Кіріспе

Жаңа туған жұлдыздармен байланысты шағын тұмандылықтар Гербиг-Харо (HH) нысандары – жаңа туған жұлдыздармен байланысты жарқын тұмандылықтар. Олар жұлдыздардан шығарылған жартылай иондалған газдың тар ағындары жақын орналасқан газ және шаң бұлттарымен секундына бірнеше жүз километр жылдамдықпен соқтығысқанда пайда болады. Гербиг-Харо нысандары жұлдыз пайда болатын аймақтарда жиі кездеседі, және бірнешеуі бір жұлдыздың айналу осімен тікелей сызықта орналасқан күйде көрінеді. Олардың көпшілігі шамамен бір парсек (3,26 жарық жылы) қашықтықта орналасқан, бірақ кейбіреулері бірнеше парсек қашықтықта байқалған. HH нысандары – шамамен он мың жылға дейін сақталатын уақытша құбылыстар. Олар өздерінің туған жұлдызынан жұлдызаралық кеңістіктің (жұлдызаралық орта немесе ISM) газ бұлттарына жылдам қозғалғанда бірнеше жылдың ішінде айқын өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Хаббл ғарыш телескопының бақылаулары HH нысандарының бірнеше жыл ішіндегі күрделі эволюциясын көрсетті, тұмандылықтың бөліктері әлсіреп, ал басқалары жұлдызаралық ортаның іріткілі материалдарымен соқтығысқанда жарқырады. Алғаш рет 19 ғасырдың соңында Шерберн Уэсли Бернхам байқаған Гербиг-Харо нысандары 1940 жылдары эмиссиялық тұмандықтардың ерекше түрі ретінде танылды. Оларды егжей-тегжейлі зерттеген алғашқы астрономдар Джордж Гербиг және Гильермо Харо болды, олардың есімдерімен аталды. Гербиг және Харо жұлдыз пайда болуын зерттеуде тәуелсіз жұмыс істеп жүргенде, алғаш рет осы нысандарды талдап, олардың жұлдыз пайда болу процесінің қосалқы өнімі екенін анықтады. HH нысандары көрінетін толқын ұзындығында байқалатын құбылыс болғанымен, шаң мен газдың кедергісінен олардың көпшілігі осы толқын ұзындығында көрінбейді және инфрақызыл толқын ұзындығында ғана анықталуы мүмкін. Мұндай нысандар жақын инфрақызыл диапазонда байқалғанда молекулалық сутегі эмиссиялық сызық нысандары (МСЭС) деп аталады.

Байқаулар тарихы мен ашылуы

HH нысаны алғаш рет 19 ғасырдың соңында Шерберн Уэсли Бернхам байқаған, ол Лик обсерваториясындағы линзалық телескоп арқылы Т-Тайор жұлдызын қарап, жанындағы шағын тұмандылықты анықтаған.

Құрылу

Жұлдыздар жұлдызаралық газ бұлттарының гравитациялық тартылысымен жиырылуынан пайда болады. Жиырылу тығыздықты арттырған сайын, көбеюші тығыздықтан сәулелену энергиясының жоғалуы төмендейді. Бұл бұлттың температурасын көтереді, осылайша одан әрі жиырылу тоқтатылады және гидростатикалық тепе-теңдік орнатылады. Газ айналмалы диск түрінде ядроға қарай құлап түсе береді. Осы жүйенің ядросы протожұлдыз деп аталады.

Инфрақызыл түстердегі қарсыластары

Өте жас жұлдыздармен немесе өте массивті протожұлдыздармен байланысты HH нысандары көбінесе олар пайда болатын газ және шаң бұлтының әсерінен оптикалық толқын ұзындықтарында көзден тасалады. Арадағы материал оптикалық толқын ұзындығында жарық күшін ондаған, тіпті жүздеген есеге азайтуы мүмкін. Мұндай терең жатырған нысандарды инфрақызыл немесе радио толқын ұзындықтарында ғана байқауға болады.