Кіріспе

Мона Хатум (منى حاطوم; 1952 жылы туған) – британдық палестиналық мультимедия және инсталляция суретшісі, Лондонда тұрады.

Өмірбаян

Мона Хатум 1952 жылы Ливанның Бейрут қаласында палестиналық ата-аналар отбасында дүниеге келген. Ливанда туғанына қарамастан, Хатум ливандық жеке куәлік алуға құқығы болмады және өзін ливандық деп санамайды. Ол өсіп келе жатқанда, оның отбасы суретші болу ниетін қолдамады. Хатум Ливандағы Бейрут университетінде екі жыл бойы графикалық дизайнды оқыды, содан кейін жарнама агенттігінде жұмыс істеді. Хатум жасаған жарнамалық жұмыстарына көңілі толмады. Оның туындыларын дене туралы сипаттама, саясатқа түсініктеме, сондай-ақ гендерлік және айырмашылықтар туралы толғаныс ретінде қарастыруға болады, ол ішкі әлемнің қауіптерін және шектеулерін зерттейді. Оның туындыларын кеңістік тұрғысынан да түсіндіруге болады, өйткені оның мүсін және инсталляциялық жұмыстары әсерді толықтыру үшін көрерменнің айналағы кеңістікті мекендеуіне байланысты. Оның туындыларын әрқашан бірнеше түрлі тәсілмен түсіндіруге болады. Ол өзінің туындыларында институционалдық билік құрылымдарындағы зорлық-зомбылыққа байланысты жеке адамның осалдығын көрсетті. Оның негізгі назарында адам денесі болды, кейде ол өзінің денесін де пайдаланды. Мысалы, 1985 жылғы «Roadworks» туындысында Хатум Брикстон көшелерінде жалаң аяқ жүріп, аяқтарына қара бут киіп алып, 1981 және 1985 жылғы Брикстон көтерілістерінен кейін басым көпшілігі афро-карибтік тұрғындардың қадағалануы мен полиция тарапынан қудалануы туралы мәлімдеме жасады. Ол бұл жұмысы туралы былай деп жазады: «Мен өзімді ерекше жағдайда таптым, мен жасаған жұмыс жеке/автобиографиялық болғанымен, ол адамдарға тікелей қатысы бар қауымдастық үшін маңызды болды. Сондай-ақ, мен Брикстон көшелеріндегі адамдар үшін жұмыс істеп жатқанымды, бірақ әдетте кездесетін бей-жай, тіпті жаушыл аудиторияға қарсы емес екенімді түсіндім». «Roadworks» 2023 жылы Тейт Модернде өткен «Тәубеге шыққан әйелдер» көрмесінің аясында ұйымдастырылды.

Қашықтық өлшемдері

1988 жылы Ванкувердегі Батыс майданындағы резиденцияның нәтижесінде жасалған «Алыстан өлшеу» Хатумның отбасы, орын аударып кету және әйелдер сексуалдығы туралы ертегі тақырыптарын көрсетеді. Видеоның ұзақтығы он бес минутты құрайды және Хатумның анасы душ қабылдап тұрған жарқын түсті суреттерінен тұрады. Хатум суреттерге анасының Бейрутте тұрғанда Лондонда тұратын Хатумға жазған хаттарын қосады. Араб тілінде қолмен жазылған хаттар видеоның повествованиесі мен тақырыптарын құрайды және соғыс кезінде хат жіберудің қиындығы туралы айтады. Хатум хаттарды араб және ағылшын тілдерінде оқып береді. Видео 1981 жылы Бейрутте Хатум мен оның ата-анасы арасында болған қысқа отбасылық кездесуге негізделген. Видео басты назарды ана мен қыз арақатынасына бөлсе де, анасының хаттарында Хатумның әкесі де еске алынады, сондықтан видеода әке мен қыз және күйеу мен әйел арақатынастары да зерттеледі. Видеоның элементтері – хаттар, Хатумның анасының оны көру тілегі және Хатумның анасының соғыс туралы айтуы – Палестина мен Ливандағы соғыстың Хатум мен оның отбасының жеке басын және қарым-қатынастарын қалай өзгертетінін көрсетеді. Бұл видео деректі фильм де емес, журналистік мақсатта түсірілген де емес. Видео стереотиптерді сынап, оптимистік көзқарас ұстанады, себебі хаттардағы мазмұн, ана мен қыз арасындағы қашықтықтан басқа, көбінесе жағымды. Палестиналық әйелдің портреті арқылы Хатум анасына дауыс береді және араб әйелдері туралы стереотиптерді жоққа шығарады. Tate Modern мұражайы осы портретті былай сипаттайды: «Қызының көркемдік жобасы арқылы ана өзін еркін таныта алады, бұл отаршылдық және патриархалдық мәселелерден тәуелсіз жекелікті бекітеді». «Алыстан өлшеу» Лондон кинофестивалінде, AFI Ұлттық бейнефестивалінде және Монреаль әйелдер кино және бейнефестивалінде көрсетілді.

III ыстық нүкте

2009 жылы жасалған Hot Spot III – Жер шары сияқты еңкейтілген және адам бойымен шамалас үлкен инсталляция. Атауы саяси толқулар тақырыбымен байланысты, бір географиялық аймақтағы қақтығыстың бүкіл әлемге әсер ететінін бейнелейді. Хатум минималистік немесе сюрреалистік формалар әлемдік мәселелерді толыққанды шеше ала ма деген күмәнділігін білдіреді. Одан кейін ол көрерменнің эстетикалық тәжірибеге белсенді қатысуын қамтамасыз ететін, бірақ суретшіні орындаушы ретінде назар ортасына қоймайтын интерактивтілікке ден қойды. 1990 жылдардан бастап оның туындылары мәлімдеме жасаудан гөрі сұрақтар қоюға бағытталды. Көрнекі өнердің орнына, ақыл-ой және денелік қатысуды талап ететін мүсіндер мен инсталляциялар пайда болды. Оның шығармашылығы, мысалы, Бостон қаласындағы Заманауи өнер институты мен Гамбургтегі Кунстхалледе, нақты орынға бейімделуге қарай өзгерді. Оның өнердегі орындаушылықтан физикалық нысандарға қарай бұрылысын көрсететін маңызды туындысы – Keffieh (1993–1999), әйелдік пен дін ұғымдарын байланыстыратын адам шашынан тоқылған шарф. 1980 жылдардың соңында ол күнделікті тұрмыстық заттарға, соның ішінде ас үй құралдарына және үй жиһаздарына қызығушылық таныта бастады. T42 (1993–98) – шеттері біріктірілген екі шай кесесінен тұрады.

Дене

Хатумның көптеген ерте шығармалары денени саяси, феминистік және тілдік мәселелер желісінің ортасы ретінде бейнелейді, соның арқасында күшті сезімтал жауап тудырады. Оның 1994 жылғы "Corps etranger" атты бейне инсталляциясында оның денесінің эндоскопиялық зонд арқылы түсірілген түсті бейнелері көрсетілген. "Corps etranger" бастапқыда Жорж Помпиду орталығы үшін жасалған және көрермендерді ішке кіруге шақыратын жартылай жабық, цилиндрлі құрылымды қамтиды. Көрмеге келген адам әйнекпен жасалған дөңгелек тақтаға тұрады, ал бейне суретшінің денесінің ішкі және сыртқы бөліктерінің жақыннан түсірілген суреттерін көрсетеді. Суретші, эндоскоп және колоноскоп арқылы алынған бейне тізбегі арқылы көрерменді өзінің денесінің ішін "айналып қарауға" шақырады, оның асқазан-ішек жүйесін тексеріп, зерттейді. Дыбыстық қосымша – жүрек соғуы мен дене қозғалысының жазбасы. Хатумның туындылары мәдениет теорияшысы Джулия Кристева енгізген "абыекция" ұғымын және дене шашын пайдалана отырып жасалған шығармаларындағы беймәлімді зерттейді.

Саясат

Қауіпті жағдай тудыратын визуалды мотивтің саяси әлеуеті Хатумның туындыларын талқылауда маңызды, себебі психологиялық деңгейде туындаған бұзылыс билік, саясат немесе жеке ойларға қатысты кең ауқымды салдарларға әкелуі мүмкін.

Көрмелер

Хатумның жұмысы 2015 жылы Бостондағы Қазіргі заманғы өнер институтында жеке көрмеде көрсетілді. 2016 жылдың мамыр айында Tate Modern Хатумның Ұлыбританиядағы 35 жылдық еңбектерін қамтитын, оның алғашқы перформанстары мен бейнелерінен бастап мүсіндері мен ірі масштабты инсталляцияларына дейін толық зерттеу жүргізді. Хьюстон, Техас штатындағы Менил Жинағы "Мона Хатум: Терра Инфирма" атты жеке көрме ұйымдастырды, ол 2017 жылдың 12 қазанынан 2018 жылдың 25 ақпанына дейін көрсетілді. Бұл көрме содан кейін Пулитцер өнер қорына көшіріліп, 2018 жылдың 6 сәуірінен 11 тамызына дейін жұртшылық назарына ұсынылды. 2018 жылдың наурыз айында Хатум Майкл Дин, Филип Лай, Магали Реус және Серит Уин Эванспен бірге мүсін саласындағы Хепворт сыйлығының иегері атануға үміткерлердің қатарына енді. 2020 жылдың қаңтарында Хатум "Көрінулер: Artpace-тың батыл әйелдері" атты Artpace көрмесіне қатысты. Сондай-ақ 2020 жылы ол Хулио Гонсалес сыйлығын алды және 2021 жылы Валенсияның заманауи өнер институтында жеке көрме өткізді.