Мәміконян әулеті: Армения тарихындағы билік пен әскери қуат

Кіріспе

4-8 ғасырларда Арменияда үстемдік құрған аристократиялық әулет.

Мамиконян (немесе Мамиконян, реформаланған орфография: Մամիկոնյան, Батыс Арменияның айтылуы: Мамигонян) – 4-8 ғасырлар аралығында Армения саясатына үстемдік құрған аристократиялық әулет. Олар ертедегі христиандық Арменияда билік құрған Арсакид әулетінен кейін ең танымал ақсүйек үйі болды және спарпет (армияның бас қолбасшысы) және даяк (патшалық тәрбиеші) лауазымдарын мұрагерлікпен атқарды, бұл оларға кейінгі Армения патшаларын тағайындауға мүмкіндік берді. Олар Тайк, Тарон, Сасун және Багреванд сияқты Армения аймақтарын және тағы да басқа кең аумақтарды басқарды. Мамиконяндар Сасанидтік Иранға қарсы Армениядағы Рим (кейін Византия) империясының қолдаушылары ретінде белгілі болды, бірақ парсы билігі тұсында вице-король қызметін де атқарды. Армения істеріне олардың ықпалы 6 ғасырдың соңында азайды және 774/75 жылдары Армениядағы араб билігіне қарсы жасалған сәтсіз көтерілістен кейін түпкілікті, шешуші соққыға ұшырады.

Шығу тегі

Мамикондықтардың тегі көне заманның жұмбақтарына оранып жатыр. Мовзес Хоренаци өзінің "Армения тарихы" еңбегінде (дәстүрлі түрде 5 ғасырда жазылған) Ардашир I қайтыс болған жылы (яғни 242 жылы) Чен (көпше түрі, Қытайға қатысты деп есептеледі) елдік ақсүйек Мамгон, үшінші бауыры және ханзада Бгдоктың қастандығы салдарынан Арбок Чен Бакур – оның асырап алған (немесе туған) ағасы және Ченк патшасы – өлім жазасына кесілгеннен кейін Парсы сарайына қашқандығын айтады. Чен Бакур Ардаширдің ізбасары Шапур I-ден Мамгонды қайтарып беруді талап етті, бірақ ол ханзаданы Арменияға жер аударып жіберді. Армения патшасы Трдаттың қызметіне кірген Мамгон өзімен бірге келгендері үшін жер алып, Мамикон әулетін құрды. Себеостың "Тарих" еңбегінде басқаша оқиға баяндалған. Оған сәйкес, Карнамның ұлдары Мамик және Конак есімді екі ақсүйек бауыр Ченастаннан ағайынды Ченбакурға қарсы көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін Парфияға қашып кетті. Парфия патшасы екі бауырды және олардың үйлерін Арменияға қоныстандырды, осылайша Мамикон руы құрылды.

Тарих

Мамикониандар классикалық армян тарихшыларының көптеген еңбектерінде маңызды орын алады. Павстос Бузанд осы әулет туралы өте жақсы пікір білдіреді, ал Мовсес Хоренаци оларға айқын қарсылық танытып, олардың рөлін азайтады. Арменияның Арсакидтік патшалығы кезінде олар армян ақсүйектері арасында ең жоғары мәртебеге ие болды: олар әскердің бас қолбасшылары (спарапет) және патшалық тәрбиешілері (даяқ) болды, сондай-ақ Тарон мен Тайк аймақтарының көп бөлігін, ірі жерлерді басқарды. Кейіннен Мамикониандар мүліктерін 428 жыл шамасында Арменияның соңғы мұрагерлік патриархы Исақтың қайтысымен одан да арттырды, олар оның жалғыз қызына, Хамазасп Мамиконианға үйлену арқылы көптеген шіркеу жерлерін мұраға алды. Олар алғаш рет 4 ғасырдың басында тарихқа енді, бірақ Туманов 69 ж.б.д. римдіктерге қарсы Тигранокертаны қорғаған Манкей осы әулеттен шыққан деп санайды. Бірінші Мамикониан билеушісі, немесе нахарар, туралы нақты мәліметтер белгілі болған Ваче Мамикониан (330–339 ж.ш.) еді. Павстос Бузандтың айтуынша, Артаваздтың ұлы және Арменияның спарапеті Ваче Мамиконианға патша Хосров III екі дауласқан ақсүйек отбасы – Манаваздар мен Ордунистерді жоюды бұйырған. Ваче Арменияны Маскуттардың басқыншы патшасы Санесаннан сәтті қорғады, Ошакан бекінісі маңындағы шайқаста оны өлтіріп, сыйлық ретінде жаңа иеліктер алды. Кейін ол парсылармен шайқаста қаза тапты, ал оның орнына сол кезде бала болған ұлы Артавазд келді, себебі «сол руда басқа ересек адам табылмады». Осы оқиға және Павстос тарихындағы басқа да оқиғалар спарапет лауазымының Мамикониан әулетінің эксклюзивті және мұрагерлік иелігі екенін көрсетеді. Олар 355 жылы Аршак (Арсак) II билік құрған кезде тағы да тарихи жазбаларда кездеседі. Сол кезде әулет басшысы спарапет Васак Мамикониан болды. Аршак II Шығыс Рим империясына қарсы Сасанидтер империясының жағына шыққанда, Васак Рим жерлерін алты жыл бойы шапты. Аршак Римге қарсы Парсыға өткеннен кейін, Васак Мамикониан Армения қорғанысына басшылық етті, Шапур II әскерлеріне қарсы бірнеше жеңіске жетті, бірақ бүлікші армян ақсүйегі Меружан Арцруниді ұстай алмады. Содан кейін Васақтың туысы Вахан Мамикониан сияқты көптеген армян билеушілері парсыларға көшті. Кейін Васак пен Аршак II бейбіт келіссөздер үшін Парсыға шақырылып, тірідей жазаланды. Шапур Арменияны қиратты және Меружан Арцруни мен Вахан Мамиконианды губернаторлар етіп тағайындады (Павстосқа сәйкес, Ваханды кейін өз ұлы Самуил өлтірді). Васақтың орнына оның ұлы Мушег I Мамикониан келді, ол император Валенттің жіберген әскерінің көмегімен Аршақтың мұрагері Папты шамамен 367/370 жылдары таққа отырғызды. Мушег парсыларды Армениядан қуды және Арсакид монархиясына қарсы көтерілген провинцияларды қатыгездікпен жазалады, патшалықтың бұрынғы шекараларын қалпына келтірді. 374 жылы Пап өлтірілгеннен кейін Мушег жаңа патша Вараздаттың (Варасдаттың) регенті болды. Вараздат Мамикониандардың ықпалынан құтылу үшін Мушегті өлтіруге бұйрық беріп, оны Мамикониан емес ақсүйек Смбат Сахарунимен алмастырды. Осы оқиғадан кейін әулет басшылығы Мушегтің ағасы Мануил Мамиконианға өтті, ол бұрын Парсыда тұтқын ретінде ұсталған еді. Мамикониандар бірден көтеріліс жасап, Каринде Вараздат пен Сахаруниді жеңді. Вараздат шетелге қашып кетті, ал Мануил Паптың екі кәмелетке толмаған ұлы Вагаршак (Вологас) пен Аршакты олардың анасы Зармандухттың ресми регенттігімен Арменияның патшалары етіп тағайындады. Мануил сондай-ақ қызы Вардандухтты Аршак III-ке үйлендірді және Сасанидтер империясының билігін қабылдады, себебі Рим билігі 378 жылы Адрианополь шайқасында жеңілгеннен кейін шығыста әсерін жойды. Армения автономиясын сақтап қалуға тиіс еді, бірақ оны парсы патшасы тағайындаған марзбан (губернатор) бақылайтын. Мануилдің 385 жыл шамасындағы қайтысы Арменияның сасанидтер мен римдіктер арасында бөлінуіне әкелді. Павстос Мануилдің орнын ұлы Арташир басты деп жазады. 393 жылы Хамазасп Мамикониан отбасының патриархы ретінде тіркелді. Ол Патриарх Исак Ұлының қызы Сахаканойшқа үйленді. Ол Арсакид патшалары мен Аңғартушы Григорийдің ұрпағы. Осы неке арқылы Мамикониандар Таронның батыс бөлігін Аштишат орталығымен, сондай-ақ Багреванд пен Экегеат (Ацилисен) аймақтарын алды. Хамазасп пен Сахакануштың үлкен баласы Вардан Мамикониан 450/451 жылдары Парсыға қарсы армян көтерілісін басқарғаны үшін құрметке ие (армян тілінде Варданантс патеразм деп аталады, яғни «Вардан мен оның серіктерінің соғысы»). Вардан 432 жылы спарапет болғаннан кейін парсылар оны Ктесифонға шақырды. 450 жылы үйіне оралғаннан кейін Вардан зороастризмді жоққа шығарды және Сасанидтердің үстемдігіне қарсы үлкен армян көтерілісін бастады, бұл Парсының Арменияға және басқа да аймақтарға зороастризмді таңу әрекеттерінен туды. Көтеріліс парсыларға жақын армян ақсүйектерінің тобына, марзпан Васак Сивнидің басшылығымен қарсы шықты. Вардан мен көптеген басқа армян ақсүйектері 451 жылы Аварайр шайқасында қаза тапқанмен, Варданның туысы Вахан Мамикониан басқарған жалғасқан көтеріліс және Пероз I-нің өлімі Арменияның автономиясы мен діни құқықтарының 484 жылғы Нварсак шартымен қалпына келтірілуіне әкелді. Вахан парсылармен спарапет ретінде бекітілді және 485 жылы Арменияның марзбаны болып тағайындалды. Вардан Мамикониан, Газар Парпеци мен Елише тарихтарында бейнеленген, Армян шіркеуімен қасиетті тұлға ретінде құрметтеледі және Армениядағы көптеген шіркеулерде және Еревандағы атты ескерткіште еске алынады. Парсылардың елді бағындыруынан кейін Мамикониандар көбінесе Шығыс Рим империясының жағына шықты, көптеген әулет мүшелері византиялық қызметке түсті, ең танымалдары 6 ғасырдың соңында Парсыға қарсы жасаған сәтсіз көтерілісінен кейін Вардан II Мамикониан. Варданның сәтсіз көтерілісі Армениядағы Мамикониан әулетінің құлдырауының бастамасы болды. 7 ғасырдың соңында Арменияны арабтар басып алғаннан кейін Мамикониандардың күші одан әрі әлсіреді, әсіресе олардың үлкен қарсыластары Багратунилерге (Багратидтерге) қарағанда. Бірнеше Мамикониан ақсүйектері араб билігінде Арменияның басқаратын князьдары болып қызмет етті, бірақ 8 ғасырда әулеттің дәстүрлі спарапет лауазымын Багратунилерге жоғалтты. Григорий Мамикониан араб билігіне қарсы көтеріліс жасады, бірақ жеңіліп, шамамен 748 жылы Византияға қашуға мәжбүр болды. 750 жылға қарай Мамикониандар Тарон, Хлат және Муш аймақтарын Багратунилерге жоғалтты. 770-ші жылдарда әулетті Артавазд Мамикониан, содан кейін Мушег IV Мамикониан (+772) және Самуил II басқарды. Соңғысы қызын Арменияның констеблі, Смбат VII Багратуниге үйлендірді. Оның немересі Ашот Мсакер («ет жегіш») Армения мен Таронның Багратуни билеушілерінің атасы болды. Әулеттің күшіне соңғы соққы 770-ші жылдардың ортасында Багреванд шайқасында Аббасидтерге қарсы жеңіліс пен Мушег VI Мамиконианның қазасымен тиді. Шайқастан кейін Мушегтің екі ұлы Васпураканға қашып, Меружан II Арцрунимен өлтірілді. Мушегтің қызы Джахап әл-Қайсқа, Арменияға қоныстанған және бұрынғы Мамикониан жерлерінің бір бөлігін тартып алған тайпа басшысына берілді және Мушег VI-ның соңғы Мамикониан князінің қызына үйлену арқылы оны заңдастырды. Осы неке Армения таулы аймағындағы ең қуатты мұсылман араб эмираты болған Манзикерт орталығындағы Арминияның Каиситтік әулетін құрды, осылайша Армениядағы Мамикониан әулетінің болуына нүкте қойды. Содан кейін әулеттің екінші буындары Кавказ және Византияда ғана сақталды. Тіпті олардың туған жері Тайк аймағында да Багратунилер олардың орнын басты. Бір Курдик Мамикониан 800 жыл шамасында Сасунны басқарғаны тіркелді, онда Сурб Карапет монастыры мен әулеттік орын сақталды. Жарты ғасырдан кейін…

The Mamikonians feature prominently in the works of most of the classical Armenian historians. Pavstos Buzand speaks highly favorably of the dynasty, while Movses Khorenatsi is noticeably hostile to them and minimizes their role. Under the late Arsacid Kingdom of Armenia, the family occupied a preeminent position among the Armenian noble houses: they were hereditary commanders in chief of the army (sparapet) and royal tutors (dayeak) and controlled large domains, including most of Taron and Tayk. The Mamikonians later increased their property further with the death of the last hereditary Patriarch of Armenia, Isaac in ca. 428, when they inherited many Church lands through the marriage of his only daughter to Hamazasp Mamikonian. The family first appears in the early 4th century, although Toumanoff asserts that Mancaeus, who defended Tigranocerta against the Romans in 69 BC, was a member of the dynasty. The first Mamikonian lord, or nakharar, about whom anything certain is known was a certain Vache Mamikonian (fl. 330–339). According to Pavstos Buzand, Vache Mamikonian, son of Artavazd and sparapet of Armenia, was ordered by King Khosrov III to exterminate two feuding noble families, the Manavazians and the Ordunis. Vache also successfully defended Armenia against Sanesan, the invading king of the Maskuts, slaying the latter in a battle near Oshakan Fortress and receiving new holdings as reward. He later fell in battle against the Persians and was succeeded as sparapet by his son Artavazd, who was a child at the time, since "no other adult could be found in that clan." This episode and others in Pavstos' History illustrate the nature of the office of sparapet as the exclusive and hereditary possession of the Mamikonian clan. The family reappears in chronicles in 355, during the reign of Arshak (Arsaces) II. At that point the family chief was sparapet Vasak Mamikonian. When Arshak II sided with the Sasanian Empire against the Eastern Roman Empire, Vasak raided Roman lands for six years. After Arshak switched to the Roman side against Persia, Vasak Mamikonian commanded the Armenian defense, winning a series of victories against Shapur II's forces, although he was unable to capture the rebellious Armenian nobleman Meruzhan Artsruni. After years of warfare, multiple other Armenian lords defected to the Persian side, including Vasak's renegade brother Vahan Mamikonian. Vasak was later flayed alive after being lured to Persia for peace negotiations together with Arshak II. Shapur laid waste to Armenia and installed Meruzhan Artsruni and Vahan Mamikonian as governors (according to Pavstos, Vahan was later killed by his own son, Samuel). Vasak was succeeded as sparapet by his son Mushegh I Mamikonian, who restored Arshak's heir, Pap, to the throne c. 367/370 with the support of an imperial army sent by the emperor Valens. Mushegh drove the Persians out of Armenia and brutally punished the provinces that had revolted against the Arsacid monarchy, restoring the kingdom's former borders. Following Pap's murder in 374, Mushegh acted as regent for the new king Varazdat (Varasdates). Varazdat attempted to free himself of Mamikonian tutelage by ordering Mushegh's murder and replacing him as sparapet with a non Mamikonian noble, Smbat Saharuni. On this event, the family leadership passed to Mushegh's brother, Manuel Mamikonian, who had formerly been kept as a hostage in Persia. The Mamikonians at once broke into insurrection and routed Varazdat and Saharuni at Karin. Varazdat fled abroad and Manuel installed the two underage sons of Pap, Vagharshak (Vologases) and Arshak as kings of Armenia under the formal regency of their mother, Zarmandukht. Manuel also married his daughter Vardandukht to Arshak III and accepted the suzerainty of the Sasanian Empire, as Roman power had effectively ended in the East following the defeat at Adrianople in 378. Armenia was to retain its autonomy but be overseen by a [[Marzban (governor) appointed by the Persian king. Manuel's death c. 385 precipitated the partition of Armenia between the Sasanians and the Romans. Pavstos writes that Manuel was succeeded by his son Artashir as sparapet. Hamazasp Mamikonian is recorded as the family patriarch in 393. He married Sahakanoysh, daughter of Patriarch Isaac the Great. She was a descendant of the Arsacid kings and Saint Gregory the Illuminator. Through this marriage, the Mamikonians gained the western part of Taron centered on Ashtishat, as well as Bagrevand and Ekegheats (Acilisene). Hamazasp and Sahakanush's eldest child Vardan Mamikonian is revered for his leadership of the Armenian rebellion against Persia in 450/451 (called Vardanants’ paterazm in Armenian, meaning "the war of Vardan and his companions"). After Vardan became sparapet in 432, the Persians summoned him to Ctesiphon. Upon his return home in 450, Vardan repudiated Zoroastrianism and instigated a great Armenian rebellion against their Sasanian overlords, provoked by Yazdegerd II's attempts to impose Zoroastrianism on Armenia and other outrages. The rebellion was opposed by a party of pro Persian Armenian nobles led by marzpan Vasak Siwni. Although Vardan and many other leading Armenian noblemen died at the Battle of Avarayr in 451, the continued insurrection led by Vardan's nephew Vahan Mamikonian and the death of Peroz I resulted in the restoration of Armenian autonomy and religious rights with the Treaty of Nvarsak (484). Vahan was confirmed as sparapet by the Persians and appointed marzpan of Armenia in 485. Vardan Mamikonian, immortalized by the histories of Ghazar Parpetsi and Elishe, is venerated as a saint by the Armenian Church and commemorated by many churches in Armenia and an equestrian statue in Yerevan. After the country's subjugation by the Persians, the Mamikonians often sided with the Eastern Roman Empire, with many family members entering Byzantine service, most notably Vardan II Mamikonian in the late 6th century after his failed revolt against Persia. Vardan's failed revolt marked the beginning of the decline of the Mamikonian dynasty in Armenia. The power of the Mamikonians waned further with the Arab conquest of Armenia in the late 7th century, especially relative to their great rivals, the Bagratunis (Bagratids), who were generally favored by the Arabs. Several Mamikonian nobles served as presiding princes of Armenia under Arab rule, but the house lost its traditional office of sparapet to the Bagratunis in the 8th century. Grigor Mamikonian led a rebellion against Arab rule but was defeated and forced to flee to Byzantium in ca. 748. By 750, the Mamikonians had lost Taron, Khlat, and Mush to the Bagratunis. In the 770s, the family was led by Artavazd Mamikonian, then by Mushegh IV Mamikonian (+772) and by Samuel II. The latter married his daughter to Smbat VII Bagratuni, constable of Armenia. His grandson Ashot Msaker ("the Carnivorous") became forefather of the Bagratuni rulers of Armenia and Taron. The final death blow to the family's power came in the mid 770s with the defeat and death of Mushegh VI Mamikonian at the Battle of Bagrevand against the Abbasids. After the battle, Mushegh's two sons took refuge in Vaspurakan and were murdered by Meruzhan II Artsruni. Mushegh's daughter was married off to Djahap al Qais, a tribal chief who settled in Armenia and seized part of the former Mamikonian lands and legalized it by marrying the daughter of Mushegh VI, the last living Mamikonian prince. This marriage created the Kaysite dynasty of Arminiya centered in Manzikert, the most powerful Muslim Arab emirate in the Armenian Highlands region, and thus ending the existence of the Mamikonian line in Armenia. Only secondary lines of the family survived thereafter, both in Transcaucasia and in Byzantium. Even in their homeland of Tayk, they were succeeded by the Bagratunis. One Kurdik Mamikonian was recorded as ruling Sasun c. 800, where the Surb Karapet Monastery and family seat was. Half a century later, Grigor Mamikonian lost Bagrevand to the Muslims, reconquered it in the early 860s and then lost it to the Bagratunis, permanently. After that, the Mamikonians pass out of history. After their disastrous uprising of 774–775, some of the Mamikonian princes moved to the Georgian lands. The latter day Georgian feudal houses of the Liparitids Orbeliani and Tumanishvili are sometimes surmised to have been descended from those princes. Several scholars—most notably Cyril Toumanoff and Nicholas Adontz—have suggested a Mamikonian origin for a number of leading Byzantine families and individuals, beginning with the emperor Philippikos Bardanes in the early 8th century, the general and usurper Artabasdos in the mid 8th century, the families of men like Alexios Mosele or Empress Theodora and her brothers Bardas and Petronas in the 9th century, and the Phokas family in the 10th century. However, as the Armenian historian Nina Garsoïan comments, "[a]ttractive though it is, this thesis cannot be proven for want of sources".

Некрополь

Мамикониян әулетінің некрополі IV ғасырғы Әйін (Глак) монастырында, Таронның Муш жазығының солтүстік-батысындағы тауларда болған.