Кіріспе
Норвегиядағы таулар қатары
Жаяу жүру, альпинизм және шаңғы спорты
Йотунхаймен туристер мен альпинистер арасында өте танымал. Норвегия тау туристер қауымдастығы аймақта бірнеше тау шатырларын, сондай-ақ шатырлар арасында және кейбір шыңдарға дейін салынған белгіленген жолдарды ұстап тұрады. Аймақта қысқа серуендерден бастап, бірнеше күндік жорықтарға дейін 50-ден астам белгіленген жол бар. Йотунхаймендегі альпинизмді 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында британдық альпинистер Уильям Сесил Слингсби, Гарольд Рейберн және Говард Пристман, сондай-ақ Кристиан Тандберг, Джордж Паус және Тереза Берто сияқты норвегиялық альпинистер дамытты. Слингсбидің 1904 жылғы «Норвегия, солтүстік ойын алаңы» кітабы халықаралық альпинистік қауымдастықта Йотунхаймендегі альпинизмді танымал етуге үлкен үлес қосты. Гьендеден алынған суретте көлге қарай төмен түсетін тік жар көрінеді. Оның ішінде танымал Мемурубу қонақ үйі орналасқан. Сурет тау жотасына қарай жорықты бастауға арналған Гжендесхаймнан түсірілген. Бессегген бойындағы таудың шетімен оңға қарай өтетін танымал жол бар, ол осы жолдың атымен аталады. Skjolden-нен Lom-ға дейін Sognefjell тас жолы және Gol-дан Vågå-ға дейін Valdresflya ерекше аймағы арқылы өтетін RV 51 тас жолы бар.
Этимология
Бастапқыда бұл үлкен таулы аймақтың жалпы атауы болған жоқ. Алайда 1820 жылы норвегиялық геолог және альпинист Балтазар Матиас Кейльхау «Йотнар таулары» (неміс тіліндегі Riesengebirge атауынан шабыттанған) Jotunfjeldene деген атауды ұсынды. Кейіннен 1862 жылы ақын Аасмунд Олафссон Винье оны Жотунхаймен деп өзгертті – бұл атау тікелей скандинавия мифологиясындағы Йётунхеймр атауынан шабыт алды.
Геология
Йотунхаймен – қоршаған жер бедері эрозияға ұшырағанда сақталған тау жынысынан тұратын таулық аймақ. Доврфьелл және Йотунхайменнің жоталары, сондай-ақ Оңтүстік Норвегияның басқа да бөліктері – Норвегиядегі көтерілуге дейін болған бұрынғы тегіс беттің сирек қалдықтары. Бұл бет қазір көбінесе эрозияға ұшырап, деформацияланған. Дәл осы эрозия нәтижесінде бірнеше жарыстар пайда болды және Йотунхаймен осы жарыстардың ең жоғарысынан бой көтерді.
Геоморфология
Жотунхаймендегі ерекше таулық жер бедері Плейстоцен кезеңінде, әсіресе соңғы мұз басу кезеңінде мұздық геоморфологиясының әсерінен қалыптасқан. Скандинавия мұз қабаты Фенносканияның көп бөлігін жапса да, Жотунхайменнің кейбір тау шыңдары мұздықтармен жабылмады және нунатактар ретінде сақталды. Мысалы, Galdhopiggen, Glittertinden немесе Store Lauvhøi. Батысқа қарай Скандинавия мұз қабаты бірнеше мұздық тілдерге бөлініп, Норвегия фьордтарының пайда болуына әкелді.
Климат, мұздықтар және мәңгі тоңған жер
Йотунхаймен батыста теңіздік климаттан шығыста континенттік климатқа өтетін аймақта орналасқан. Батыстағы жылдық жауын-шашынның жоғары орташа мөлшері мұздықтардың 1500 метрден төменгі шегіне алып келеді, яғни мұздықтардың пайда болуы мүмкін болатын биіктік. Йотунхайменнің шығысында мұздықтар сирек кездеседі және мұздық шегі 2100 метрден жоғары биіктікке көтеріледі. Ауаның жылдық орташа температурасы (АЖТ) бойынша кері тенденция байқалады. Ол АЖТ-нің кез келген мәні үшін шамамен 600 метрге төмендейді. 3.5°C АЖТ кең таралған таулық мәңгі тоңған жерлердің болуын көрсетеді. Осылайша, Йотунхайменнің үлкен бөлігінде континенттік климатының арқасында мәңгі тоңған жерлер бар. 1980 жылдардан бері Йотунхаймен аймағы геологтар мен геоморфологтардың қызығушылығын арттырды, өйткені оның климаты перигляциалдық жер бедерін және кең таралған, көбінесе қалың мәңгі тоңған жерлерді қалыптастырады. Скандинавиядағы таулық мәңгі тоңған жерлерге арналған алғашқы толыққанды зерттеу 1982 жылы жарияланды. Бүгінде бұл нәтижелер әртүрлі жерлерде расталды, ал Юввасхой, Ювасхютта және Галдхой Арктикалық аймақтармен салыстырғанда жыл бойы жақсы логистикалық жағдайларға байланысты ғылыми перигляциалдық зерттеулер үшін басым аймақтар болып табылады.
The MAAT of 3.5 °C indicates areas with occurrences of widespread mountain permafrost. Thus, permafrost existis in large parts of Jotunheimen due its more continental climate. Since the 1980s, the Jotunheimen area has got increased scientific interest from geologists and geomorphologists due to its climate creating periglacial landforms and widespread and often thick permafrost occurrences. A first comprehensive study on mountain permafrost in Scandinavia was published in 1982. Today, these findings are confirmed at various places, and Juvvasshøi, Juvasshytta and Galdhøi are preferred areas for scientific periglacial research due to yearround good logistic conditions compared with arctic areas.
Жотунхаймен ұлттық паркі
Жотунхайменде 1980 жылы құрылған Жотунхаймен ұлттық паркі орналасқан. Ол Хуррунге тау тізбегінің аумағын қамтиды, онда Жотунхаймендегі ең тік шыңдар бар. Ұлттық парктің шекарасына жақын Утладален табиғи қорығы жатыр, ол Утладален аңғары мен Фалькетинд тауы сияқты жерлерді қамтиды. Антрополог Шоши Паркстың сөзінше, "Норвегияның осы аймағында үш ұлттық парк бірігеді, бірақ Жотунхаймен ең таңғажайып, 250-ден астам биік шыңы бар, соның ішінде Солтүстік Еуропадағы ең биік екі шың – Галдхопигген және Глиттертинд". Скандинавияда табылған ең көне киім де осы жерде табылған. Ол бірнеше жебе мен ағаш қазықпен бірге табылған, археологтар бұл олар маңызды аң ауру аласын тапқан деген қорытындыға келді. 2020 жылдың ақпанында «Мұздың құпиялары» бағдарламасының зерттеушілері 1500 жылдық викингтік жебе ұшын тапты. Бұл жебе ұшы германдық темір дәуірінен қалған және климаттың өзгеруі салдарынан Оңтүстік Норвегиядағы Жотунхаймен тауларындағы мұздыққа қатты мұз басқан. Темірден жасалған жебе ұшының жарылған ағаш тірегі мен қауырсыны ашылып, ұзындығы және салмағы бар болған.
Жол қозғалысы
Жотунхайменнің аумағы үлкен болғанымен, автокөліктер үшін жолдар аз. Жотунхаймен мен Брехаймен арасындағы плато арқылы Норвегияның 55-ші облыстық жолы өтеді. Батысқа қарай жол Скьолденнен Согндальсфьора, Балестранд және Хоянгер арқылы Еуропалық E39 бағытына дейін созылады. Шығыс жағынан Ломға жол салады. Бірнеше шағын топырақ жолдар Жотунхаймен ұлттық паркінің шетіне әртүрлі бағыттарға жетеді, бірақ ұлттық парк аймағының ішінде көлік жүруге жарамды жол дерлік жоқ. Дегенмен, Veodalen-дегі Glitterheim-ге дейінгі тұйық жол – біршама ерекшелік, оның соңы Glittertind жанындағы ұлттық парк аумағында орналасқан.