Кіріспе

1889 жылғы Винсент ван Гогтың суреті
1889 жылғы Ван Гогтың суреті

"Жұлдызды түн" ("De sterrennacht") – голландтық пост-импрессионист суретші Винсент ван Гогтың 1889 жылдың маусымында жаңадан салған, маслян бояумен салынған картинасы. Ол Сен-Реми-де-Прованс ауруханасындағы бөлмесінің шығысқа қараған терезесінен күн шығар алдындағы көрінісін, соған қоса, ойдан шығарылған ауылды бейнелейді. "Жұлдызды түн" – батыс өнеріндегі ең танымал картиналардың бірі.

Аурухана

1888 жылғы 23 желтоқсанда сол құлағын өздігінен кесіп алуына себеп болған ахуалдан кейін, Ван Гог 1889 жылғы 8 мамырда өз еркімен Сент-Пол де-Маузоль психиатриялық ауруханасына жатты. Бұрынғы монастырь ғимаратында орналасқан Сент-Пол де-Маузоль бай адамдарға арналған және Ван Гог келген кезде толу деңгейі жартысынан да аз болды, бұл оған екінші қабаттағы жатын бөлмесінен бөлек, сурет салу студиясы ретінде пайдалануға ыңғайлы жер қабаттағы бөлмені де алуға мүмкіндік берді. Ван Гог Сен-Реми-де-Прованс ауруханасында өткізген жыл ішінде Арльде бастаған суреттерінің өнімді шығарылымы жалғасты. Осы кезеңде ол өзінің мансабындағы ең белгілі туындыларын жасады, соның ішінде 1889 жылдың мамырында салынған «Ирис» суреті, қазір Дж. Пол Гетти мұражайында сақталады, және 1889 жылдың қыркүйегіндегі Музей д’Орседегі көк түсті автопортреті. «Жұлдызды түн» суреті маусымның ортасында, шамамен 18 маусымда аяқталды, сол күні ол ағасы Теоға жұлдызды аспанның жаңа эскизін жасағанын хабарлады.

Сурет

"Жұлдызды түн" Ван Гогтың үйінің бірінші қабатындағы студиясында күндіз суреттелгенімен, суретті жадтан салған деп айту қате болар еді. Көрініс оның жатын бөлмесінің терезесінен шығысқа қарайтын көрініс ретінде анықталды, Ван Гог осы көріністі кемінде жиырма бір рет суреттеген, соның ішінде "Жұлдызды түн" де бар. "Темір торы бар терезеден, - деп жазды ол 23 мамыр 1889 шамасында ағасы Теоға, - мен төртбұрышты астық егісін көремін, одан жоғары таңертең күннің барлық сұлулығымен шығатынын бақылаймын". Осы көріністің алғашқы суреттерінің бірі – F611 Сен-Ремидің артындағы таулы пейзаж, қазір Копенгагенде сақталуда. Ван Гог картинаға бірнеше эскиздер жасады, олардың ішінде F1547 "Дауылдан кейінгі жабық бидай егісі" ең типіклісі. Сурет студиясында немесе сыртта салынғаны белгісіз. 9 маусымдағы хатында ол бірнеше күн бойы сыртта жұмыс істегенін айтады. Ван Гог 16 маусым 1889 жылы әпкесіне жазған хатында өзі жұмыс істеп жүрген екі пейзаждың екіншісін сипаттады. Бұл F719 – Кипарис ағашы бар көк астық егісі, қазір Прагада, және ол психиатриялық ауруханада пленэрде салған алғашқы картина. Зерттеушілер 1889 жылдың көктемінде Прованста таңертең Венераның ("таң жұлдызы" деп те аталады) көрінгенін және сол кезде ең жарқыраған күйінде болғанын анықтады. Сондықтан суреттегі ең жарқын "жұлдыз", кипарис ағашының оң жағында – Венера. Ай бейнеленген, себебі астрономиялық деректер Ван Гог сурет салған кезде оның азайып бара жатқанын көрсетеді, ал ол сурет Сент-Реми ауылының үстіндегі төбеден жасалған эскиз (F1541v) негізінде салынған. Пикванс F1541v кейін салынды деп ойлады, ал мұнарасы провансальдық емес, голландтық, Ван Гогтың Нюэнен кезеңінде салған бірнеше суреттерінің қосындысы, демек ол келесі жылдың басында салатын "Солтүстік туралы естеліктерінің" біріншісі болды.

Түсіндірме

Ван Гог көптеген хаттар жазғанына қарамастан, "Жұлдызды түн" туралы өте аз айтты. Ол бұл суреттер тізімі туралы былай деп жазды: "Барлығынан ең жақсы деп санайтыным – Будақ егілген дала, Тау, Жемісті бақ, көк төбелі зәйтүн ағаштары, Портрет және карьерге кіреберіс, ал қалғаны маған қызықтырмайды"; "қалғаны" – "Жұлдызды түн" де кіреді. Ол пошта шығындарын үнемдеу үшін осы топтамадан үш суретті қалдыруға шешім қабылдағанда, "Жұлдызды түн" жіберілмеген суреттердің бірі болды. Соңында, 1889 жылдың қараша айының соңында суретші Эмиль Бернарға жазған хатында Ван Гог осы суретті "сәтсіздік" деп атады. Ван Гог Бернардпен және әсіресе Поль Гогенмен табиғаттан сурет салудың дұрыс па, әлде Гогеннің "абстракциялар" деп атаған, қиял жемісінен туған суреттерді салудың дұрыс па деген мәселеде пікір таластырды. Бернардқа жазған хатында Ван Гог Гогенмен бірге 1888 жылдың 23 қазанынан 1888 жылдың 25 желтоқсанына дейін бірге тұрған кездерін еске алды. "Гоген Арльде болғанда, мен бір-екі рет абстракцияға бой алдырдым, білесіз. Бірақ бұл – қателік еді, жақын досым, тез арада тоқтауға болады. Бірақ тағы да тым үлкен жұлдыздарға жетпек болып, тағы да сәтсіздікке ұшырадым, мен осының бәрін тойдым". Ван Гог осы сөздерімен "Жұлдызды түннің" жоғарғы орталық бөлігін билейтін экспрессионистік айналымдарды айтады. Тео Винсентке 1889 жылдың 22 қазанында жазған хатында осы сурет элементтері туралы былай деді: "Жаңа суреттеріңдегі айдағы ауылды [Жұлдызды түн] немесе тауларды қандай ойлармен толғанатыныңызда сезінемін, бірақ стильді іздеу нәрселердің шынайы сезімін жояды деп ойлаймын". Дегенмен, Ван Гог Гоген мен Бернардтың тәжірибесін үнемі қорғаса да, әр жолы олардан бас тартып, табиғаттан сурет салудың өзіне сүйікті әдісіне оралды. Парижде кездескен импрессионистер сияқты, әсіресе Клод Моне, Ван Гог сериялы жұмыс істеуді ұнатты. Ол Арльде күнбағыс сериясын, ал Сен-Ремиде кипарис пен бидай далалары сериясын суреттеді. "Жұлдызды түн" осы соңғы серияға, сондай-ақ Арльде бастаған шағын ноктюрн сериясына жатады. Ноктюрн сериясы түнгі пейзаждарды табиғаттан суреттеу қиындықтарымен шектелді. Сериядағы алғашқы сурет – "Түнгі кафе террасасы" (1888 жылдың қыркүйек айының басында Арльде салынған), содан кейін сол айда "Жұлдызды түн" (Рона өзені үстінде) салынды. Ван Гогтың осы суреттерге қатысты жазбаша мәлімдемелері түнгі этюдтерді және әсіресе "Жұлдызды түн" суретін салу ниеттерін жақсырақ түсінуге көмектеседі. 1888 жылдың ақпанында Арльге келгеннен кейін Ван Гог Теоға былай деп жазды: "Маған кипарис ағаштарымен жұлдызды түн керек немесе піскен бидай егілген даланың үстінде болуы мүмкін; мұнда өте әдемі түндер бар". Сол аптада ол Бернардқа: "Күндіз жасыл алаңды бояғандай, мен де жұлдызды аспанды суреттегім келеді", - деп жазды. Ол жұлдыздарды картадағы нүктелермен салыстырып, пойызбен саяхаттағандай, "жұлдызға жету үшін өлімді қабылдаймыз" деп ойлады. Өмірінің осы кезеңінде Ван Гогтың дінге сенімі әлсірегенімен, ол өлімнен кейінгі өмірге сенімін жоғалтпаған сияқты. Ол бұл екіталайлықты "Ронадағы жұлдызды түн" суретін салғаннан кейін Теоға жазған хатында білдірді, "мен дінге зор қажеттілікті сезінемін, сондықтан түнде жұлдыздарды суреттеу үшін сыртқа шығамын". Ол өлімнен кейін басқа өлшемде өмір сүру туралы жазды және бұл өлшемді түнгі аспанмен байланыстырды. "Бұл өте оңай болар еді және өмірдегі қорқынышты нәрселерді түсіндірер еді, олар қазір бізді таңғалдырады және жаралайды, егер өмірде тағы бір жарты шар болса, көрінбейтін болса да, бірақ адам қайтыс болғанда сонда түсер еді". "Үміт жұлдыздарда", - деп жазды ол, бірақ "бұл жер де планета, сондықтан жұлдыз, немесе аспан денесі" екенін атап өтті. Белгілі өнер тарихшысы Мейер Шапиро "Жұлдызды түннің" экспрессионистік аспектілерін атап өтіп, оның "сезімнің күшімен" жасалғанын және ол "діни көңіл-күйден шабыттанған көреген сурет" екенін айтады. Шапиро "жасырын мазмұн" бар екенін айтады (Шапиро сол томда "Зәйтүн ағаштарымен пейзаж" суретіндегі бұлттарда ана мен баланың бейнесін де көруге уәде береді, ол бір уақытта салынған және көбінесе "Жұлдызды түнге" қосымша ретінде қарастырылады). Өнер тарихшысы Свен Лоевгрен Шапироның тәсілдерін кеңейтіп, "Жұлдызды түн" суретін "көреген сурет" деп атап, "үлкен толқу күйінде тудырылған" деді. Ол суреттің "алғашқы сипаттамасы мен күшті экспрессивті формасы" туралы жазады, бірақ сурет Ван Гогтың нашарлық күйінде салынбағанын атап өтуге тырысады. Лоевгрен Ван Гогтың "діни сезіммен әлемнен тысқарыға ұмтылысын" Уолт Уитменнің поэзиясымен салыстырады. Ол "Жұлдызды түн" суретін "көңілдік сурет" деп атайды, ол "көркемнің ғаламмен толық сіңірілуін" көрсетеді және "мәңгілікке қадам басқандай сезімді береді". Лоевгрен Шапироның суретті ахираттық көрініс ретіндегі "шешен түсіндіруін" мақтайды және Ескі өсиет кітабының "Жаратылыс кітабындағы" Иосиптің түсіндегі он бір жұлдызға қатысты символдық теориясын ұсынады. Лоевгрен сурет элементтері "таза символдық тұрғыдан бейнеленгенін" айтады және "кипарис Жерорта теңізі елдерінде өлім ағашы" екенін атап өтеді. Өнер тарихшысы Лорен Сот да "Жұлдызды түнде" символдық мәнді табады, суретті "діни тақырыпты жасырған дәстүрлі сурет" және "Ван Гогтың ең терең діни сезімдерінің сублимацияланған бейнесі" деп айтады. Ван Гогтың Эжен Делакруаның суреттерін, әсіресе оның Христиан суреттеріндегі прусша көгілдірі мен лимон сарысын қолдануын бағалағанын еске ала отырып, Сот Ван Гогтың "Жұлдызды түнде" Христианды бейнелеу үшін осы түстерді қолданғанын болжайды. Ол Шапиро мен Лоевгреннің айға қарап күн элементтерін іздеуге байланысты библиялық түсіндірулерін сынап, оның айдың символдық мағынасы да Ван Гог үшін маңызды болғанын, ол "жайын батуға" ұқсайтынын айтады. Осылайша, өнер тарихшысы Альберт Бойм "Жұлдызды түн" суретін зерттейді. Жоғарыда айтқанымыздай, Бойм суретте Ван Гогтың емханадан көрінісінің ғана емес, аспан денелерінің де бейнеленгенін дәлелдеді, оның ішінде Венера мен Қошқар шоқжұлдызын анықтады. Ол Ван Гогтың өмірінде астрономиядағы маңызды жаңалықтарды егжей-тегжейлі талқылайды. Бойм Ван Гог хаттарында астроном Камиль Фламмарионды есімдерін атамағанын мойындайды, бірақ Ван Гогтың Фламмарионның спиральді тұмандықтардың (сол кезде галактикалар деп аталған) суреттері мен телескоп арқылы түсірілген фотосуреттерін қамтитын танымал суреттерімен таныс болғанына сенімді. Бойм "Жұлдызды түннің" орталық бөлігіндегі айналмалы бейнені спиральді галактика немесе комета бейнесі ретінде түсіндіреді, оның суреттері де танымал медиада жарияланған. Гарвард астрономы Чарльз А. Уитни Боймнан тәуелсіз және бір уақытта "Жұлдызды түнге" астрономиялық зерттеу жүргізді (Бойм өмірінің көп бөлігін U. C. L. A.-да өткізді). Уитни Боймның Қошқар шоқжұлдызына қатысты нақтылығымен келіспесе де, Венераның сурет салынған кезде Прованста көрінетіні туралы Бойммен келіседі. Ол сондай-ақ аспандағы айналымдардың желді білдіруі мүмкін екенін болжайды, Ван Гогтың қыркүйек айында өткізген жиырма жеті ай бойындағы мистральдың күшті әсерін еске түсіреді.

Бояу материалдары

Суретті Рочестер технология институтының және Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайының ғалымдары зерттеді. Пигменттерді талдау нәтижесінде аспан ультрамарин және кобальт көк түстермен боялғандығы анықталды, ал жұлдыздар мен ай үшін Ван Гог сирек кездесетін үнді сарысын мырыш сарысымен бірге пайдаланды.