Ширин Нешат: Өнер арқылы тирандыққа қарсы тұру және әйелдер тақырыбы

Кіріспе

Ирандық суретші, кинорежиссер және фотограф. Ислам революциясынан бері ол "қанаушылыққа, диктатураға, басқыншылыққа және саяси әділетсіздікке қатысты өнер жасауға ұмтылғанын" айтады. Өзімді белсенді деп санамасам да, менің өнерім – қандай болмасын – наразылықтың білдірілуі, адамзатқа шақыру деп есептеймін.

Нешат 1999 жылы XLVIII Венеция биенналесінің халықаралық сыйлығын жеңіп алғаны үшін, сондай-ақ Huffington Post сыншысы Г. Роджер Денсонның "Онжылдықтың суретшісі" деп атағаны үшін танылды. Нешат Йель өнер мектебінің фотосурет кафедрасында сыншы болып жұмыс істейді.

Ерте өмір және білім

Нешат – бай ата-анасының бес баласының төртіншісі. Ол Иранның солтүстік-батысындағы Қазвин қаласында, “өте жылы, қолдау көрсететін мұсылман отбасы ортасында” өскен. Нешаттың әкесі дәрігер, анасы үй шаруасымен айналысқан. Нешат әкесінің “батысқа құмарланып, оны романтикалық бейнелегенін, содан кейін өзінің барлық құндылықтарынан бірте-бірте бас тартқанын” айтады; оның екі ата-анасы да сондай болған. Менің ойымша, олардың жеке басы бірте-бірте жойылды, оның орнына ыңғайлы жағдайды таңдады. Бұл олардың табысына қызмет етті. Колледжде ол Гарольд Пэрис пен Сильвия Ларктан сурет өнерін оқыды. Нешат 1983 жылы Калифорния университетін (UC Berkeley) бітіргеннен кейін Нью-Йоркке көшті. Ол сол кезде сурет салудың өзінің кәсібі емес екенін тез түсінді. Болашақ күйеуімен танысқаннан кейін, Манхэттендегі альтернативті кеңістік – «Сән мен сәулет дүкенінің» басқарушысы болды. Осы уақыт ішінде Нешат өнер тудыруға бірнеше рет тырысты, бірақ олар кейіннен жойылды. Ол Нью-Йорк өнер ортасынан қорқып, өзінің өнерінің маңызды емес екеніне сенеді. Ол былай дейді: «Осы он жыл бойы мен іс жүзінде сурет салған жоқпын, ал салған суреттерімнен қанағаттанбадым және оларды жойдым». «Сән мен сәулет дүкені» мәдени лаборатория сияқты жұмыс істегендіктен, Нешат суретшілерге, сәулетшілерге және философтарға жолығып, олардан шабыт алды. 1993 жылы Нешат сурет салудан бастап, қайтадан өнер тудыруға кірісті. Өзінің басынан өткен тәжірибе мен революцияға дейінгі Иранның мәдениеті арасындағы қарама-қайшылықты жеңу үшін ол «Алла әйелдері» сериясын жасады – парсы каллиграфиясымен толық жабылған әйелдердің портреттері. Оның туындылары мұсылман қоғамдарының әлеуметтік, мәдени және діни нормалары мен ер және әйел сияқты кейбір қарама-қайшылықтардың күрделілігін көрсетеді. Нешат көбінесе екі немесе одан да көп фильмдерді бір уақытта көрсету арқылы бұл тақырыпты көрнекті етеді, жарық пен қараңғы, қара мен ақ, ер және әйел сияқты мотивтер арқылы күрт визуалды контраст жасайды. Нешат «Зарин» сияқты дәстүрлі қысқа метражды фильмдер де түсірді. Нешаттың туындылары қазіргі заманғы ислам қоғамдарындағы әйелдердің әлеуметтік, саяси және психологиялық тәжірибесін қарастырады. Нешат исламның стереотиптік бейнелеуіне қарсы тұрғанымен, оның көркемдік мақсаттары ашық түрде наразылық білдірмейді. Оның жұмысы бүкіл әлемдегі мұсылман әйелдерінің өзіндік ерекшеліктерін қалыптастыратын күрделі интеллектуалдық және діни күштерді мойындайды. Парсы поэзиясы мен каллиграфиясын қолдана отырып, ол шейіт болу, жер аудару кеңістігі, жекелік және әйелдік сияқты ұғымдарды зерттеді. 2001–2002 жылдары Нешат әнші Сюзан Дейхиммен бірлесіп, куратор және өнер тарихшысы Роузли Голдберг өндірген «Құстардың логикасы» туындысын жасады. Толық мультимедиалық қойылым 2002 жылы Линкольн орталығының жазғы фестивалінде көрсетілді және Миннеаполистегі Уокер өнер институтында және Лондондағы Артангелде турнеге шықты. Осы және басқа да музыкалық жобаларында Нешат музыканы эмоционалды түрде әсерлі және әдемі шығарма жасауға көмектесетін құрал ретінде пайдаланады, ол шығыс және батыс мәдениеттерінің өкілдеріне бірдей әсер етеді. 2000 жылы «Бомб» журналына берген сұхбатында Нешат: «Музыка – жан, жеке, интуитивті және туындының әлеуметтік-саяси аспектілерін бейтараптандырады. Сурет пен музыканың осы үйлесімі көрерменді қозғайтын тәжірибе жасауға арналған» деді. Нешат алғаш рет киноға қатысқанда ирандық режиссер Аббас Киаростамидің жұмысынан шабыттанды. Нешаттың халықаралық деңгейде танылуы 1999 жылы «Турбулент» және «Раптура» фильмдерімен XLVIII Венеция биенналесінің халықаралық сыйлығын жеңіп алғаннан кейін күшейді. 2009 жылы ол 66-шы Венеция кинофестивалінде «Адамсыз әйелдер» фильмінің режиссерлік дебюті үшін «Күміс арыстан» сыйлығын жеңіп алды. Ол фильм туралы былай деді: «Бұл алты жыл бойы жасалған махаббат еңбегі. Бұл фильм әлемге де, менің еліме де арналған». Фильм 1953 жылы британдық-американдық қолдаумен жасалған төңкеріс туралы, ол Ирандағы демократиялық үкіметті монархиямен алмастырды.

Neshat is the fourth of five children of wealthy parents, brought up in the religious city of Qazvin in north western Iran under a "very warm, supportive Muslim family environment", where she learned traditional religious values through her maternal grandparents. Neshat's father was a physician and her mother a homemaker. Neshat said that her father "fantasized about the west, romanticized the west, and slowly rejected all of his own values; both her parents did. What happened, I think, was that their identity slowly dissolved, they exchanged it for comfort. It served their class". In college she studied art under Harold Paris and Sylvia Lark. Neshat graduated from UC Berkeley in 1983, and soon moved to New York City. She quickly realized that making art wasn't her profession then. After meeting her future husband, who ran the Storefront for Art and Architecture, an alternative space in Manhattan, she dedicated ten years to working with him there. During this time, Neshat made a few attempts at creating art, which was subsequently destroyed. She was intimidated by the New York art scene and believed her art was not substantial. She states, "Those ten years I made practically no art, and the art I did make I was dissatisfied with and eventually destroyed." Since the Storefront ran like a cultural laboratory, Neshat was exposed to creators — artists, architects, and philosophers; she asserts Storefront eventually helped reignite her interest in art. In 1993 Neshat began earnestly to make art again, starting with photography. As a way of coping with the discrepancy between the culture that she was experiencing and that of the pre revolution Iran in which she was raised, she began her first mature body of work, the Women of Allah series, portraits of women entirely overlaid by Persian calligraphy. Her work refers to the social, cultural and religious codes of Muslim societies and the complexity of certain oppositions, such as man and woman. Neshat often emphasizes this theme by showing two or more coordinated films concurrently, creating stark visual contrasts through motifs such as light and dark, black and white, male and female. Neshat has also made more traditional narrative short films, such as Zarin. The work of Neshat addresses the social, political and psychological dimensions of women's experience in contemporary Islamic societies. Although Neshat actively resists stereotypical representations of Islam, her artistic objectives are not explicitly polemical. Rather, her work recognizes the complex intellectual and religious forces shaping the identity of Muslim women throughout the world. Using Persian poetry and calligraphy, she examined concepts such as martyrdom, the space of exile, the issues of identity and femininity. In 2001–02, Neshat collaborated with singer Sussan Deyhim and created Logic of the Birds, which was produced by curator and art historian RoseLee Goldberg. The full length multimedia production premiered at the Lincoln Center Summer Festival in 2002 and toured to the Walker Art Institute in Minneapolis and Artangel in London. In this collaboration and her other projects that incorporate music, Neshat uses sound to help create an emotionally evocative and beautiful piece that will resonate with viewers of both Eastern and Western cultures. In an interview with Bomb magazine in 2000, Neshat revealed: "Music becomes the soul, the personal, the intuitive, and neutralizes the sociopolitical aspects of the work. This combination of image and music is meant to create an experience that moves the audience." When Neshat first came to use film, she was influenced by the work of Iranian director Abbas Kiarostami. Neshat's recognition became more international in 1999, when she won the International Award of the XLVIII Venice Biennale with Turbulent and Rapture,

In 2009, she won the Silver Lion for best director at the 66th Venice Film Festival for her directorial debut Women Without Men, based on Shahrnush Parsipur's novel of the same name. She said about the movie: "This has been a labour of love for six years. This film speaks to the world and to my country." The film examines the 1953 British American backed coup, which supplanted Iran's democratically elected government with a monarchy.

Көрмелер мен кинофестивальдар

Нешаттың алғашқы жеке көрмесі 1993 жылы Нью-Йорктегі Франклин Фурнес орталығында өтті. 2013 жылы Детройт өнер институты ұйымдастырған Нешаттың жұмыстарының ірі ретроспективасы ашылды. 2014 жылы ол Матаф: Араб заманауи өнер мұражайында "Соңынан" атты көрме өткізді. 2019 жылы Лос-Анджелестегі Брод мұражайы Нешаттың 30 жылдық шығармашылығына арналған ретроспективалық көрмені ұсынды: Ширин Нешат: Мен тағы да күнге күлімдеймін. 2013 жылы ол 63-ші Берлин халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды. 2022 жылы Нешат Нью-Йорк штатының Рузвельт аралындағы Франклин Д. Рузвельт Төрт бостандықтар мемлекеттік саябағында Махса Амини наразылықтарына жауап ретінде "Иранға көз" атты топтық көрмеге қатысты.

Тану

Нешат 2000 жылы Векснер өнер орталығында және 2001 жылы MASS MoCA-да тұрақты суретші ретінде жұмыс істеді. 2004 жылы Берлиндегі Университет дер Кунсте-де құрметті профессор атанды. 2006 жылы ол өнер саласындағы ең жоғары наградалардың бірі – Дороти және Лилиан Гиш сыйлығына ие болды, ол жыл сайын «әлемнің сұлулығына және адамзаттың өмірден ләззат алуы мен түсінуіне ерекше үлес қосқан ер немесе әйелге» табыс етіледі. 2010 жылы «Huffington Post» газетінің сыншысы Г. Роджер Денсон Нешатты «онжылдықтың суретшісі» деп атады, себебі «оның өнеріне әлемдегі оқиғалардың ықпалы үнемі жаһандық мәдениетке қатысты, сонымен қатар, Ислам мен зайырлы әлем арасындағы гендер, дін және демократия мәселелеріндегі идеологиялық күресті көрсетеді, ал оның туындыларының әсері адам құқықтарын қорғау үшін күрестің өнер шеңберінен асып, маңызды рөл атқарады».

Опера

2017 жылы Зальцбург фестивалінде Нешат Джузеппе Вердидің «Аида» операсын қойды, дирижерлік жасаған Риккардо Мути және басты рөлді Анна Нетребко орындады. Фестиваль ұйымдастырушылары ирандық әйел режіссер үшін саяси бағыну мен діннің жеке өмір мен махаббатқа қатысты қауіптерін көрсететін пьесаны сахналаудың ерекше қиындығы туралы сұрағанда, Нешат: «Кейде Аида мен менің арасындағы шекаралар нашарлайды» деді.

Шығармалары

"Турбулентті", 1998 жыл. Екі арналы бейне/аудио инсталляциясы. "Қуаныш", 1999 жыл. Екі арналы бейне/аудио инсталляциясы. "Солилокви", 1999 жыл. Суретшінің өзі басты рөлдегі түсті бейне/аудио инсталляциясы. "Құлшыныс", 2000 жыл. Екі арналы бейне/аудио инсталляциясы. "Арғымақ", 2001 жыл. Бір арналы бейне/аудио инсталляциясы. "Құстардың логикасы", 2002 жыл. Көп медиалық перформанс. "Тооба", 2002 жыл. Шахрнош Парсипурдың "Ерсіз әйелдер" романы негізіндегі екі арналы бейне/аудио инсталляциясы. "Соңғы сөз", 2003 жыл. Бір арналы бейне/аудио инсталляциясы. "Махдохт", 2004 жыл. Үш арналы бейне/аудио инсталляциясы. "Зарин", 2005 жыл. Бір арналы бейне/аудио инсталляциясы. "Мюнис", 2008 жыл. Шахрнош Парсипурдың "Ерсіз әйелдер" романы негізіндегі түсті бейне/аудио инсталляциясы. "Фейзех", 2008 жыл. Шахрнош Парсипурдың "Ерсіз әйелдер" романы негізіндегі түсті бейне/аудио инсталляциясы. "Қолға түскен", 2009 жыл. Қара-ақ бейне/аудио инсталляциясы. "Ерсіз әйелдер", 2009 жыл. Шахрнош Парсипурдың "Ерсіз әйелдер" романы негізіндегі көркем фильм. "Бұйрықтан тыс", 2011 жыл. Перформанс. "Иллюзиялар мен айналар", 2013 жыл. Диордың тапсырысымен түсірілген, Натали Портман қатысқан қысқа фильм. "Ом Култумды іздеу", 2017 жыл. Шожа Азаридің бірлескен режиссерлік жобасымен түсірілген көркем фильм. "Түстер елі", 2021 жыл. Жан-Клод Карьердің сценарийімен Шожа Азаримен бірлесіп түсірілген көркем фильм.

Басқа әдебиет және кино

Сөзбен жеткізе алмайтынды бейнелеу: Ширин Нешат. Жörg Neumeister Jung және Ralf Raimo Jung түсірген деректі фильм, бастапқыда 2000 жылы Westdeutscher Rundfunk өндірген. Видео, 42 минут, түрлі түсті. DVD: Films for the Humanities & Sciences, Принстон, Нью-Джерси, 2004. Онлайн: Films Media Group, Нью-Йорк, Нью-Йорк, 2005. Хирахара, Наоми. Біз осындамыз, Hachette, 2022 жыл.