Кіріспе

Джек Вэнстің 1958 жылғы романы "Пао тілдері" – американдық жазушы Джек Вэнстің 1958 жылы алғаш рет жарияланған ғылыми фантастикалық романы. Ол Сапир–Уорф гипотезасына негізделген, бұл гипотеза тілдің құрылымы мен грамматикасы оның сөйлеушілерінің қабылдауын және санасын қалыптастырады дегенді білдіреді. Романда Пао планетасының бейбіт халқы технологиялық жаңалықтар мен өндірілген тауарлар үшін басқа планеталарға тәуелді және жаулап алушы күштер жерді басып алып, ауыр салық салғанда қарсылық көрсетпейді. Басқыншыларды қуу және планетаны тәуелсіз ету үшін үш жаңа тіл енгізіледі. Ғылыми тіл өз сөйлеушілерін жаңалықтар ойлап табуға ынталандырады, жақсы ұйымдастырылған тіл – еңбекқорлыққа, ал соғыс тілі – бәсекелестікке және агрессияға жетелейді. Жаңа тілдер мәдениетті өзгертеді, Пао өздерінің үстемдіктерін жоққа шығарып, дамыған қазіргі экономиканы құрайды. Романның қысқартылған нұсқасы 1957 жылдың соңында "Satellite Science Fiction" журналында жарияланды. Келесі жылы Avalon Books баспасы қатты мұқабамен шыққаннан кейін, Ace Books 1966 жылы жұмсақ мұқабамен қайта басып шығарды және 1968 және 1974 жылдары қайтадан жарық көрді. Содан кейін қосымша қатты және жұмсақ мұқабалы басылымдар, сондай-ақ британдық, француздық және итальяндық басылымдар жарық көрді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Пао планетасы – абсолютті монарх Панарх билеген үлкен, біртекті және бейтарап халық қоныстанған тыныш аймақ. Паоның мәдени біртектілігі оны сыртқы әскери және экономикалық қысымға осал етеді. Қазіргі Панарх Паоны реформалау үшін кеңесші ретінде Брейкнесс институтының ғалымы, Лорд Палафоксты жұмысқа алуға тырысады. Бірақ келісімге қол жеткізбей тұрып, Панархтың інісі Бустамонт, Панархтың ұлы Беран Панаспердің санасын бақылау арқылы оны өлтіреді. Лорд Палафокс Беран Панасперді құтқарып, Паомен келіссөздерде пайдалану үшін Брейкнесске алып кетеді. Кейіннен, Бэтмарш планетасынан келген Брумбо тайпасы қорғанышсыз Паоға тона шабуыл жасап, Панарх Бустамонтты үлкен салық төлеуге мәжбүр етеді. Брумболардан құтылу үшін ол Палафокстан көмек сұрайды. Палафокс Паода жауынгер, техник және саудагер касталарын құруды жоспарлайды. Осы мақсатқа жету үшін әр кастаға сыртқы ықпалдан толық оқшауланған арнайы оқу орталықтары беріледі; қажетті жерлер отбасылардан тартылып алынады, олардың кейбіреулері оны ұрпақтан-ұрпаққа беріп келген. Бұл консервативті паондықтардың наразылығын тудырып, Бустамонтты тиран деп атауға себеп болады. Олармен Паоға жасырын оралу үшін Беран Панаспер Брейкнестегі аудармашылар корпусына еніп оқиды. Көңіл көтеру үшін жастар үш жаңа тіл мен түпнұсқа паон тілінен сөздер мен грамматикалық формаларды кездейсоқ араластырып, «Пастиш» деп аталатын жаңа тілді жасайды. Палафокс бұл құбылысты бейжайлықпен қабылдайды, оның ұзақ мерзімді маңыздылығын түсінбейді. Беран Эрколо Параио деген атпен Паоға оралып, бірнеше жыл түрлі жерлерде аудармашы болып жұмыс істейді. Беран Панаспер тірі екенін көпшілікке жариялағаннан кейін, оның інісі Бустамонттың халықтық қолдауы күрт төмендеп, Панаспер өзіне тиесілі Панарх атағын иеленеді. Брумбо тайпасы жауынгер кастасымен жеңіледі. Бірнеше жыл бойы Пао касталары өз салаларында табысқа жетеді және планета қысқа ғасырға алтын дәуірді басынан өткізеді. Бірақ Панаспер Палафокс бағдарламасынан туған Пао халқының бөлінісіне алаңдайды; үш жаңа каста қалған паондықтарды «біз» емес, «олар» деп атайды және оларды жек көреді. Беран касталарды халыққа қайтадан біріктіру арқылы планетаны бұрынғы күйіне қайтаруға тырысады. Палафокс бұл қадамға қарсы шығып, өлтіріледі, бірақ жауынгер кастасы төңкеріс жасап, Пао билігін өз қолына алады. Панаспер оларды планетаны жалғыз өзі басқара алмайтынына көндіреді, өйткені олар халықтың қалған бөлігімен ортақ тілде сөйлеспейді және Пао халқының басқа топтарының ынтымақтастығына сене алмайды, сондықтан олар оған кеңсесін сақтауға рұхсат береді. Романның соңындағы бір түсінікте Беран Панаспер планетаның тек номиналды басшысы, жауынгер кастасының ықтиярында, және оның және Пао халқын қайта біріктіру жоспарының тағдыры белгісіз. Соңындағы оқиғаны түсінудің тағы бір жолы – Беран жауынгерлерді «Паоның әрбір баласы, қандай кастаға жататын болса да, әкесінің тілінен гөрі пастиш тілін үйренуі керек» деген жарлығына келісуге мәжбүр ету арқылы алдап өтті. Соңында Беран жиырма жыл өткенде, Пао тұрғындарының барлығы пастиш тілінде сөйлейтін болашаққа үміт артады, яғни шаруалар, батырлар, білікті техниктер мен тапқыр саудагерлерге тән қасиеттер мен ойлау жолдарын біріктіретін тілде сөйлейтін болады. Бұл, әрине, жан-жақты және әлеуметтік мобильді қоғамды құрайды, ол көп дағдылы және әмбебап адамдардан тұрады.

Қабылдау

Фредерик Поль Ванстың экстраполяциясын "өте мұқият" ойластырғанын, бірақ "ұсынылысы көңілге сендірмейтінін" хабарлады. Поль сондай-ақ "Вэнс жақсы, кейде тіпті тамаша жазады" деп атап өтті, бірақ оның прозасы кейде теңеспейтін және жасалмалы көрінеді. Флойд Гейл романды "жақсы идея, жақсы орындалған" деп сипаттады. Дэвид Лэнгфорд Ванстың "қызықты болжамдарын" атап өтті, бірақ басты кейіпкердің "басты рөліне лайықсыз, әлсіз кейіпкер болып көрінеді" деген қорытындыға келді, ал "Пао мәдениеті мен ландшафты ақжарғын және анық емес, бұл Ванстың айрықша белгісіне айналған түрлі-түсті, экзотикалық қоғамдар мен экологияларға қарама-қайшы келеді".

Сапир-Ворф гипотезасы

Тіл білімінде Сапир-Ворф гипотезасы тілдің құрылымы мен грамматикасы оның сөйлеушілерінің қабылдауын және санасын құрайды деп мәлімдейді. Бұл роман тілін жобалау арқылы өркениетті қалыптастыруға қатыстығы ойдан шығарылған экспериментке арналған. Осы эксперименттің бас ұйымдастырушысы Лорд Палафокс 9-тарауда былай дейді: "Біз паондықтардың ойлау қабілетін өзгертуіміз керек, ал оны тілді өзгерту арқылы ең оңай жеткізуге болады". Оның ұлы Финистерл 11-тарауда тіл мамандарын дайындап оқытушыларға былай дейді: "әрбір тіл санаға белгілі бір көзқарасты ұқтырады".