Кіріспе
Сайлаушылардың құқығын шектеу – сайлау қорытындысына әсер ету мақсатымен белгілі бір топтардың дауыс беруіне кедергі келтіру немесе одан алдын алу стратегиясы. Бұл саяси науқаннан өзгеше, себебі науқандар ықтимал сайлаушылардың пікірлерін өзгерту, оларды ұйымдастыру, белсенді емес сайлаушыларды жұмылдыру немесе жаңа қолдаушыларды тіркеу арқылы сайлаушылардың мінез-құлқына әсер етуге тырысады. Ал сайлаушылардың құқығын шектеу, нақты бір сайлаушылардың қатысуын төмендету арқылы үстемдікке қол жеткізуді көздейді. Бұл авторитарлықпен байланысты демократияға қарсы тактика. Сайлаушылардың құқығын шектеу тактикалары сайлаушылардың шаршауын арттыратын өзгерістерден бастап, болашақ сайлаушыларды қорқытуға немесе оларға зиян келтіруге дейін жетеді.
Voter suppression is a strategy used to influence the outcome of an election by discouraging or preventing specific groups of people from voting. It is distinguished from political campaigning in that campaigning attempts to change likely voting behavior by changing the opinions of potential voters through persuasion and organization, activating otherwise inactive voters, or registering new supporters. Voter suppression, instead, attempts to gain an advantage by reducing the turnout of certain voters. Suppression is an anti democratic tactic associated with authoritarianism. The tactics of voter suppression range from changes that increase voter fatigue, to intimidating or harming prospective voters.
Әсері
Кейбіреулер "сайлаушылардың дауыс беруін шектеу" термині сайлауда дауыстары ескерілмегенде туындайтын зиянды азайтады деп санайды, сондай-шама "дауыс жою" сияқты, берілмеген әрбір дауыстың мәңгілігін ескеретін терминдерді қолдануды ұсынады. Дауыс беру құқығы берілген адамдар үшін дауыс беруді қиындату сайлаушылардың әлсіреуіне алып келуі мүмкін. Сайлаушылар құрамын бұрмалау көпшіліктің даналығына нұқсан келтіреді және оның әкелетін шешім қабылдау артықшылықтарын жояды. Шектеу үшін ниет қажет емес. Құқылы сайлаушылардың қатысуын талдау белгілі бір жағдайларда сайлаушылардың жинақталған әсерін зерттеудің бір бөлігін ұсынады, бірақ сайлауға кедергі келтіру, сайлау округтерін бұрмалау және жемқорлық сияқты басқа факторларды сайлаушылардың қатысу көрсеткіштері арқылы толыққанды бағалау мүмкін емес. Бұған қоса, дауыс беруді шектейтін кейбір ережелер, сайлау алаяты өте сирек болатын жағдайларда да, дауыстарды жоюға сылтау ретінде қолданылуы мүмкін.
Сайлау бюллетенінің дизайны
2008 және 2010 жылдары жарты миллион америкалықтың дауысы бюллетень дизайнындағы кемшіліктер, соның ішінде түсініксіз нұсқаулар салдарынан жарамсыз деп есептелді.
Тәжірибе күні
Мысалы, адамдарды ұзақ қашықтыққа саяхаттауға немесе ұзақ кезекте тұруға мәжбүр ету, сайлауға қатысуды төмендетеді. Еуропадағы кейбір партиялар, шетелде тұратын азаматтардың арасында аз қолдауға ие болғандықтан, оларға дауыс беруді қиындатып, пошта арқылы дауыс беру мүмкіндігін алып тастады, соның салдарынан кейбіреулер жүздеген шақырым жол сауып дауыс беруге мәжбүр болды. Сонымен қатар, демалыс күндері (мысалы, Австралияда сенбі күні дауыс беру) жұмыс күндері дауыс беруге қарағанда жоғары қатысуға әкеледі, тіпті сайлау күнін мемлекеттік мереке деп белгілеуден де тиімді. "Дауыс берудің құны индексі" АҚШ штаттарында дауыс беру процесінің орташа есеппен қаншалықты қиын екенін бағалайды. Бір сауалнама бойынша респонденттердің 78% пошта арқылы дауыс беруді жеке келіп дауыс беруге артық көреді. Кімнің пікірі естілуі керек деген тартыс, азаматтыққа қадам салып жатқандар және дауыс беруге құқығы жоқ басқа да топтарды қамтиды. Сайлаушылардың құқығын ішінара немесе толығымен жою, сайлаушылардың құқығын шектеу сияқты амалдар, билікті өздерінің пайдасына қолдану үшін осындай авторитарлық тактиканы пайдаланатын адамдардың шешім қабылдау процесіне ықпалын азайтады.
Дауыс беру міндеті
Дауыс беруді міндетті емес ету, мысалы, оны маңыздырақ деңгейге көтермеу арқылы дауыс берудің мәдени нормаларын әлсіретеді. Өзара ықпал мен жамағатқа жататындық сезімі – бірлесіп бір нәрсе жасауға берілетін күшті серпін. Дауыс беру мәдениеті, мысалы, барлық азаматтардың дауыс беруі арқылы дамиды, соның нәтижесінде дауыс беруге берілетін құндылық, күтілетін нәтиже және бір аймақтың мәдениетінің орталық бөлігі ретіндегі маңызы нығая түседі. Австралияда гомосексуалды некеге қатысты міндетті емес сайлау кезінде (елдегі көптеген басқа сайлаулардан өзгеше) сайлауға қатысу деңгейі 80% құрағанын анықтады.
Жиі сайлау
Жиі өткізілетін сайлаулар сайлаушылардың уақытын және назарын көбейтіп, көбінесе белгілі бір сайлаушылар тобының қатысуын азайтады. Екі кезеңді сайлаулар (алғашқы сайлаулар да оның ішінде), қайта шақыру сайлаулары және жыл ортасындағы сайлаулар – сайлаушылардың шаршауына себеп болатын сайлаулардың мысалдары. Мысалы, Жапония, Швейцария және АҚШ дамыған елдер арасындағы ең төменгі қатысу деңгейін көрсетеді, себебі федерализм олардың саяси жүйесін күрделендіріп, сайлаулардың көбеюіне әкеледі.
Сәйкестендіру
Дауыс беру үшін фотосуретті табельдік құжатты ұсыну талабы көптеген сайлаушыларды, әсіресе жастарды, қарттарды, кірісі төмен адамдарды, жақында өмірлік жағдайын өзгергендерді, этникалық азшылық өкілдерін, жақында үйленген әйелдерді және мүмкіндігі шектеулі адамдарды сайлау құқығынан айыруы мүмкін. Brennan Center орталығының бағалауынша, американдықтардың 11%-ы көптеген штаттардың жақында талап ете бастаған фотосуретті табельдік құжатының үлгісіне ие емес.
Ақшаның әсері
Кампаниялық қаржы жөніндегі шектеулердің азаюы, бай адамдарға, арнайы топтарға және лоббистерге үлкен билік беру арқылы әрбір дауыстың маңыздылығын төмендетіп, оның ықпалын азайтады. Сыбайлас жемқорлық – сайлау процесін бұзудың немесе сайлаудағы алаяқтықтың кеңінен танылған түрі болып табылады, онда дауыстар мен лауазымдар заңсыз жолмен, ақша арқылы сатып алынады.
Ақпараттық соғыс
Жалған ақпарат, дезинформация және жарым-жартылық шындықтар мен өтіріктерді таратуға көмектесетін платформалар – бұл сайлаушыларды шатастыру, қорқыту немесе алдау мақсатымен қолданылатын ақпараттық соғыстың түрлері. Егер дезинформация мен жалған ақпарат отандық коммерциялық емес ұйымдар немесе басқа да отандық тұлғалар арқылы шетелдік қаржыны таратқан арқылы күшейтілсе, онда осы тұлғаларға шетелдік күшпен құлық жасады деген айып тағылуы мүмкін. Көрінетін мысалдарға журналистиканы, ғылымды, саяси сөзді және идеялар мен ақпараттың басқа да маңызды алмасуларын әлсірету кіреді. Кітапханалар, мектептер, коммерциялық емес ұйымдар, қоғамдық бұқаралық ақпарат құралдары немесе ашық кодты жобалар (мысалы, «Википедия») сияқты ақпараттың тегін немесе төмен бағалы көздері тарихи тұрғыдан осы маңызды демократиялық талапты қолдап келді. Мысалы, АҚШ-тағы колледж студенттерінің үштен екісі дауыс бермеу себебін ақпараттың жетіспеушілігі деп атады. Адамдарға дене зияны келтіру немесе өлтіру туралы ұсыныстар сайлауға қатысуды күрт төмендетуі мүмкін.
Өткенге тәуелділік/түршігерлік
Саясаттағы ұрпақтар аралық әділдіктің жоқтығы сайлаушылардың демократиялық жолмен өз тағдырын шешу мүмкіндігін кемсітеді. Мысалы, судьяларды өмір бойына тағайындау, немесе қазіргі сайлаушылардың құндылықтарын көрсете алмайтын, өзгертуге өте қиын конституциялар, бұрынғы биліктің қазіргі сайлаушылардың билігіне қалай кедергі келтіретінін көрсетеді. Мұндай бекітілу тек қазіргі заман бұрынғыдан кем демократиялық болса ғана тиімді, бұл өзі-өзін орындалатын болжамға айналуы мүмкін, сонымен қатар демократиялық жаңарулар мен эволюцияны тежейді, олар осы қауіптерді ескірген құрылымды заманауи тәжірибелермен нығайту арқылы болдырмауға көмектесер еді. Бұрынғы іс-әрекеттер басқа да тәуелділіктерді тудыруы мүмкін, онда демократиялық институттарды қалыптастыру билігі бұрын билікке ие болғандардың шешімдерімен баяулатылуы немесе бұрмалануы мүмкін, ереже белгілеушілердің билікке қаншалықты әділ (демократиялық) жолмен келгеніне және қазіргі сайлаушылардың құндылықтары мен ақпаратына қарамастан. Нақты мысал ретінде, бүгінгі сайлаушылардың келісімінсіз үлкен мемлекеттік қарызға батып, бұрынғы сайлаушылардың жұмсай алған қаражатының бір бөлігіне дейін дискрециялық шығыстарды қысқартуға рұқсат берген елді келтіруге болады.
Тіркеу/жазу
Сайлаушыларды тіркеу (немесе жазылу) сайлау процесіндегі қосымша қадам болып табылады, бұл сайлаушылар үшін, әсіресе жиі көшіп-қонып жүретіндер мен жүйеге жаңа келгендер үшін қосымша жұмыс тудырады, соның салдарынан олардың дауыс беруіне кедерес келтіреді. АҚШ-та азаматтардың дауыс бермеуінің басты себебі – тіркелмеуі болып табылады, сондықтан көптеген демократиялық елдер өз азаматтарын автоматты түрде тіркейді. Дауыс беру құнының индексі (Voting Cost Index) АҚШ штаттарындағы сайлаушыларды тіркеу тәжірибесіндегі кейбір айырмашылықтарды сандық тұрғыда бағалайды.
Партияға мүшелікке қойылатын талаптар
Тіркеу дауыс беруді шектеуге тағы бір мысал – партиялық бағытты жариялау талабы. Мәселен, АҚШ-тағы жабық сайлауларда осы талап қойылады, бұл өздерін өкілдік ететін адамды анықтау үшін дауыс бергісі келген, бірақ партиялық бағытын жариялауға ниеті жоқ сайлаушыларды ынталандырмайды. Ашық сайлаулар кез келген адамға партиялық бағыты мен қатыстылығына қарамастан дауыс беруге мүмкіндік береді. Ал кейбір авторитарлық елдерде пікір білдіру үшін, тіпті негізгі құқықтар мен жеңілдіктерді алу үшін партияға адал болу қажет.
Өшірілген дауыс
Жеңімпаздың бәрін алатын жүйелер (пропорционалды өкілдік жүйелерінен өзгеше), жыл сайын белгілі бір дауыстардың әлсіреуіне және ысырап болуына ерекше сезімтал. Бұл құбылыс сол және басқа да сайлауларда сайлауға қатысуды төмендетіп, бәсекеге қабілетсіз штаттарда, мысалы АҚШ-та президенттік сайлауда халықтың дауысын азайтады, сондай-ақ көптеген басқа да жарыстарда қатысу деңгейін төмендетеді.
Австралия
Австралия азаматтары дауыс беруге тіркелуі тиіс, және мекенжайларын өзгерткен кезде тіркелу мәліметтерін жаңарту олардың міндеті. Дегенмен, Австралиядағы сайлауға қатысуға құқығы бар сайлаушылардың шамамен 6 пайызы тіркелмеген немесе қате тіркелген. Олардың көп бөлігі – жас сайлаушылар, олардың көпшілігі дауыс беруге құқылы жасқа келгенде тіркелуді ұмытып қалуы мүмкін. 2006 жылы Говард үкіметі сайлау жарияланғаннан кейін сайлаушылар тізімін бұрынғыдан әлдеқайда ертерек жабу туралы заң қабылдады. Бұрын сайлау жарияланғаннан кейін сайлаушыларға жеті күнге дейін уақыт берілетін, бірақ енді жаңа сайлаушыларға сайлауға қатысуға өтініш беру үшін сайлау жарлығы шыққан күні сағат 20:00-ге дейін ғана мүмкіндік берілді, ал мекенжайын жаңарту қажет болғандарға үш күн берілді. Австралияда премьер-министр конституциялық талаптарды сақтай отырып, парламенттің ең ұзақ мерзіміне қатысты ережелерді сақтаған жағдайда сайлау күнін анықтау құқығына ие. Осы шара көптеген жаңа сайлаушылардың сайлау жарияланғаннан кейін тіркелуге уақыт жетпейтіндіктен, олар үшін алғашқы сайлауда дауыс беру мүмкіндігінен айырылуына әкелуі мүмкін. Бұл шара жас сайлаушыларға қарсы сайлаушылардың құқығын шектеу әрекеті ретінде қарастырылды, себебі сауалнамалар көрсеткендей, жас сайлаушылар Говардтың Либералдық партиясына қарағанда Австралияның Еңбек партиясына немесе Жасылдар партиясына дауыс беруге бейім. Үкімет кейбір сайлаушылардың құқығын шектеуге тырысқанын жоққа шығарды және реформаның мақсаты сайлауды тиімді өткізу және сайлаудағы алаялықтың ықтималдығын азайту екенін мәлімдеді. Алайда, Австралия сайлау комиссиясы мұндай реформаны сұрамаған, айтарлықтай сайлау алаялығының фактілері болған жоқ, және Австралия сайлау комиссиясы ондаған жылдар бойы жүздеген мыңдаған кеш тіркелгендермен қиындықтарсыз айналысып келді. 2010 жылдың шілдесінде солшыл лоббилік ұйым GetUp! заңға шағымдануға тырысты. Австралияның Жоғарғы соты 2010 жылғы федералды сайлауға дейін шешім шығару үшін сот процесін жеделдетті. Көпшілік шешім бойынша, сайлаушылар тізімін ертерек жабу тоқтатылды және сайлаушыларға тіркелуді жаңартуға немесе өзгертуге жеті күн берілді.
Бразилия
2022 жылғы Бразилиядағы жалпы сайлауда полиция және саяси жақтастар аз қамтылған азаматтардың сайлау учаскелеріне баруын қиындатуға әрекет етті. Кейбір қоғамдық көліктердің қызметі уақытша тоқтатылды, елдің кедей аудандарында көлік құралдары мен қоғамдық көліктің тексерулері күшейтілді, сондай-ақ қозғалысты бұзып, кешіктіретін блокпосттар қойылды.
Канада
2011 жылғы Канаданың федералды сайлауына дейін, сайлаушыларды қысымға салу тактикасы қолданылды: робот қоңыраулар мен тікелей қоңыраулар арқылы сайлаушыларға олардың сайлау учаскесі өзгергені туралы жалған ақпарат таратылды. Бұл қоңырауларда көрсетілген орындар қасақана жалған болды, көбінесе сайлаушыларды дұрыс учаскеден бірнеше сағатқа қашыққа алып кетті және өздерін заңсыз түрде Канада сайлау комиссиясынан келгендей көрсетті. Канадалықтар кеңесінің қозғарған сот ісінде федералды сот мұндай алаяқтықтың болғанын және оны Консервативтік партияның сайлаушылар тізіліміне, оның ішінде сайлаушылардың пікірлері туралы мәліметтерге қол жеткізген адам жасаған болуы мүмкін деп тапты. Сот Консервативтік партияның немесе оның жеңіске жеткен кандидаттарының тікелей қатысқандығын дәлелдейтін мәліметтер жоқ екенін мәлімдеді.
Израиль
2019 жылдың сәуірінде Израильдің 21-ші Кнессетке өткен жалпы сайлау кезінде Ликуд партиясының белсенділері араб қауымдастықтарындағы сайлау учаскелеріне құпия камералар орнатты. Сайлауды бақылаушылардың кейбіреулері мұндай камераларды кигені байқалды. Бас сайлау комиссиясының төрағасы Ханан Мелсер бұл камераларды заңсыз деп мәлімдеді. Бір күннен кейін Kaizler Inbar атты жарнама агенттігі бұл операцияның жауапкершілігін өз мойнына алып, оның Ликудпен бірлесіп жоспарланғанын хабарлады. Агенттік араб қауымдастықтарындағы сайлауға қатысу деңгейі олардың бақылаушыларының қатысуымен 50%-дан төмен болғанын мәлімдеді, бірақ бұл көрсеткіштің төмендеуіне дауыс беруге шақырған бойкоттың да әсері болуы мүмкін.
Ұлыбритания
Лутфур Рахман Ұлыбританияның Лейбористік партиясынан Тауэр-Хамлетс қаласының тікелей сайланған мэрі болды. Ол сайлау заңын бұзғандығы үшін, оның жақтастары дауыс беру пункттерінде сайлаушыларды қорқытқан кезде қызметтен алынды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та сайлаулар жергілікті деңгейде жүзеге асырылады (бірақ көптеген сайлау ережелері штаттар мен федералды үкімет тарапынан белгіленеді), ал сайлаушылардың құқықтарын шектеу түрлері әртүрлі юрисдикцияларда әр түрлі болады. Ел құрылған кезде көптеген штаттарда дауыс беру құқығы мүліктік жағдайы бар ақ нәсілді еркектерге ғана берілді. Уақыт өте келе, нәсілдік азшылықтарға, әйелдерге және жастарға дауыс беру құқығы берілді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Оңтүстік штаттары кедей және нәсілдік азшылықтардың сайлаушыларын басу үшін Джим Кроу заңдарын қабылдады, оларға сайлау салығы, сауаттылық сынақтары және «бабалар ережесі» кірді. Осы тактикалардың көп бөлігі 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заң қабылданғаннан кейін заңсыз деп танылды. Бұл заңдар күшін жойғаннан кейін де, сайлаушыларға қатысты нәсілдік дискриминация, әсіресе Оңтүстікте, қайталанып келеді. Мысалы, 2018 жылы Грузияда 87 000 адам тіркелу мерзімі өткендіктен дауыс бере алмады. Көптеген қатаң дауыс беру ережелері шешуші штаттарда қабылданды және негізінен АҚШ Республикалық партиясының саясаткерлері тарапынан қабылданды. AMP Reports мәліметтері бойынша, АҚШ Демократиялық партиясына дауыс беруге бейім деп болжанған көптеген адамдардың дауысы қабылданбады. Зерттеу талдауында: «Осы әлеуетті сайлаушылардың үлкен бөлігі – түрлі-түсті халық немесе жастар, бұл топтар әдетте демократтарды қолдайды» делінген. 2012 жылы Флоридада өткен сайлауға қатысты талдау 200 000-нан астам адамның ұзақ кезекте күту салдарынан дауыс бермегенін көрсетті. Кейбір флоридалықтар дауыс беру үшін 6-7 сағат күтуге мәжбүр болды. Техаста жүргізуші куәлігін, паспортты, әскери куәлікті немесе қару-жарақ алуға рұқсатты талап ететін сайлаушы куәлігі заңның қасақана дискриминациялық екені бірнеше рет анықталды. Штаттың сайлау заңдары қайтадан АҚШ Әділет министрлігінің бақылауына берілуі мүмкін. Алайда, Бас прокурор Джефф Сешнс басшылығымен Әділет министрлігі Техастың куәлік туралы заңын қолдады. 1986 жылы Корретта Скотт Кинг Сешнсті қара нәсілділердің дауыс беруін тоқтатуға тырысқан деп айыптады. Солтүстік Дакотада көптеген американдықтардың құқығын шектеуге қауқып төндірген ұқсас куәлік заңы да жойылды. Висконсин штатында федералды судья штаттың сайлаушыларды шектеу туралы заңының «сайлаушылардың құқығын шектеуге байланысты нақты оқиғаларға» әкелгенін және «әсіресе азшылық қауымдастықтарында сайлауға деген сенімді күштендірмейтінін» анықтады. Висконсин штатында сайлаушылардың атын жамылып, өздерін таныстырып жүргендер көп екеніне дәлел болмағандықтан, заң «аурудан да жаман ем» деп танылды. Сайлаушыны тану туралы қатаң талаптарды қоюмен қатар, заң ерте дауыс беруді қысқартты, адамдардан дауыс беруден бұрын кем дегенде 28 күн бойы сайлау округінде тұруды талап етті және сайлаушыларға электрондық пошта арқылы бюллетеньдерді жіберуге тыйым салды. Азшылықтар тұратын аудандардағы сайлау учаскелерін жабу; азшылықтар тұратын аудандардағы сайлау учаскелерін тиімді жұмыс істеу үшін қажетті ресурстардан, мысалы, сайлау қызметкерлері мен дауыс беру машиналарынан жүйелі түрде айыру; сайлау алдында сайлаушыларды тізімнен шығару. Көп жағдайда сайлаушылармен алаяқтық жасау, тіпті оның көрсеткіштері төмен болса да, мұндай заңдарды ақтау үшін келтіріледі. Айова штатында заң шығарушылар 260 000 сайлаушының құқығын шектеуге мүмкіндік беретін сайлаушы куәлігі туралы қатаң заң қабылдады. 2016 жылы Айова штатында 1,6 миллион дауыс берілгенде, сайлау алаяқтығына қатысты тек 10 ғана шағым түсті, олардың ешқайсысы сайлаушы куәлігі заңын болдырмайтын жеке тұлғаны жалған көрсетумен байланысты болған жоқ. Заң жобасының авторы, Айова штатының мемлекеттік хатшысы Пол Пайт: «Айова штатында сайлау алаяқтығы кеңінен таралған емес» деп мойындады. 2017 жылдың мамыр айында АҚШ президенті Дональд Трамп сайлау алаяқтығын болдырмау мақсатында сайлаудың адалдығы жөніндегі президенттік консультативтік комиссия құрды. Сыныптаушылар оның нағыз мақсаты сайлаушылардың санасын төмендету екенін айтты. Комиссияны Канзас штатының мемлекеттік хатшысы Крис Кобах басқарды, ол қатаң сайлаушы куәлігін қолдаушы және Crosscheck жүйесін жақтаушы. Crosscheck – бұл бірнеше штаттарда тіркелген сайлаушыларды анықтау үшін есімдер мен туған күндерін салыстыру арқылы тексеруге арналған ұлттық деректер базасы. Стэнфорд, Пенсильвания, Гарвард және Майкрософт университеттерінің зерттеушілері Crosscheck алгоритмі екі рет тіркелудің әрбір заңды жағдайы үшін шамамен 200 жалған оң нәтиже беретінін анықтады. Кобах Канзаста сайлау құқығын шектеуге тырысқаны үшін Американдық азаматтық еркіндіктер одағы (ACLU) тарапынан бірнеше рет сотқа берілді.