін аббатхананың батыс мұнарасы мен трансепті ғана сақталды. Жақында (1933 жылы) Реджинальд Фэрлидің жобалауымен аббатхана тұңғыш құрылған кездегі монастырь стилінде Роксбургтің 8-ші герцогына арналған ескерткіш галереясы салынды.

Сәулет жазбалары

Бұл үлкен аббатхананың жоспарының көбі сақталмаған, бірақ батыс мұнарасының қираған қалдығы және оның қиылысы әсерлі әрі берік, тіпті бекініс сияқты ғимарат болғанын көрсетеді. 1517 жылғы Ватикан мұрағаттарынан алынған мәліметтерге сәйкес, толық ғимаратта батыс және шығыс екі қиылысы болған, әрқайсысында бір мұнарасы бар. Бұл еуропада сирек кездесетін қос крест тәрізді жоспар болған. Аббатхананың бас алтары шығыс мұнарасының қиылысында орналасқан. Шығыс бөлігі сақталмаса да, егер күткендей, қазіргі батыс мұнарасының берік романдық стилі бүкіл ғимаратта сақталған болса, ол дөңгелек пішінде болған болуы мүмкін. Батыс мұнарасының қиылысындағы солтүстік трансептің (суретте оң жақта көрсетілген) ең жақсы сақталған жағы осы. Аббатхананың ең ерте қалдықтары – кеме аркасының оңтүстік бөлігіндегі екі бөлік (суреттің сол жағында ішінара көрінеді). Бұл аркалар шамамен 1128 жылы салынған. Одан кейін 12 ғасырдың соңында трифорий қосылған, ал оның үстінде үздіксіз аркада орналасқан. Аркаданың үш деңгейі арасында біркелкі тік үлгі жоқ, бұл Шотландия мен Англиядағы бірегей ерекшелік.

Туризм

Бұл аббат Шотландияның оңтүстігіндегі бес аббатхана мен тарихи ескерткіштердің бірі және «Шекаралық аббаттар жолы» саяхат маршрутында орналасқан.