Кіріспе

Жалын шашушымен жабдықталған бронетранспортты құрылғы – жалын шашушымен жабдықталған танк түрі, көбінесе бекіністерге, шектеулі кеңістіктерге немесе басқа да кедергілерге қарсы біріктірілген қарулы шабуылдарды күшейту үшін қолданылады. Бұл типтегі танктер екінші дүниежүзілік соғыста кеңінен қолданыс тапты, сол кезде АҚШ, нацистік Германия, КСРО, Италия, Жапония және Ұлыбритания жалын шашушымен жабдықталған танктерді өндірді. Түрлі өндіріс әдістері қолданылды. Жалын шашушылар қолданылған жаяу әскерінің жалынды қаруларының өңделген нұсқалары (Flammpanzer I және II) немесе арнайы жасалған (Flammpanzer III) болды. Олар сыртқы жағына орнатылды (Flammpanzer II), қолданыстағы пулеметтердің орнын басты немесе танктың негізгі қаруын алмастырды (Flammpanzer III). Жалынды қаруға арналған отын танктың ішінде, брондалған сыртқы сақтау бөлімдерінде немесе кейбір жағдайларда танктың артындағы арнайы тіркемеде (Черчилль крокодилі) тасымалданды.

Жауынгерлік тиімділік

Адам қолға ұстайтын от лақтырғыштармен салыстырғанда, жалынды танктер көбірек отын тасыды және ұзақ қашықтыққа жарта алатын. Дұшман позицияларына салыстырмалы түрде қауіпсіз жақындау мүмкіндігіне ие болғандықтан, олар ауыр жаяу әскер бекіністерін талқандау үшін аса құнды болды. Мысалы, АҚШ танктерінің негізгі қарулары Тарава немесе Иво Джима сияқты аралдардағы жапондық қорғаушылар салған қалың бункерлерді бұзуда сәтті болмады, сондықтан жалын шашатын танктер қолданылды, ал жаяу әскерлер олардың орналасуы кезінде қажетті қауіпсіздікті қамтамасыз етті. Иво Джимадағы теңізшілер жапондық қорғанысқа қарсы дәстүрлі қару-жарақтың тиімсіз екенін анықтады және жапондық әскерді туннельдерден шығарып алу үшін от лақтырғыштар мен гранаталарды пайдаланды. Соғыстың технологиялық жаңалықтарының бірі – жалын шашатын құрылғылармен жабдықталған сегіз Шерман М4А3R3 орта танктері ("Ронсон" немесе "Зиппо" танктері) жапондық позицияларды тазалауда өте тиімді болды. Шерманды жою қиын болды, сондықтан қорғаушылар оларға ашық жерде шабуыл жасауға мәжбүр болды, онда олар теңізшілердің мылтықтары мен пулеметтерінің толық атысына тап болды. Жалын шашатын құрылғының ең үлкен қашықтығы әдетте 150 метрден аспайтын. Осы шектеуге байланысты, от лақтырғыш ашық майданда мүлдем пайдасыз болды. Дегенмен, ол бекініске кірген әскерлерге қарсы тиімді психологиялық қару болып танылды. Көп жағдайда, әскерлер өртену қаупіне ұшырамас үшін, жалынды танктардың сынақ атысын көргенде, беріліп немесе қашып кетті. Жалынды танктерді қолдану тәжірибесі әртүрлі болды. Panzer II және Panzer III жалынды танктері қанағаттанарлықсыз нәтижелер көрсеткендіктен тоқтатылып, шабуылдық қаруларға немесе танктерді жоюға арналған құрылғыларға айналдырылды. Panzer IV басқа да көптеген рөлдерге бейімделгеніне қарамастан, жалынды нұсқаға айналдырылмады. Бұл аралас нәтижелердің бір бөлігі жаяу әскердің танкке қарсы қару-жарағының дамуына байланысты болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, жаяу әскердің көп бөлігі 30-50 метр қашықтықтағы бронетехникаға қарсы тиімді қару-жараққа ие болды, мысалы, танкке қарсы мылтықтар. Соғыстың соңына қарай, Базука, Панцершрек және PIAT сияқты күшті танкке қарсы қарулар енгізілді, олар танктың жалын шашатын құрылғысының жете алмайтын қашықтықта танктерді жоюға қабілетті болды. Британдық Черчилль крокодилдері 1944 жылдың жазында Нормандияның шұңқыры немесе "Бокаж" үшін шайқаста АҚШ армиясын қолдады және Брест шайқасында эскадрильяны пайдаланды, атап айтқанда, 1944 жылдың 16 қыркүйегінде Монтбарей бекінісін қоршаудағы Фалсширмйер гарнизонын жеңуге көмектесті. АҚШ армиясы сол күйі, 1944 жылдың қыркүйек айында M4 Шерман танктеріне орнатылған американдық жалын шашатын құрылғыны алды, ол АҚШ армиясының 70-ші танк батальонына берілді. Жалын шашатын танктер 1944 жылдың 18 қыркүйегінде шайқасқа түсті, онда қарудың британдық крокодилдерімен салыстырғанда өте қысқа қашықтықта атуға қабілетті екені анықталды және сондықтан АҚШ әскерлері арасында олар аса танымал болған жоқ. Канадтық және голландтық армиялар жалын шашатын құрылғымен жабдықталған универсалды тасымалдаушының "Wasp" нұсқасын ең белсенді пайдаланды. Еуропадағы шайқастарда "Wasp" неміс әскерлерін қорғаныстан шығаруда өте тиімді екені анықталды. Шындығында, механикалық жалын шашатын құрылғылардың өзі әсерлі болмаса да, олар неміс әскерлерінің санасына үрей ұялатты, олар оны кез келген басқа қарудан гөрі қорқынышты санады. Канадтық әскерлер оларды Шельда шайқасында қолданды. Адам қолға ұстайтын от лақтырғыштардан айырмашылығы, олар оқтар мен сынықтарға осал, оларды пайдаланушылар үшін өте қауіпті етеді, жалынды танктерді өртке немесе жарылысқа түсіру қиын болды, егер бронебойғыш оқ немесе жарылғыш зат танктың негізгі корпусындағы оқ-дәрі мен жанар майға жетпесе. Шын мәнінде, от сөндіргіш сұйықтық контейнерін танктың артына сүйрейтін Черчилль крокодилы сияқты танктер стандартты танктерге қарағанда өрт қаупі жоғары емес еді. Тасымалданатын контейнердің өзі оңай нысанаға алынуы мүмкін болса да, танк пен оның экипажы жақсы қорғалған. Қажет болған жағдайда, Черчилль крокодилының брондалған тіркемесі мен брондалған қосқышы танктың ішінен лақтырылуы мүмкін. Жалынды танктердің экипаждары стандартты танктердегілерге қарағанда осал болған жоқ (Черчилль Крокодил жалынды танктері стандартты Черчилль сияқты танкке қарсы қаруларға осал болды), бірақ жалынды танктердің экипаждарына тірі ұсталған жағдайда басқаша қаралатындығы айтылады. Қарудың адамгершіліксіздігіне байланысты, мұндай танктердің экипаждарына қарапайым танктердің экипаждарына қарағанда жаман қаралатындығы хабарланды. Достас мемлекеттер жалынды танктерді тұтқындағаннан кейін неміс әскерлері оларды атып тастайтынына күдікпен қарады, және кейбір жарияланған дереккөздер бұл факт екенін мәлімдесе де, ешбір нақты жағдай құжаттамаланбаған. Дегенмен, британдық танк экипаждары қауіпсіздік үшін күніне алты пенни көбірек "қауіп ақысы" алды. Жалынды танктер, сондай-ақ жалын шашатын құрылғымен жабдықталған әскерлер, дұшманның барлығы оларға қашықтықта атуына себеп болды, себебі олардың қаруынан қорқушылық туды.

Соғыс аралығы

1920 жылдардың соңында Кеңес қорғаныс өнеркәсібінің табыстары Кеңес Қарулы Күштерін моторизациялау және механикаландыруды бастауға мүмкіндік берді. 1932 жылы КСРО Революциялық әскери кеңесі «Жаудың бекініп алған жаяу әскерімен күресу үшін механикаландырылған бригаданы химиялық және басқа да құралдармен қамтамасыз ету туралы» қаулы қабылдады, осылайша химиялық танктерді жобалау бағытын белгіледі (жалын таратқыштар химиялық әскерлерге берілді). Химиялық танктерді жасау үшін Т-26 танкі негіз ретінде таңдалды, ол 1931 жылы КСРО-да жаппай өндіріске енгізілді. Бұл бронетранспорттық құрал сол кездегі өнімділігімен ерекшеленді, бронелық және жүргізу қабілеттері жағынан шетелдік танктерден басып өтті. Химиялық жауынгерлік машинаны (БХМ-3 / ХТ-26) әзірлеу міндеті Қызыл Армияның Әскери-химиялық басқармасына (ВОХИМУ) жүктелді, ал ВОХИМУ бұл жұмысты №174 зауыттың КБ-2-сіне (Ленинградта) және «Компрессор» зауытының жобалау бюросына (химиялық жабдықтар) тапсырды. БХМ-3 жалын таратқыштан басқа, түтін шығару құралдарымен және улы газ шашыратқыштармен жабдықталғандықтан, бұл танктерді «жалын таратқыш» емес, «химиялық» деп атады. Бірінші жауынгерлік дайын жалын таратқыш танктер 1930 жылдардың басында пайда болды: ХТ-27, ХТ-26 және басқа да түрлері КСРО-да, ал CV3 LF – Италияда. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Кеңес өнеркәсібі әртүрлі типтегі 1300-ден астам жалын таратқыш танктерді өндірді. 1930 жылдардың ортасында жалын таратқыш танктерді алғаш рет жауынгерлік қолданысқа енгізді. Италия 1935-1936 жылдардағы Бірінші Итало-Эфиопия соғысында өз жалын таратқыш танктерін қолданды, ал CV3 LF-ті Испания азамат соғысы кезінде итальяндық экспедициялық корпусы да пайдаланды. Кеңес әскерлері жапондықтарға қарсы жалын таратқыш танктерді алғаш рет 1938 жылы Хасан шайқасында, ал кейін 1939 жылы Халхин-Гол шайқасында қолданды. Чако соғысындағы Сааведраға дейінгі 7 шақырымдық шайқаста майор Вальтер Кон жалын таратқышпен жабдықталған танкетте болды; ыстықтан ол танкеттен шығып, жаяу шайқасып, соңында қаза тапты.

Танк, жаяу әскер, Mk IV "Черчилл"

Черчилль Оке: "Ронсон" жалы шашу құрылғысымен жабдықталған Черчилль Mk II. Үшеуі 1942 жылғы Дипп шабуылына қатысты, бірақ жабдық қолданылмас бұрын істен шықты. Черчилль Крокодил: Черчилль Mk VII, құрамында қысым үшін тамызғыш азотты пайдаланған брондалған жанармай тіркемесі бар жиынтықпен жабдықталған. Жалы шашу құрылғысы корпустағы пулеметтің орнына қойылды, ал негізгі қару-жараққа әсер етпеді. Сегіз жүз түрлендіру жиынтығы жасалды. 79-шы бронедивизияның басқаруымен, басқа да арнайы техникалар сияқты, ол 1944 жылдың 6 маусымында Нормандияға түсуден кейін Солтүстік-Батыс Еуропа және Италия кампаниясында қолданылды. Ол жанармай құюға дейін 81 секундтық ату тізбегін жасауға қабілетті.

Ауыр танк KV (Климент Ворошилов)

KV 8: KV 1 - мұнарасында автоматтық құралмен қатар ATO 41 от тастағышымен жабдықталған. Жаңа қаруды орналастыру үшін 76,2 мм зеңбірегі кішірек 45 мм M1932 зеңбірегімен ауыстырылды, бірақ сырттан стандартты 76 мм зеңбірек сияқты көрінеді.

21 ғасырдағы суық соғыстан кейінгі кезең

1978 жылдан бері жалын шашушылар және соңғы жалынды "танкі" – М132 бронелі жалын шашушы АҚШ қару-жарағының құрамына кірмейді. Бұл қаруларға тыйым салынбаса да, олар қолданыстан шығып, олардың орнына термобарикалық қарулар сияқты жалын шашушы емес, жалынды қарулар қолданыла бастады. АҚШ 2009 жылы Ауғанстанда, ал Ресей 2022 жылы Ресей-Украина соғысында осындай қаруларды қолданған болуы мүмкін.