Кіріспе

Көлік құралына доңғалақтарды орнату, осылайша доңғалақтың жақтары толыққанды параллель болмайды. Автомобиль құрылысында, табан (немесе із) – бұл әр доңғалақтың көліктің бойлық осімен жасайтын симметриялық бұрыш, ол статикалық геометрия, кинематикалық және икемділік әсерлеріне байланысты. Бұл, екі доңғалақ дерлік параллель түрде солға немесе оңға бағытталған антисимметриялық бұрыш болып табылатын рульдік бұрыштан (steer) өзгеше. Теріс табан (доңғалақ сыртқа қарай бағдарланған) – доңғалақтың алдыңғы бөлігі көліктің орта сызығынан алысқа қарай бағытталған. Оң табан (доңғалақ ішке қарай бағдарланған) – доңғалақтың алдыңғы бөлігі көліктің орта сызығына қарай бағытталған. Тарихи түрде, және әлі де АҚШ-та кең таралғандай, табан сыртқы диаметр мен ось биіктігіндегі алдыңғы және артқы доңғалақтың орта сызықтары арасындағы сызықтық айырмашылық (дюйм немесе миллиметр) ретінде көрсетіледі; осы жағдайда табан бұрышы доңғалақтың диаметріне байланысты болғандықтан, нақты көлік үшін сызықтық табан спецификациясы белгілі бір доңғалақтар үшін ғана қолданылады.

Сипаттама

Артқы дөңгелекті көліктерде алдыңғы доңғалақтың енінің артуы, бұрылу жауабының азаюымен бірге, тура сызықты қозғалыстағы тұрақтылықты арттырады. Жоғары өнімділік көліктері тіпті алдыңғы доңғалақ енін нөлге немесе сыртқа қарай бұру арқылы рульге жауабын жақсарта алады. Алдыңғы доңғалақ енінің артуы доңғалақтың тозуын аздап күшейтеді, себебі руль тура бағытталғанда доңғалақтар сәл сыға қарай жылжиды. Алдыңғы дөңгелекті көліктерде жағдай күрделірек. Артқы доңғалақ ені бұрылыс кезінде тұрақтылықты жақсартады. Доңғалақ ені әдетте жаңа көліктерде реттеледі, бірақ кастер және кембер бұрыштары көбінесе реттелмейді. Алдыңғы шассидің дұрыс реттелуі, бұрын үш параметрді реттеуді қамтыса, қазір тек доңғалақ енін реттеумен шектеледі; көбінесе, тіпті кастер немесе кембер реттелетін көліктерде де тек доңғалақ енін реттеу жеткілікті. Доңғалақ енін тек алдыңғы доңғалақтарда реттеуге болады. Маңызды түсінік – көліктің тура сызықта қозғалуына дұрыс доңғалақ ені, бұрылу кезінде дұрыс болмайды, себебі ішкі доңғалақ сыртқы доңғалаққа қарағанда кіші радиуспен қозғалуы керек. Осыны өтеу үшін рульдік механизм әдетте Акерман геометриясына сәйкес келеді, ол әрбір көліктің ерекшеліктеріне бейімделеді.

Жол-теміржол көліктері

Жол-рельсті көлік құралдарының алдыңғы рельсті дөңгелектері көбінесе 1 метрге 6 мм-ге дейін ішке қарай бұрылып орналастырылады. Басқа дөңгелекті көліктерден айырмашылығы, жол-рельсті көліктерінің рельсті дөңгелектері әрдайым бір осьте болмайды, ал бұрылу бұл көлік құралының рельсте тербелуіне (орын ауыстыруына) жол бермейді.

Қаңқамен өзара әрекеттесу

Дөңгелектің белгілі бір қисаю бұрышы болған кезде, дөңгелек пен жолдың арасындағы өзара әрекеттесу дөңгелекті иіс бойымен домалауға бейімдетеді, тіпті оның конустық беттің бөлігі сияқты (қисаю күші). Бұл иілуге бейімділік домалау кедергісін және дөңгелек тозуын арттырады. Шамалы мөлшердегі тізелік бұрылыс (теріс қисаю үшін сыртқа қарай, оң қисаю үшін ішке қарай) бұл иілуге бейімділікті жояды, тозуды және домалау кедергісін азайтады. Кейбір жарыс машиналарын, мысалы, гокарттарда, әсіресе, қуаты өте шектеулі және спорт ережелерімен қатаң реттелетін жағдайларда, бұл әсерлер бәсекеге қабілеттілік және өнімділік тұрғысынан маңызды рөл атқарады. Тізелік бұрылыс (сыртқа және ішке қарай) рульдік басқарудың тұрақтылығын қамтамасыз етеді.