Кіріспе

Сайлауда дауыс беру үшін қолданылатын құжат. Бюллетень – сайлауда дауыс беруге арналған құрал, ол қағаз түрінде немесе дауыс беру кезінде қолданылатын шағын доп ретінде кездесуі мүмкін. Алғашқыда бұл 16 ғасырда Италияда сайлаушылардың шешімдерін тіркеу үшін қолданылған кішкентай доп болған (қара доп салу тәжірибесіне қараңыз). Әрбір сайлаушы бір бюллетеньді пайдаланады, бюллетеньдер бөлісілмейді. Ең қарапайым сайлауда бюллетень – әрбір сайлаушының үміткердің атын жазатын қарапайым қағаз бөлігі болуы мүмкін, бірақ мемлекеттік сайлауларда дауыс құпиялылығын сақтау үшін алдын ала басылған бюллетеньдер қолданылады. Сайлаушы өз бюллетенін дауыс беру пунктындағы жәшікке салады. Британ тілінде бұл әдетте "сайлау қағазы" деп аталады. "Бюллетень" сөзі ұйым ішіндегі сайлау процесін білдіреді (мысалы, кәсіподақ өз мүшелері арасында "бюллетень өткізеді").

Этимология

"Боллот" сөзі итальян тіліндегі "ballotta" сөзінен келген, ол Венеция қаласында "дауыс беруде қолданылатын кішкентай шар" немесе "жасырын дауыс беру" мағынасын білдіреді.

Тарих

Ежелгі Грецияда азаматтар остракизмге ұшыратылатын адамның атын жазу үшін сынған қыш сынықтарын пайдаланған. Қағаздан жасалған дауыс бюллетеньдерін сайлауды өткізу үшін алғаш рет б.з.б. 139 жылы Римде, Lex Gabinia tabellaria заңы енгізілгеннен кейін қолданған көрінеді. Ежелгі Үндістанда, шамамен 920 жылы Тамил Надуда, ауылдық жиналыстарда дауыс беру үшін пальма жапырақтары қолданылған. Үміткерлердің аттары жазылған пальма жапырақтары саналған кезде саз ыдысқа салынатын. Бұл жүйе Кудаволай деп аталды. Америкада қағаздан жасалған дауыс бюллетеньдерін алғаш рет 1629 жылы Массачусетс шығанағындағы колонияда Салем шіркеуіне пастор сайлау үшін қолданды. Қағаздан жасалған бюллетеньдер – сайлаушылар белгілеп, ұсынған қағаз болған. Құпия дауыс беру енгізілгенге дейін американдық саяси партиялар өз жақтастарына тарату үшін кандидаттарының тізімін жазылған бюллетеньдерді таратып, оларды дауыс беру жәшіктеріне салуға мүмкіндік берді.

Дауыс беру жүйелерінің түрлері

Сайлауда қолданылатын дауыс беру жүйесіне қарай, әртүрлі дауыс бюллетендері қолданылуы мүмкін. Рейтингтік бюллетеньдер сайлаушыларға кандидаттарды қалау ретімен бағалауға мүмкіндік береді, ал қарапайым көпшілік дауыс беру жүйесіндегі бюллетеньдер сайлаушыларға әрбір лауазымға тек бір ғана үміткерді таңдауға рұқсат етеді. Партиялық тізімдер жүйесінде тізімдер ашық немесе жабық болуы мүмкін.

Дизайн

Сайлау бюллетеньдерінің дизайны сайлаудағы түсініктілікті арттыруға немесе кедергі келтіруге мүмкіндік береді. Нашар жобаланған бюллетеньдер шатастыруға алып келеді және көптеген сайлаушылар бюллетеньді бүлдірсе немесе дұрыс белгілемесе, қаос тудыруы мүмкін. 2000 жылы АҚШ-тың Флорида штатындағы Палм-Бич округінде өткен президент сайлауында қолданылған "көбелек тәрізді бюллетень" (екі жағынан тізімделген кандидаттар есімдері және ортасында бір тізімде перфорация тесіктері бар, лабиринтке ұқсас) бюллетеньдердің дұрыс таңбаланбағаны туралы кең таралған шағымдарға әкелді. Бұл бюллетень Палм-Бичтің егде жастағы сайлаушыларына оқуды жеңілдету үшін ірі шрифтпен жасалған, бірақ нәтижесінде кандидаттардың есімдері кезекпен орналасып, әр перфорация тесігінің екі жағында сызықтар пайда болып, шатасу тудырды.

Әдістер

Қағаз жүйесі қолданылатын сайлауда сайлаушылар бюллетеньге белгі қойып немесе, Израиль мен Франциядағыдай, көптеген бюллетеньдердің ішінде біреуін таңдайды. Көптеген юрисдикцияларда бюллетеньдер кандидаттардың есімдерімен және референдум мәтінімен алдын ала басылады. Филиппин (2007 жылға дейін) және Жапония – ерекше жағдай. Онда сайлаушылар өз кандидаттарының аттарын бюллетеньге жазуы тиіс. Сайлау қызметкерлері дауыс беру орындары жабылғаннан кейін бюллетеньдерді қолмен санайды және дау туындаған жағдайда қайта санау жүргізіледі. Оптикалық сканерлеу жүйесі қолданылатын сайлауда сайлаушылар таңдаған нұсқасының жанындағы овалды толтыру, жебені аяқтау немесе (Оңтүстік Кореядағыдай) қорапшаны мөрмен белгілеу арқылы таңдау жасайды. Мүгедек сайлаушыларға электрондық таңбалау құрылғылары ұсынылуы мүмкін. Оптикалық сканерлеу технологиясы көптеген стандартталған тесттерде де қолданылады. Балама ретінде, сайлаушылар көптеген алдын ала белгіленген бюллетеньдердің ішінде біреуін таңдап алады (Израиль мен Франциядағы қағаз жүйесіне ұқсас), содан кейін ол оптикалық сканермен сканерленеді. Санау машиналары бюллетеньдерді дауыс беру орындары жабылғаннан кейін немесе сайлаушылар бюллетеньдерді машинаға салғанда санайды, сонда нәтижелер дауыс беру орындары жабылғаннан кейін ғана белгілі болады. Қызметкерлер оқуға немесе кандидатты жазуға болмайтын бюллетеньдерді қолмен санайды және дау туындаған жағдайда бюллетеньдерді қайта санайды. Пункциялық карта жүйесі қолданылатын юрисдикцияда сайлаушылар әр таңдаудың жанындағы перфорацияланған бөлікті алып тастау арқылы таңдайды, кейде қарапайым құралдармен, мысалы, инемен, бірақ көбінесе Votomatic сияқты дауыс беру таңбалау құрылғысымен. Бюллетень кандидаттар мен референдумдармен алдын ала басылып шығарылуы мүмкін немесе кандидаттар мен референдумдардың тізімі қойылған жалпы бюллетень болуы мүмкін. Санау машиналары дауыс беру орындары жабылғаннан кейін бюллетеньдерді санайды. Дау туындаған жағдайда лауазымды тұлғалар бюллетеньдерді қолмен санап шығуы мүмкін. Пункциялық карта жүйелері перфорацияланған бөлікті толық алып тастамау және мүгедек сайлаушылар үшін қолжетімсіздік салдарынан басқа дауыс беру жүйелерімен ауыстырылуда. Механикалық дауыс беру жүйесі қолданылатын юрисдикцияда, көбінесе «дауыс беру машинасы» деп аталады, сайлаушылар өздерінің таңдауының жанындағы тұтқаны тартып таңдайды. Тұтқаларға сәйкес таңдауды көрсету үшін тұтқалардың жанында кандидаттардың, партиялардың және референдумдардың тізімі басылып шығарылады. Сайлаушы тұтқаны тартқанда, ол машинадағы байланысқан тісті дөңгелекті айналдырады, ол есептегіш дөңгелекті айналдырады. Әрбір есептегіш дөңгелек сол тұтқаны қолданып берілген дауыс санын көрсететін нөмірді көрсетеді. Дауыс беру орындары жабылғаннан кейін сайлау қызметкерлері дөңгелектердің орналасуын тексеріп, жалпы нәтижелерді тіркейді. Бұл жүйеде сайлаушы кандидатты жазуды таңдаған жағдайда ғана физикалық бюллетень қолданылады. Басқа жүйелер механикалық дауыс беру жүйелерін алмастыруда, себебі олар мүгедек сайлаушылар үшін қолжетімді емес, физикалық бюллетень жоқ және ескіріп барады. Электрондық тікелей жазба дауыс беру жүйесі (DRE) қолданылатын юрисдикцияда сайлаушылар кандидаттар мен референдумдардың тізімінің жанындағы батырманы басу, сенсорлық экран интерфейсіндегі кандидат немесе референдумдар қойындысына тигізу немесе (Бразилиядағыдай) кандидаттарға немесе лауазымдарға сәйкес келетін әріптік-сандық кодтарды енгізу арқылы таңдайды. Сайлаушы таңдау жасағанда, DRE жүйенің жадында сақталатын электрондық бюллетень жасайды. Дауыс беру аяқталғаннан кейін жүйе дауыстарды санайды және нәтижелерді сайлау қызметкерлеріне хабарлайды. Көптеген DRE құрылғыларында дауыс берудің жалпы санын орталық санау орталығына жіберу үшін байланыс құрылғысы бар. Сенсорлық экран жүйелері банкоматты (ATM) еске түсіреді және көбінесе осылай сипатталады.