Таначарисон (1700-1754) – атақты ирокез басшысы, француз-үнді қақтығысының бастауында маңызды рөл атқарды. «Жарты патша» лақабымен белгілі. Тарихы, өмірі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сенека басшысы (1700–1754)
Seneca chief (1700–1754)
Танахарисон (,/t//æ//n//ə//x//ə/'/r//ɪ//s//ən/; шамамен 1700 – 4 қазан 1754), сондай-ақ Танагрисон (,/t//æ//n//ə/'/ɡ//r//ɪ//s//ən//, /,/t//æ//n//ə//x/'/r//ɪ//s//ən/), француз және үнді соғысының басталуында шешуші рөл атқарған американдық үнді мүсін болды. Еуропалық американдықтар оны «Жарты патша» деп атады, бұл атақ басқа да бірнеше тарихи маңызды американдық үнді басшыларын сипаттау үшін де қолданылды. Оның есімі әртүрліше жазылған.
Tanacharison (,/t//æ//n//ə//x//ə/'/r//ɪ//s//ən/; c. 1700 – 4 October 1754), also called Tanaghrisson (,/t//æ//n//ə/'/ɡ//r//ɪ//s//ən//, /,/t//æ//n//ə//x/'/r//ɪ//s//ən/), was a Native American leader who played a pivotal role in the beginning of the French and Indian War. He was known to European Americans as the Half King, a title also used to describe several other historically important Native American leaders. His name has been spelled in a variety of ways.
Ерте өмір
Танахарисонның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Ол шамамен 1700 жылы қазіргі Буффало (Нью-Йорк) қаласының жанында Катаваба тайпасында туған болуы мүмкін. Бала кезінде француздықтар оны тұтқынға алып, кейін Ирокез конфедерациясының алты тайпасының бірі – Сенека тайпасына қабылдады. Ол кейін француздықтар әкесін қайнатып жегенін айтқан. Оның жас кезі қазіргі Нью-Йорк штатының батысында, Эри көлінің оңтүстік-шығыс жағалауында өтті.
Little is known of Tanacharison's early life. He may have been born into the Catawba tribe about 1700 near what is now Buffalo, New York. As a child, he was taken captive by the French and later adopted into the Seneca tribe, one of the Six Nations of the Iroquois Confederacy. He would later claim that the French boiled and ate his father. His early years were spent on the southeastern shore of Lake Erie in what is now western New York state.
Басшы болу
Танахарисон алғаш рет 1747 жылы тарихи жазбаларда пайда болды, ол Логстаунда (қазіргі Амбридж, Пенсильвания) өмір сүрді, бұл Огайо өзенінің салаларынан 20 миль (30 шақырым) төмен ағыстағы көпұлтты ауыл еді. Огайо аймағына көшіп келген ирокездер көбінесе «минго» деп аталды, ал Танахарисон осы кезде минго басшысы ретінде көзге түсті. Ол сондай-ақ 1752 жылғы Логстаун шартында Алты Ұлттың өкілі болды, онда ол «Тонарис, ағылшындар жарты патша деп атады» деп есімделді. Бұл шартта ол Алты Ұлттың Ұлы Кеңесінің атынан сөйледі, бірақ сонымен қатар кеңестің бекітуі қажет екенін, бұл ирокездердің басқару жүйесіне сәйкес келетінін нақтылады. Дәстүрлі түсінік бойынша, Ұлы Кеңес Танахарисонды басқа тайпалармен дипломатиялық қарым-қатынас жүргізу және олардың атынан британдықтармен сөйлесу үшін басшы немесе «жарты патша» (бір түрлі вице-патша) деп тағайындаған. Алайда, кейбір қазіргі тарихшылар бұл түсіндірмеге күмән келтіріп, Танахарисонды тек ауыл басшысы деп санайды, оның билігі тек өз ауылымен ғана шектелген. Осы көзқарас бойынша, «жарты патша» атағы британдықтардың ойлап тапқан атауы болуы мүмкін, ал Огайо аймағындағы Алты Ұлттың «регенті» немесе «вице-королі» ретіндегі оның кейінгі тарихи рөлі кейінгі ғалымдардың туындысы болып табылады.
Tanacharison first appears in historical records in 1747, living in Logstown (near present Ambridge, Pennsylvania), a multi ethnic village about 20 miles (30 kilometers) downstream from the forks of the Ohio River. Those Iroquois who had migrated to the Ohio Country were generally known as 'Mingos,' and Tanacharison emerged as a Mingo leader at this time. He also represented the Six Nations at the 1752 Treaty of Logstown, where he was referred to as "Thonariss, called by the English the half King". At this treaty, he spoke on behalf of the Six Nations' Grand Council, but also made clear that the council's ratification was required, in accordance with the Iroquois system of government. According to the traditional interpretation, the Grand Council had named Tanacharison as leader or "half king" (a sort of viceroy) to conduct diplomacy with other tribes, and to act as spokesman to the British on their behalf. However, some modern historians have doubted this interpretation, asserting that Tanacharison was merely a village leader, whose actual authority extended no further than his own village. In this view, the title "half king" was probably a British invention, and his "subsequent lofty historical role as a Six Nations 'regent' or 'viceroy' in the Ohio Country was the product of later generations of scholars."
Француздар мен үндістер соғысы
1753 жылы француздар Огайо өлкесін әскери түрде басып алып, британдық саудагерлерді қуды да, бірнеше бекініс салды. Дегенмен, британдық колониялар да Огайо өлкесіне құқық таластады. Вирджинияның вице-губернаторы Роберт Динвидди жас Джордж Вашингтонды француз бекіністеріне жіберіп, олардан Огайо өлкесін босатуды талап етуге бұйырды. Саяхаты барысында Вашингтонның тобы Логстаунға тоқтады, онда Танахарисоннан Огайо үндістерінің "өкілі" ретінде олармен бірге жүруін сұрады. Танахарисон француз капитаны Филипп Томас Шаберт де Йонкаирден алған символдық уампумды қайтаруға келісті. Йонкаир бұл екі жақтылықты естігенде, Танахарисон туралы: «Ол ағылшыздан да ағылшын» деп күңкілдеді. Бірақ Йонкаир ашуын жасырып, Танахарисонның өзі де оған тост айтуын талап етті. Шарап аяқталған соң Танахарисон мас болып, уампумды қайтара алмады. Танахарисон Вашингтонмен бірге қазіргі Пенсильвания штатының Уотерфорд қаласындағы француз командирі Жак Легардюр де Сент-Пьермен кездесті. Ол жерде ол уампумды Сент-Пьерге қайтаруға тырысты, бірақ ол оны алудан жалтарды және махаббат пен достық туралы көптеген уәделер берді; олармен тату өмір сүргісі келетінін және олармен тату сауда жасағысы келетінін айтты. Соның дәлелі ретінде ол дереу Логстаунға оларға арналған тауарларды жіберетінін мәлімдеді. Алайда, француздар босатудан бас тартты, және Вашингтонның қатты наразылығына орай, олар Танахарисонды одақтас ретінде тартып алмақшы болды. Ол олардың брендиін жақсы көретін болса да, франкофобиясы күшті болды. Танахарисон ағылшыздардан Огайо өзенінің саласында «күшті үй» салуды өтінді және 1754 жылдың басында ол Огайо компаниясының алғашқы бекінісінің негіргі тасын сол жерге қойды, француздар басып алғанда оларға қарсы шықты. 1754 жылдың 27 мамырында Half King's Rock-та орналасқан кезде, ол жақын маңдағы француз лагері туралы біліп, Вашингтонға шабуыл жасауға шақыруды жіберді. Вашингтон дереу 40 адамға Танахарисонға қосылуға бұйрық берді, ал күн батқанда екінші топпен бірге келді, бірақ сол түнде қатты жаңбырда жеті адам жоғалып кетті. 28 мамыр таңында Вашингтон Half King's Rock-қа жетті. Жеделдетілген соғыс кеңесінен кейін, ағылшындар мен Танахарисонның сегіз-тоғыз жауынгері француздарды қоршауға және шабуылға шықты. Француз командирі, прапорщик Жозеф Кулон де Жумонвилль жараланғандардың қатарында болды. Бірнеше даулы және қарама-қайшы есептердің бірінде Танахарисон француз тілінде: «Сен әлі өлмедің, әке!» деген сөздерді айтқан деп мәлімделеді, содан кейін ол өзінің томагогын Жумонвилльдің басына батып, миымен қолын жуып, оны скальптеген, бірақ Жумонвилльдің миының бір бөлігін жемес бұрын. Жарақат алған француз сарбаздарының тек біреуі ғана өлтірілмеді және скальптелмеді. Барлығы он адам қаза тапты, 21 адам тұтқынға алынды, ал бір адам жоғалып кетті, ол Монсо есімді адам сол күні таңертең өзін жеңілдету үшін адасып кеткен болатын. Монсо француздардың берілуіне куә болды, содан кейін бос аяқпен Мононгахела өзеніне барып, Форт-Дюкесндегі қолбасшы Контрекоерге хабарлау үшін оны құлап кетті. Танахарисон келесі күні Контрекоерге хабаршы жіберіп, британдықтар Жумонвилльге атқандығын және үндістер болмағанда, олар француздардың барлығын өлтіретін еді деген хабарды жеткізді. Жумонвилль Глендегі кездесудің үшінші (және дәл) есебі Жумонвилльдің жартылай бауыры, капитан Луи Кулон де Вильерске, ағасының қазасын өтеу үшін Редстоун сағасының аузында дезертир айтқан. Вашингтон 1754 жылдың 3 шілдесінде Форт Нецессити шайқасында, Ұлы Медоудағы асығыс тұрғызылған бекінісінде үндістандық одақтастарызсыз болды. Танахарисон фортты «боздықтағы кішкентай нәрсе» деп атады және Вашингтон кеңеске құлақ аспайтынына, ал Вашингтон индейлерге құл сияқты қарағанын айтты. Ол және тағы бір сенека көшбасшысы, Аликипа патшайымы, өз халқын Уиллс-Крикке алып кетті. Сан жағынан жеңіліске ұшырап, азық-түліктері таусылып бара жатқан Вашингтон фортты тапсырды, кейіннен капитан Джордж Кроган мен Эндрю Монтурды «елді үлкен апатқа ұшыратқаны» үшін кінәлады.
In 1753, the French began the military occupation of the Ohio Country, driving out British traders and constructing a series of forts. British colonies, however, also claimed the Ohio Country. Robert Dinwiddie, the lieutenant governor of Virginia, sent a young George Washington to travel to the French outposts and demand that the French vacate the Ohio Country. On his journey, Washington's party stopped at Logstown to ask Tanacharison to accompany them as a guide and as a "spokesman" for the Ohio Indians. Tanacharison agreed to return the symbolic wampum he had received from French captain Philippe Thomas Chabert de Joncaire. Joncaire's first reaction, on learning of this double cross, was to mutter of Tanacharison, "He is more English than the English." But Joncaire masked his anger and insisted that Tanacharison join him in a series of toasts. By the time the keg was empty, Tanacharison was too drunk to hand back the wampum. Tanacharison traveled with Washington to meet with Jacques Legardeur de Saint Pierre, the French commander of Fort Le Boeuf in what is now Waterford, Pennsylvania. There he tried to return the wampum to Saint Pierre, "who evaded taking it, & made many fair Promises of Love & Friendship; said he wanted to live in Peace & trade amicably with them; as a Proof of which, he wou’d send some Goods immediately down to the Logstown for them." The French refused to vacate, however, and to Washington's great consternation, they tried to court Tanacharison as an ally. Although fond of their brandy, he remained a strong francophobe. Tanacharison had requested that the British construct a "strong house" at the Forks of the Ohio and early in 1754 he placed the first log of an Ohio Company stockade there, railing against the French when they captured it. He was camped at Half King's Rock on May 27, 1754 when he learned of a nearby French encampment and sent word urging an attack to Washington at the Great Meadows, about five miles (8 km) east of Chestnut Ridge in what is now Fayette County, Pennsylvania (near Uniontown). Washington immediately ordered 40 men to join Tanacharison and at sunset followed with a second group, seven of whom got lost in heavy rain that night. It was dawn on May 28 before Washington reached the Half King's Rock. After a hurried war council, the English and Tanacharison's eight or nine warriors set off to surround and attack the French in the Battle of Jumonville Glen, who quickly surrendered. The French commander, Ensign Joseph Coulon de Jumonville, was among the wounded. In one of several disputed and contradictory accounts, it is claimed that Tancharison uttered the French words, "Tu n'es pas encore mort, mon père!" (Thou art not yet dead, my father), then sank his tomahawk in Jumonville's skull, washed his hands with the brains, "and scalped him," but not before eating a portion of Jumonville's brain. Only one of the wounded French soldiers was not killed and scalped among a total of ten dead, 21 captured, and one missing, a man named Monceau who had wandered off to relieve himself that morning. Monceau witnessed the French surrender before walking barefoot to the Monongahela River and paddling down it to report to Contrecoeur, commanding at Fort Duquesne. Tanacharison sent a messenger to Contrecoeur the following day with news that the British had shot Jumonville and, but for the Indians, would have killed all the French. A third (and more accurate) account of the Jumonville Glen encounter was told to Jumonville's half brother, Captain Louis Coulon de Villiers, by a deserter at the mouth of Redstone Creek during his expedition to avenge his brother's murder. Washington was without Indian allies on July 3, 1754 at the battle of Fort Necessity, his hastily erected stockade at the Great Meadows. Tanacharison scornfully called the fort "that little thing upon the meadow" and complained that Washington would not listen to advice, and that Washington treated the Indians like slaves. He and another Seneca leader, Queen Aliquippa, had taken their people to Wills Creek. Outnumbered and with supplies running low, Washington surrendered the fort, later blaming Captains George Croghan and Andrew Montour for "involving the country in great calamity".
Кроганмен қарым-қатынасы
Танахарисонның Джордж Кроганмен ұзақ қарым-қатынасы болды, ол ирокездердің Онондага кеңесінің мүшесі болып тағайындалған, жергілікті американдықтар арасында тері саудагері, аудармашы және дипломат еді. Танахарисон «1749 жылғы жер берілісін бекіткен сахемдердің бірі» болды, ол 200 000 акрды құрады, бірақ Огайо Форктарындағы шамамен екі шаршы мильді британдық бекініс үшін алып қойылды. Томас Пенн мен Пенсильвания тас бекініс салуды жоспарлады, бірақ Кроган Пенсильванияда оның құқықтары жарамсыз болады деп түсінді және 1751 жылы Эндрю Монтур Ассамблея алдында үндістер бекініс салғысы келмейтінін және бұл идеяның барлығы Кроганға тиесілі екенін мәлімдеп, жобаны тоқтатты. 1752 жылы Кроган Вирджинияның Огайо компаниясына бекініс салуға рұқсат берген үндістер кеңесінде болды. Танахарисонның Кроганды Вирджиния комиссарларына таныстыруы Кроганның 1748 жылы Огайо Үндістер конфедерациясын ұйымдастырып, басқарғанын, оны келіссөздердегі колония өкілі етіп тағайындағанын және Пенсильванияны Алты Ұлттан тәуелсіз деп мойындағанын көрсетеді: «Бауырлар, біздің бауырымыз, Бак (Мистер Джордж Кроганды білдіреді) бізбен және Пенсильвания бауырымен көптен бері іс жасайды, бірақ ол енді осымен айналыспақ емес екенін түсінеміз. Сондықтан сіздерге хабарлаймын, ол біздің Ондага кеңесімізбен мақұлданды, себебі біз оларға ол кеңесімізге қалай көмектескенін жеткіздік, сондай-ақ сіздерге және оған ол біздің халқымыздың бірі екенін, әлі де көмектесетінін және кеңесімізге мүше болатынын хабарлау үшін жібердік. Мен оған осы уампумды табыс етемін». Огайо компаниясының бекінісі Кроганның жартылай бауыры Эдвард Уордқа француздарға тапсырылды, ал оның бизнес серігі Уильям Трент басқарды. Кроганның рөлі (Понтиак соғысынан кейін Вирджиниядағы Питтсбургтің президент судьясы және Питтсбург қауіпсіздік комитетінің төрағасы болған) белгісіз болып қала береді, себебі генерал Эдвард Хэнд Кроганды кейіннен сатқын деп жариялап, шекарадан қуды.
Tanacharison had a long relationship with George Croghan, a fur trader, interpreter, and diplomat among the Native Americans who had been appointed a member of the Iroquois' Onondaga Council. Tanacharison had been "one of the sachems who had confirmed Croghan in his land grant of 1749," 200,000 acres minus about two square miles at the Forks of the Ohio for a British fort. Thomas Penn and Pennsylvania planned to build a stone fort, but Croghan realized that his deeds would be invalid if in Pennsylvania, and had Andrew Montour testify before the Assembly in 1751 that the Indians did not want the fort and that it had all been Croghan's idea, scuttling the project. In 1752, Croghan was on the Indian council that granted Virginia's Ohio Company permission to build the fort. Tanacharison's introduction of Croghan to the Virginia commissioners suggests that Croghan organized and led the 1748 Ohio Indian Confederation, which appointed Croghan as the colony's representative in negotiations, and that Pennsylvania recognized as independent of the Six Nations:Brethren, it is a great while since our brother, the Buck (meaning Mr. George Croghan) has been doing business between us, & our brother of Pennsylvania, but we understand he does not intend to do any more, so I now inform you that he is approv'd of by our Council at Onondago, for we sent to them to let them know how he has helped us in our councils here and to let you & him know that he is one of our people and shall help us still & be one of our council, I deliver him this string of wampum. The Ohio Company fort was surrendered to the French by Croghan's half brother, Edward Ward, and commanded by his business partner, William Trent. The role of Croghan (who was Pittsburgh's president judge for Virginia and chairman of Pittsburgh's Committee of Safety after Pontiac's War) remains uncertain, since Croghan was later declared a traitor by General Edward Hand and exiled from the frontier.
Соңғы күндер
Джумонвилл Глен шайқасынан кейін көп ұзамай Танахарисон өзінің халқын және ескі ханыша Аликиппаны шығысқа қарай, қазіргі Ширлисбургке жақын Ауувик аңғарындағы Кроганның Ауувик плантациясына көшірді. Сол жерде Танахарисон ауыр сырқатқа шалдығып, Джон Харристің Пакстангтағы шаруашылығына (қазіргі Харрисбургке жақын) апарылды. Ол соғыстың қалған бөлігіне ешқандай қатыспады және 1754 жылдың 4 қазанында пневмониядан қайтыс болды. Аликипа 1754 жылдың 23 желтоқсанында дүние салды.
Shortly after the battle of Jumonville Glen, Tanacharison moved his people and the old queen Aliquippa east to Croghan's Aughwick plantation in the Aughwick Valley near present Shirleysburg, Pennsylvania. There Tanacharison became seriously ill and was taken to the farm of John Harris at Paxtang, Pennsylvania (near present day Harrisburg, Pennsylvania). He would take no active part in the remainder of the war and died of pneumonia on October 4, 1754. Aliquippa died on December 23, 1754.