Кіріспе
Сайлауларда тіркелген барлық сайлаушы азаматтардың қатысуын және дауыс беруін міндеттейтін практика.
Міндетті дауыс беру, сондай-ақ әмбебап азаматтық борыш ретінде немесе талап етілетін дауыс беру деп те аталады, тіркелген сайлаушылардың сайлауға қатысуын талап етеді. 2023 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, 21 елде міндетті дауыс беру заңдары қолданылады. Бұл елдерде заңның орындалуы әртүрлі және дұрыс себепсіз дауыс бермегені үшін санкциялар қатаң жазадан бастап, мүлдем болмауына дейін жетеді.
Ежелгі дәуір
Афина демократиясы әрбір афиналық азаматтың шешім қабылдауға қатысуы міндет екенін жариялады, бірақ жиналысқа қатысу ерікті болды. Кейде, әсіресе жиналыс кезінде басқа қоғамдық іс-шаралармен айналысып жатқандарға қатыспағаны үшін қоғамдық наразылық білдірілетін. Мысалы, б.з.д. 5 ғасырындағы Аристофанның «Ахарния» комедиясының 17–22-беттерінде қоғамдық құлдардың азаматтарды агорадан жиналыс өткізілетін жерге (Пникске) қызыл боялған арқанмен сүйреп әкелгені көрсетілген. Киіміне қызыл түс тигендерге айыппұл салынатын. Мұндай жағдай әдетте 6000-нан кем адам қатысқанда және жиналыстың жалғасуы үшін одан да көп адам қажет болғанда туатын. Рим республикасында, билікті сайланған аристократияға тапсыратын, «res publica» деп белгілі үкімет түрінің заңдылығы римдіктердің сайлау құқығында (suffragium) ең анық көрінетін. Цицеронның айтуынша, дауыс беру құқығы римдік азаматтарға белгілі бір деңгейде саяси қатысу мүмкіндігін берді, соның арқасында олар өздерінің мүліктеріне иелік ету құқығын қамтамасыз етті және оны өздері қалағанша басқара алды. Іс жүзінде дауыс беру тек Римде, Марс алаңында немесе Форумда жүзеге асырылды, сондықтан көптеген азаматтар сапарға шығуға немесе дауыс беруге демалыс алуға мүмкіндік таппады. Сонымен қатар, гректердегідей, дауыс беру үшін ешқандай қаржылық сыйақы төленбеді. Дегенмен, Цицерон өте төмен дауыс беру көрсеткішіне байланысты сайлауды жалғастыру мүмкін болмаған жағдайды айтады, бұл уақытша жұмылдыруды қажет етті, бірақ мұның ерекше жағдай болған-болмағаны белгісіз. EIU-дың 2021 жылғы Демократия индексіндегі 167 елдің тізімінен төмендеу ретімен саналған ең үздік 50 елдің ішінде Австралия (9-орын), Уругвай (13-орын), Люксембург (14-орын), Чили (25-орын), Бельгия (36-орын), Бразилия (46-орын) және Аргентина (50-орын) міндетті дауыс беруді қолданады. Бельгиядағы міндетті дауыс беру жүйесі ең көнесі болып саналады, ол 1893 жылы ерлер үшін, ал 1948 жылы әйелдер үшін енгізілді. Ұлттық сайлауда міндетті дауыс беру Австралияда 1924 жылы енгізілді, ал штаттар мен аумақтар әртүрлі уақыттарда өздерінің міндетті дауыс беру заңдарын қабылдады. 1924 жылға дейін Австралиядағы ерікті дауыс беруге құқылы сайлаушылардың арасында 47%-дан 78%-ға дейін қатысты. 1924 жылы міндетті федералдық дауыс беру енгізілгеннен кейін бұл көрсеткіш 91%-дан 96%-ға дейін өсті, ал сайлауға құқылы сайлаушылардың тек 5%-ы тіркелмеген деп есептелді. Венесуэла мен Нидерланды 1967 және 1993 жылдары міндетті дауыс беруден ерікті қатысуға өтті. Нидерландыда дауыс беруге қатысу көрсеткіші 95%-дан 80%-ға дейін төмендеді. Венесуэлада міндетті талап алынғаннан кейін 1993 жылы дауыс беруге қатысу 82%-дан 61%-ға дейін азайды.
Сайлаушылардың таңдауларын анықтау
Жоғары қатысуды қамтамасыз ететін жүйе сайлаушылардың құрамын нақтырақ көрсетеді және сайлаушылардың құқықтарын шектеуді қиындатады. "Бір адам – бір дауыс" деген демократиялық принципке жасалған бұл маңызды қадам демократияны күшейтеді және саясаткерлердің шешімдерін азаматтардың пікірімен үйлестіреді. Сайлауға қатысу төмен болған жағдайда, сайлаушылардың пікірі толыққанды көрсетілмейді (азаматтар жиналысынан өзгеше), бұл сайлаушылардың тілектерін және ықпалын бұрмалайды.
Азаматтық жауапкершілік
Жақтастары демократиялық түрде басқарушыларды сайлау – азаматтардың құқығы емес, міндеті деп санайды. Салық төлеу, қазылар алқасының құрамына кіру, міндетті білім алу немесе әскери қызмет сияқты басқа да азаматтық міндеттермен салыстырылатын сайлауға қатысу, БҰҰ-ның жалпыға жарияланған Адам құқықтары декларациясында айтылған "қоғамға деген міндеттердің" бірі ретінде қарастырылады. Бұл көзқарас, сайлауға қатысуды міндет ету арқылы демократиялық билікке бағынған барлық азаматтар демократиялық сайлау арқылы тағайындалған үкіметтің жауапкершілігін өз мойнына алатынын көрсетеді.
Кандидаттарды таңдауды жақсарту
Монаш университетінің саясаттанушысы Валид Али міндетті дауыс беру оңшылдарға немесе солшылдарға пайдалырақ екені маңызды емес дейді, себебі міндетті дауыс берудің ең пайдалы жағы – лауазымға түсуші адамдардың сапасы мен олар қабылдайтын шешімдердің деңгейін арттыру болып табылады: "Міндетті сайлауда, барлық басқа сайлаушыларды ескермей тек өз қолдаушыларыңызды ғана белсендіруге ешқандай пайда жоқ. Сайлау нәтижесі сайлауға қатысқандардың санына емес, шешім қабылдамай қалған сайлаушыларға байланысты болады және жеңіс орталықтағы дауыстармен шартты. Сондықтан Австралиядағы оңшыл радикалдардың Еуропалық немесе Америкалық әріптестерімен салыстырғанда күші шамалы. Австралияда жаман үкіметтер болды, бірақ ешқашан шын мәнінде экстремистік үкімет болған емес және ол популист сөздерге бой ұсынбайды."
Жеңіл жазалар сайлауға қатысуды арттырады
Түрғынға салынатын айыптар сайлауға қатысуды арттыруға және сайлаушылар құрамының жақсырақ бейнелеуіне қол жеткізу үшін шамалы ғана болуы жеткілікті, әсіресе халық пен соттар міндетті дауыс беру заңдары бар жерлерде дауыс беру процесінің үздіксіздігін қадағалайды.
Дауыс берудің парадокстері
Міндетті дауыс беруді қолдаушылар дауыс берудің парадоксын шешеді деп санайды, яғни рационалды және жеке мүддесін қорғайтын сайлаушы үшін дауыс беруге кеткен шығындар көбінесе күтілетін пайдадан асып түседі. Бұл парадокс әлеуметтік тұрғыдан осал топтарға пропорционалды түрде әсер етеді, себебі олар үшін дауыс берудің құны жоғарырақ болады. Австралиялық ғалым және міндетті дауыс беруді жақтаушы Лиза Хилл, ерікті жүйелерде шеттетілген азаматтар үшін тұтқынның дилеммасы туындайды деп мәлімдейді: олардың шектеулі ресурстарын сақтау мақсатында, өз жағдайларындағы басқалар да дауыс бермейді деген болжаммен, дауыс беруден бас тарту олар үшін рационалды көрінеді. Дегенмен, өкілдікке аса зәру болған адамдар үшін мұндай шешім ақылға қонымсыз. Хилл міндетті дауыс беруді енгізу осы дилемманы жояды деп санайды.
Саяси заңдылық
Міндетті дауыс беру саяси заңдылықты арттырады деген пікір сайлауға қатысушылардың артуымен және осының нәтижесінде сайлаушылар құрамының көбірек өкілдік етуімен байланысты.
Демагогтардан қорғау
Жоғары қатысу деңгейі дағдарыстар немесе харизматикалық, бірақ белгілі бір топтарға бағытталған популисттердің тудыруымен қауқап келтіретін саяси тұрақсыздық қаупін төмендетеді.
Табыс теңсіздігін азайту
2005 жылы Америкааралық даму банкінің жұмыс қағазында қатаң түрде қолданылған міндетті дауыс беру мен Джини коэффициенті және халықтың ең төмен табыс тобымен өлшенген табыс үлесу арасындағы байланыс бар екені көрсетілген. Алайда, Канада Конференция Кеңесінің Дүниежүзілік табыс теңсіздігі жөніндегі жаңағы зерттеуі, Джини индексіне сүйене отырып, табыс теңсіздігінің ең төмен Скандинавия елдерінде екенін көрсетіп тұр, онда міндетті дауыс беру ешқашан болған емес. Ал Австралияда және шамалы дәрежеде Бельгияда міндетті дауыс беру заңнамасы қатаң түрде орындалса, олардағы табыс теңсіздігі деңгейі Канада, Франция, Германия, Швейцария және Нидерланды сияқты міндетті дауыс беру жүйесі жоқ басқа батыс елдеріне қарағанда жоғары.
Дауыс беру шектеулерін алып тастау
Міндетті дауыс беруді қолдаушылар сондай-ақ, құпия дауыс беру нақты берілген дауыстарға араласуды болдырмауға арналған сияқты, сайлаушыларды сайлауға міндеттеу сайлау учаскесіне баруға кедергі келтірмейді, соның салдарынан ауа райы, көлік немесе шектеуші жұмыс берушілер сияқты сыртқы факторлардың ықпалын азайтады деп санайды. Егер барлық адам дауыс беруге міндетті болса, дауыс беруге қойылатын шектеулер анықталып, оларды жою үшін шаралар қабылданады. Бұл идея, әсіресе, ерлер мен әйелдердің екеуі де дауыс беруге міндетті болған кезде нығая түседі және халықтың кез келген маңызды тобын есептен шығармай, барлық сайлаушыларды тіркеуді талап ететін заңдардың қатаң орындалуымен одан әрі нығайтылады. Сайлаушылардың сайлау күнінен бұрын дауыс беруге, мысалы, пошта арқылы дауыс беруге бейімділігі артуы, сайлау күні міндеттерін орындаудан босатуға тырысудың орнына, өз ыңғайлылықтарына қарай оларды орындауға мүмкіндік береді.
Саяси қызығушылықты және білімді ынталандыру
Міндетті дауыс берудің тағы бір артықшылығы – саяси сауаттылықты арттыру және саяси белсенділікті ынталандыру арқылы саясатқа кеңірек қызығушылық тудыру, нәтижесінде халықтың хабардарлығы жақсарады.
Регрессивті салық салу
Кедей азаматтарға айыппұл салу туралы алаңдаушылықтар ең мұқтаж азаматтар үшін санкцияларды жеңілдету реформаларына және барлық сайлаушылар үшін дауыс беру процесінің оңай әрі қолжетімді болуына әкелуі мүмкін, осылайша міндетті дауыс беру регрессивті салыққа айналмайтынына көз жеткізуге болады. Австралияның бұрынғы оппозициялық көшбасшысы Марк Латхам 2010 жылғы сайлауда австралиялықтарды бос бюллетеньдер салуға шақырды. Ол үкімет азаматтарды дауыс беруге мәжбүрлемеуі және айыппұл салу арқылы қорқытпауы керек екенін мәлімдеді. 2013 жылғы жалпыұлттық сайлауда дауыс бермеу үшін 20 австралиялық долларға дейін айыппұл салыну мүмкіндігін ескере отырып, сайлауға қатысу 92% құрады, оның ішінде 6% жарамсыз немесе бос бюллетеньдер тапсырды. Демократиялық елдердегі құпия дауыс беру жүйелері бос бюллетеньдерге рұқсат береді, бірақ дауыс беру жүйелері әрбір сайлауға «ешқайсысы да емес» деген таңдауды қосуға мүмкіндік береді, осылайша сайлаушыға қандай да бір себеппен жартылай немесе толық бос бюллетеньді тапсыруға ниеті болмаған жағдайда, дауыс беруден немесе пікір білдіруден бас тартудың бірнеше анық жолын ұсынады.
Әсері
Швейцария кантонында міндетті дауыс беру күшіне енгізілгенін зерттеу нәтижесінде, міндетті дауыс беру референдумдарда солшыл бағытты қолдауды 20 пайыздық тармаққа дейін арттырғаны анықталды. Тағы бір зерттеуде АҚШ-тағы жалпыға бірдей қатысудың ұлттық сайлауларда аз әсер ететіні, бірақ 2000 және 2004 жылғы президенттік сайлаулар сияқты тартысты сайлауларда маңызды рөл атқаруы мүмкін екені көрсетілді. АҚШ-та демократтар жалпы дауыс беру кезінде жақсы нәтижелер көрсетуі мүмкін (өйткені дауыс бермейтіндер көбінесе демократтарды қолдайды), бірақ АҚШ-тағы тартысты сайлаулардың сирек болуына байланысты, жалпы дауыс беру «сайлау қорытындыларына өте аз өзгеріс енгізері» күтілуде. Австралиядағы міндетті дауыс беру туралы зерттеулер Австралияның Еңбек партиясының дауыс және орын үлесін 7-10 пайыздық тармаққа дейін арттырғанын, сондай-ақ ұлттық деңгейде зейнетақы төлемдерінің ұлғаюына себеп болғанын көрсетті. Австриядағы міндетті дауыс берудің нашар сақталуы жалпы қатысуды шамамен 10 пайыздық тармаққа арттырды, бірақ «осы қатысу өзгеруі мемлекеттік шығындардың деңгейіне немесе құрамына, сондай-ақ сайлау нәтижелеріне әсер еткенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ». 2016 жылғы зерттеуде міндетті дауыс беру сайлауға қатысудағы гендерлік теңсіздікті бірнеше жолмен азайтатыны анықталды. 2016 жылы Нидерландыда жүргізілген зерттеуде міндетті дауыс беруді жою Нидерландының социал-демократиялық партияларының дауыс үлесін арттырса, «ұсақ және экстремистік партиялардың» дауыс үлесін төмендеткені анықталды. Зерттеулерге сәйкес, сайлауға қатысу деңгейінің жоғарылауы жоғары салық ставкаларына әкелуі мүмкін. 2024 жылғы зерттеуде міндетті дауыс беру саяси поляризацияны азайта алады және экстремистік жақтастардың дауыс бермеймін деп қорқыту мүмкіндігін жоя отырып, саяси партияларды орташа сайлаушының пікіріне жақындата алады (бұл партияларды осы сайлаушыларды ынталандыру үшін саясатты қабылдауға итермелейді).
Қоғамдық пікір
1997 жылы Малкольм Маккеррас пен Ян МакАллистердің мақаласында айтылғандай, Австралияда "жылдар бойы жүргізілген сауалнамалар тұрғындардың 60-70 пайызы міндетті дауыс беруді қолдайтынын көрсетті". 2005 жылы Рой Морган зерттеуі мен Ipsos Mackay жүргізген сауалнамалар тиісінше 71 және 74 пайыз қолдауды көрсетті. Екі сауалнама да Австралияның басты саяси күштері – Либералды-Ұлттық коалициясы мен Австралияның Еңбек партиясының жақтастары арасында міндетті дауыс беруге шамамен бірдей қолдау бар екенін анықтады. 1893 жылдан бері міндетті дауыс беру жүйесі сақталған Бельгияда міндетті дауыс беруді жоюға қолдау артып келеді. 2016 жылғы қоғамдық пікір сауалының нәтижелері бойынша, респонденттердің 49 пайызы жоюды қолдайды (Валонияда 46%, Брюссельде 49%, Фландрияда 51%), ал 10 пайызы пікір білдірмеді.
Қазіргі және өткен елдердің қолданылуы
2021 жылы 21 елде сайлауға қатысу міндетті деп тіркелген. Олардың ішінде тек 10 ел (сондай-ақ бір швейцариялық кантон) оны сақтайды. 2020 жылдың қаңтарына қарай Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының 36 мүше елдерінің арасында тек Австралия мен Люксембург ғана міндетті дауыс берудің қолданылатын формаларын қолданып келді. Бельгияда, Грецияда, Мексикада және Түркияда дауыс беру міндетті, бірақ оның орындалуы қамтамасыз етілмейді. +PlaceExemptTurnoutEnforced?Penalized Argentina тарихы 16-17 жастағылар және 70 жастан асқандар. Сайлау күні қызмет етуі тиіс судьялар мен олардың көмекшілері. Сайлау күні 500 км-ден астам қашықтықта жүргендер. Күш мәжбүрлігі салдарынан ауру немесе мүгедектігі барлар. 75% Иә 1912 жылы Саенс Пенья заңымен енгізілген. Тіркелген сайлаушылар нақты себепсіз дауыс беруден бас тартса, айыппұл төлейді. Төлем жасалмаған жағдайда, мүдделі тұлғаға бір жылға мемлекеттік органдармен жұмыс істеуге тыйым салынады. 1980 жылдары сайлауға қатысу 85%-ға дейін жеткен. Австралия Саяхат, ауру, діни көзқарас, маусымдық жұмысшылар, тұрақты мекенжайы жоқ, дауыс беруге тіркелмегендер. Әрине 1% Австралияның түпкі тұрғындары ескерілмей, 1915 жылы Квинсленд штатындағы сайлауда енгізілді. Виктория 1926 жылы, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Тасмания 1928 жылы, Батыс Австралия 1936 жылы (түпкі тұрғындар ескерілмей), Оңтүстік Австралия 1942 жылы міндетті дауыс беруді енгізді. Ол 1924 жылы 21 жастағы британдық азаматтар үшін, ал 1984 жылы түпкі тұрғындар үшін федералды сайлауда енгізілді. Федералды сайлауда міндетті дауыс беру жасы 1974 жылы 18 жасқа дейін төмендетілді. Бірінші рет бұзушылық жасағандарға 20 австралиялық доллар айыппұл салынады, ал ең жоғары жаза 180 австралиялық доллар болып табылады және осы жаза тұрақты түрде орындалады. Бельгияда дауыс беруге тіркелмегендер. 18 жастан асқан әрбір азамат және Бельгияда тіркелмеген сайлаушы федералдық, провинциялық, жергілікті және Еуропалық парламент сайлауында дауыс беруге міндетті. 2003 жылға дейін қайталап құқық бұзушылық жасағандарға 40-тан 80 еуроға дейін айыппұл салынатын, бірақ егер олар кем дегенде төрт сайлауда дауыс беруге қатыспаса, онда олар 10 жылға сайлау құқығын жоғалта алады, ал дауыс бермейтіндер мемлекеттік секторда жұмыс табуда қиындықтарға тап болуы мүмкін. 2003 жылдан бастап құқық бұзушылықтар бойынша қылмыстық іс қозғалмайды. Фламанд қауымдастығының оңшыл партиялары міндетті дауыс беруді жоюды қалайды және 2024 жылғы сайлаудан бастап фламандтық жергілікті сайлауда осыны істеді. Бельгияның француздық қауымдастығында солшыл партиялар міндетті дауыс беруді ынталы түрде қолдайды, ал оңшылдар оны жоюға көбірек бейім. Боливия 70 жастан асқандар, сайлау күні болмағандар, форс-мажорлық жағдайлар. 92% Иә 1952 жылдан бері. Сайлаушыларға дауыс бергенін растау үшін карточка беріледі. Әйтпесе олар айыппұл төлейді және сайлаудан кейінгі үш ай ішінде дауыс беру туралы дәлелдеме көрсете алмаса, банктен жалақысын ала алмайды. 80% Иә 1932 жылдан бері. Бразилияның барлық азаматтары үшін, соның ішінде шетелде тұратын бразилиялықтар үшін міндетті. Сайлауда дауыс бермеген және кейіннен қолайлы себеп көрсетпеген (мысалы, сол кезде дауыс беру орнынан алыста болған) адамдарға R$3.51 (2020 жылдың тамызында шамамен 0,65 АҚШ доллары) айыппұл салынады. Бразилия паспортын алу, мемлекеттік университетке түсу, мемлекеттік жұмысқа орналасу және мемлекеттік банктерден қарыз алу сияқты кейбір мәмілелер үшін дауыс беруді орындаудың дәлелі (дауыс беру, қатысудан бас тартуды негіздеу немесе айыппұл төлеу) қажет. 2020 жылғы зерттеуде бразилиялықтардың 56% осы саясатқа қарсы болды. Чили Денсаулыққа қатысты үйлесімсіздік, дауыс беру пунктінен 200 км-ден астам қашықтықта болу және жергілікті сот қабылдаған кез келген себеп. tbd 2012 жылы Чили Конституциясына енгізілген түзетулер сайлауға қатысу міндеттілігін жойды (сонымен қатар, аз табыс табатын көптеген азаматтарды тіркелуден алдырған 200 долларға дейінгі айыппұлдар да алынып тасталды). Эквадор 16-17 жастағылар және 65 жастан асқан немесе оқи алмайтын адамдар. 82% Иә 1936 жылы енгізілген. Иә. 1973 жылғы "Халық істеріндегі саяси құқықтарды жүзеге асыру туралы" заңда "Сайлауларға қатысу және дауыс беру міндетті азаматтық міндет" деп жазылған. Иә. Люксембургте тұратын 18 мен 75 жас аралығындағы Люксембург азаматтары үшін міндетті. Шетелдік азаматтар (жергілікті сайлауларда барлық шетелдіктер үшін және еуропалық сайлауларда еуропалық азаматтар үшін ғана) Люксембургте тұратын болса, бір рет дауыс беруге тіркеле алады, 2023 жылдан бастап бұрынғы бес жылдық тұру талабы алынып тасталды. Сайлау тізіміне ену тегін таңдау, талап емес; алайда, егер шетелдік азамат дауыс беруге тіркелсе, онда олар үшін дауыс беру міндетті болады. Дауыс бермегендерге алғашқы рет құқық бұзу үшін 100-ден 250 еуроға дейін, қайталап құқық бұзу үшін 1000 еуроға дейін айыппұл салынады. Пошта арқылы дауыс беру барлық азаматтарға қолжетімді. Науру 90% Иә 1965 жылы Австралияның иелігінде болған кезде енгізілді. Перу 70 жастан асқандар. 81% Иә 1933 жылы енгізілген. Иә. 18 жастан асқан барлық тұрақты тұрғындар дауыс беруге міндетті. Нақты себепсіз дауыс бермегендерге 25 NZ$ дейін айыппұл салынады. Самоа 93% Иә Самоа 2018 жылы міндетті дауыс беруді қабылдады. Ол алғаш рет 2021 жылғы Самоаның жалпы сайлауында қолданылды. Сингапур 21 жасқа дейінгілер. Иә. Мысалы, 2020 жылғы сайлаудың кесу күні 2020 жылдың 1 наурызы болды. Алайда, 2020 жылғы әлемдік COVID-19 пандемиясы кезінде карантиндегі сайлаушыларға немесе үйде болу туралы бұйрықтарға тап болған сайлаушылар үшін дауыс беру міндетті емес. Дауыс бермеу сайлау тізімінен атын шығаруға әкеледі. Швейцарияның Шаффхаузен кантоны. Иә. Швейцарияда ұлттық деңгейде міндетті дауыс беру ешқашан болған емес. Алайда, 19 ғасырдың соңында ол бірнеше кантондарда қабылданды, бірақ 1974 жылға қарай Шаффхаузеннен басқа барлық жерде жойылды. 90% Иә 1934 жылы енгізілді, бірақ 1970 жылға дейін орындалмады. Коста-Рика 63% Жоқ Жоқ Египет 33% Жоқ Египет заңнамасы дауыс бермегендерге айыппұл және тіпті түрме жазасын көздейді, бірақ іс жүзінде заң қолданылмайды және сайлауға қатысу төмен, мысалы, 2014 жылғы президенттік сайлауда 47,5%, ал келесі жылы парламенттік сайлауда 28,3% болды. Фиджи ~70% Жоқ 2014 жылдан бастап орындалмайды. Греция 70 жастан асқандар ~60% Жоқ Гондурас 58% Жоқ Мексика 54% Жоқ Жоқ Жоқ.