Кіріспе
Жаңа туған жұлдыздармен байланысты шағын тұмандылықтар Гербиг-Харо (HH) нысандары – жаңа туған жұлдыздармен байланысты жарқын тұмандылықтар. Олар жұлдыздардан шығарылған жартылай иондалған газдың тар ағындары жақын орналасқан газ және шаң бұлттарымен секундына бірнеше жүз километр жылдамдықпен соқтығысқанда пайда болады. Гербиг-Харо нысандары жұлдыз пайда болатын аймақтарда жиі кездеседі, және бірнешеуі бір жұлдыздың айналу осімен тікелей сызықта орналасқан күйде көрінеді. Олардың көпшілігі шамамен бір парсек (3,26 жарық жылы) қашықтықта орналасқан, бірақ кейбіреулері бірнеше парсек қашықтықта байқалған. HH нысандары – шамамен он мың жылға дейін сақталатын уақытша құбылыстар. Олар өздерінің туған жұлдызынан жұлдызаралық кеңістіктің (жұлдызаралық орта немесе ISM) газ бұлттарына жылдам қозғалғанда бірнеше жылдың ішінде айқын өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Хаббл ғарыш телескопының бақылаулары HH нысандарының бірнеше жыл ішіндегі күрделі эволюциясын көрсетті, тұмандылықтың бөліктері әлсіреп, ал басқалары жұлдызаралық ортаның іріткілі материалдарымен соқтығысқанда жарқырады. Алғаш рет 19 ғасырдың соңында Шерберн Уэсли Бернхам байқаған Гербиг-Харо нысандары 1940 жылдары эмиссиялық тұмандықтардың ерекше түрі ретінде танылды. Оларды егжей-тегжейлі зерттеген алғашқы астрономдар Джордж Гербиг және Гильермо Харо болды, олардың есімдерімен аталды. Гербиг және Харо жұлдыз пайда болуын зерттеуде тәуелсіз жұмыс істеп жүргенде, алғаш рет осы нысандарды талдап, олардың жұлдыз пайда болу процесінің қосалқы өнімі екенін анықтады. HH нысандары көрінетін толқын ұзындығында байқалатын құбылыс болғанымен, шаң мен газдың кедергісінен олардың көпшілігі осы толқын ұзындығында көрінбейді және инфрақызыл толқын ұзындығында ғана анықталуы мүмкін. Мұндай нысандар жақын инфрақызыл диапазонда байқалғанда молекулалық сутегі эмиссиялық сызық нысандары (МСЭС) деп аталады.
Herbig–Haro (HH) objects are bright patches of nebulosity associated with newborn stars. They are formed when narrow jets of partially ionised gas ejected by stars collide with nearby clouds of gas and dust at several hundred kilometres per second. Herbig–Haro objects are commonly found in star forming regions, and several are often seen around a single star, aligned with its rotational axis. Most of them lie within about one parsec (3.26 light years) of the source, although some have been observed several parsecs away. HH objects are transient phenomena that last around a few tens of thousands of years. They can change visibly over timescales of a few years as they move rapidly away from their parent star into the gas clouds of interstellar space (the interstellar medium or ISM). Hubble Space Telescope observations have revealed the complex evolution of HH objects over the period of a few years, as parts of the nebula fade while others brighten as they collide with the clumpy material of the interstellar medium. First observed in the late 19th century by Sherburne Wesley Burnham, Herbig–Haro objects were recognised as a distinct type of emission nebula in the 1940s. The first astronomers to study them in detail were George Herbig and Guillermo Haro, after whom they have been named. Herbig and Haro were working independently on studies of star formation when they first analysed the objects, and recognised that they were a by product of the star formation process. Although HH objects are visible wavelength phenomena, many remain invisible at these wavelengths due to dust and gas, and can only be detected at infrared wavelengths. Such objects, when observed in near infrared, are called molecular hydrogen emission line objects (MHOs).
Байқаулар тарихы мен ашылуы
HH нысаны алғаш рет 19 ғасырдың соңында Шерберн Уэсли Бернхам байқаған, ол Лик обсерваториясындағы линзалық телескоп арқылы Т-Тайор жұлдызын қарап, жанындағы шағын тұмандылықты анықтаған.
Құрылу
Жұлдыздар жұлдызаралық газ бұлттарының гравитациялық тартылысымен жиырылуынан пайда болады. Жиырылу тығыздықты арттырған сайын, көбеюші тығыздықтан сәулелену энергиясының жоғалуы төмендейді. Бұл бұлттың температурасын көтереді, осылайша одан әрі жиырылу тоқтатылады және гидростатикалық тепе-теңдік орнатылады. Газ айналмалы диск түрінде ядроға қарай құлап түсе береді. Осы жүйенің ядросы протожұлдыз деп аталады.
Инфрақызыл түстердегі қарсыластары
Өте жас жұлдыздармен немесе өте массивті протожұлдыздармен байланысты HH нысандары көбінесе олар пайда болатын газ және шаң бұлтының әсерінен оптикалық толқын ұзындықтарында көзден тасалады. Арадағы материал оптикалық толқын ұзындығында жарық күшін ондаған, тіпті жүздеген есеге азайтуы мүмкін. Мұндай терең жатырған нысандарды инфрақызыл немесе радио толқын ұзындықтарында ғана байқауға болады.