Кіріспе

Грек мифологиясындағы батыр – көбелек. Грек мифологиясында Протесилай (/p/r/ɒ/t/ɪ/s/ˈl/eɪ/ə/s/; Πρωτεσίλαος) – Илиададағы батыр, Фессалия және Фракиядағы қасиетті орындарда құрметтелген. Протесилай "көп қойдың иесі" Ификлдің ұлы, Филакостың немересі болғандықтан Филакейлердің басшысы еді. Гигин ол бастапқыда Иолаус деп аталғанын болжады – бұл Гераклдың туысы Иолауспен шатастырылмауы керек – бірақ Трояға жағаға бірінші болып (πρῶτος, protos) секіргендіктен "Протесилай" деп аталды, осылайша соғыста бірінші болып қаза тапты.

Сипаттама

Дарис Фригиялықтың баяндамасында Протесилай «... әдемі терілі және салмақты мінезді болған. Ол шапшаң, өзіне сенімді, тіпті салғыш болатын».

Мифология

Протезилай Еленаның күйеушілердің бірі болған. Ол өзінің соғысшыларын "гүлденген" Пирасостан, жағалаудағы Антрондан және "шоппен толы" Птелеустен, сондай-ақ туған Филакесінен әкеліп, өзімен бірге қырық қара кеме келдірді. Протезилай жағаға бірінші болып шықты: "Грек флоты Троадаға жеткенде жағаға секіруге батыл болған алғашқы адам", - деп Паусаниас "Киприя" атты эпикалық әңгіменің авторының сөздерін еске түсірді. Тетистің болжамы бойынша, Троя соғысында кемеден түскен алғашқы грек бірінші болып қаза табар еді, оны Гектор өлтірді. Басқа деректерде оны Эней, Евфорб, Ахатес немесе Цикнус өлтіргені айтылады. Тағы бір аңыз бойынша, Одиссей қалқанын жағаға лақтырып, оның үстіне секірді. Протезилайды Одиссей Троя топырағына бірінші болып бас қойғанын ойлатып, екінші болып секіріп, содан кейін қаза тапты. Протезилайдың қазасынан кейін оның інісі Подаркес оның орнына соғысқа қатысты. Құдайлар оның жесірі, Акасттың қызы Лаодамияға рақым етіп, оны Аидтан алып келді. Ол күйеуі Троядан оралды деп қуанды, бірақ құдайлар оны қайтадан тозаққа қайтарғаннан кейін, ол жоғалтуды көтере алмады. Ол қайтыс болған күйеуінің қола мүсінін жасатып, оған өзін арнады. Оның алаңдаған әкесі оның осы әрекетін көріп, мүсінді жойды; бірақ Лаодамия онымен бірге отқа секірді. Тағы бір дерек көз оның әйелі Мелеагердің қызы Полидора болғанын айтады. Аңыз бойынша, нимфалар фракиялық Херсонесдегі "батыл жүректі Протезилайдың" (μεγάθυμου Πρωτεσιλάου) қабіріне қарағай отырғызған, олар әлемдегі ең биік қарағайларға айналды; бірақ олардың ең жоғарғы бұтақтары алыстан Троя қирағандарын көргенде, бірден кеуіп қалды, себебі төменде жерленген батырдың қайғысы одан әрі зор еді. Бұл оқиға Византиялық Антифилдің (б.з. 1 ғасыры) "Палатин антологиясындағы" өлеңінің тақырыбы болып табылады.

Протезилайға табыну

Тек екі ғибадатхана ғана Протесилайға арналғаны белгілі. Пиндардың айтуынша, оның Тесалиядағы үйі Филаста Протесилайдың киелі орны болған, онда оның жесірі қайғыдан бетін жыртып, аза тұрған, ал оның құрметіне мұнда ойындар ұйымдастырылған. Тракиялық Херсонесдегі Элайдағы Протесилайдың қабірі б.з.д. V ғасырында, парсы соғысы кезінде Ксеркстің рұқсатымен сатрап Артайкттардың қолынан тоналған, қабірде сақталған құрбандық қазынасы бұл оқиғаның куәсі болды. Гректер кейін Артайктты тұтқынға алып, өлім жазасын орындап, қазынаны қайтарды. Ескендір Зұлқарнайын Персия империясына қарсы жорығында Элайға келгенде қабір тағы да еске алынды. Ол Азияға аттанғанда Протесилайдың тағдырына ұшырамау үшін қабір үстінде құрбандық шалды. Протесилай сияқты, Александр да жорығы барысында Азия құрылығына алғашқы болып аяқ басқан еді. Филострат бұл киелі орын туралы біздің заманымыздың 3-ші ғасырының басында жазып, храмда "кеме басына ұқсас тұғырға орнатылған" Протесилайдың құлшылық мүсіні туралы айтады. Комод тұсындағы Элай монеталарында кеме басында, қасқыр терісінен жасалған бас киім, кирасса және қысқа хитон киген Протесилайдың суреті бейнеленген, бұл мүсіннің бейнесі болуы мүмкін. Страбон да бұл киелі орынды атап өтеді. Протесилайдың негізін қалаушы культі Скион қаласында, Палленде, Халкидикиде грек грамматигі және мифографы, Август дәуірінің өкілі Конон эпостық дәстүрге қайшы келетін этиологиялық түсіндірме берді. Кононның айтуынша, Протесилай Троя соғысынан аман қалған және Приамның қарындасы Этилланы тұтқын ретінде алып келген. Кемелер Scione мен Mende арасындағы Паллен жағалауында су алу үшін тоқтағанда, Этилла басқа троялық әйелдерді кемелерді өртеп жіберуге көндірді, осылайша Протесилай қала қалып, Scione қаласын құруға мәжбүр болды. Британ мұражайы шамамен 480 жылы сатып алған Scione қаласының сирек кездесетін тетрадрахмасы Протесилайды бейнелейді, оның аты ретроградтық жазумен PROTESLAS деп көрсетілген. Протесилай, қабірден сөйлей отырып, Троядағы батырлардың іс-қимылдарының түзетілген куәгерлік нұсқасының оракул көзі болып табылады, бұл туралы "шарапшы" финикиялық саудагерге хабар берген. Филостраттың Heroicus еңбегіндегі баяндамаларға шынайылық сыйрайтын, эпикалық дәстүрден тәуелсіз дамыған грек батырларының культының соңғы әдеби бейнесі осылайша жазылған.

Мәдени суреттер

Протезилайдың өте сирек кездесетін бейнелерінің ішінде Диноменнің мүсіні Плинийдің "Табиғи тарихында" қысқаша ғана еске алынады; қазірге сақталған ең маңызды мысалдар – бұл Протезилайды оның шешуші сәтінде бейнелейтін, біздің заманымыздың 5-ші ғасырының ортасында жоғалған грек қоласының екі римдік көшірмесі. Олардың бірі Британ мұражайындағы торсо, екіншісі – Метрополитен өнер мұражайында. Метрополитен мұражайындағы, батырлықпен жалаңаш, қару-жарақ киген жауынгердің мүсіні алға қарай еңкейген тұғырға тіреліп тұр, көзі төмен және сәл солға қарап, оң қолын соққы беруге дайын күйде көтеріп тұр. Егер Гизела Рихтер осы модельдің денесімен және оған сәйкес келетін еңкейген тұғырды салыстырмағанда, оны тану мүмкін емес еді. Бұл тұғыр кеменің мұрты сияқты ойылған және толқындармен оралып тұр – Протезилай жағаға секіруге дайын. Егер Еврипидтің "Протезилай" трагедиясы бізге жеткен болса, оның есімі бүгін көбірек танылар еді. Византиялық Антифилдің Паллатин антологиясындағы (VII.141) Протезилай туралы поэмасы Ф. Л. Лукастың "Протезилайдың қайың ағаштары" (1927) поэмасына шабыттандырды.