Мария Анна Австрийская: Испания патшайымы және регенттігі

Кіріспе

Испанияның патшайымы 1649–1665 жылдары
Мария Анна Австрия (1683–1754), Португалияның патшайымы

Мариана немесе Мария Анна Австрия (24 желтоқсан 1634 – 16 мамыр 1696) 1649 жылдан бастап, Испанияның патшайымы болды, ол Испанияның Филипп IV-іне үйленгеннен бастап, оның 1665 жылы қайтыс болуына дейін патшайым болды. Одан кейін ол үш жасар ұлы Карл II-нің регенті болып тағайындалды, және оның нашар денсаулығына байланысты 1696 жылы қайтыс болғанға дейін ықпалды тұлға болып қала берді. Оның регенттік кезеңі Испанияның 1648 жылдан кейінгі құлдырауымен және ішкі саяси дағдарыстармен, сондай-ақ 17 ғасырдың екінші жартысындағы жалпы еуропалық экономикалық дағдарыспен көлеңкеленді. Оның ұлы, Испания королі Карл II-нің мұрагер таппауы, басқа еуропалық державалардың үнемі қимылдарына әкелді, бұл 1701–1714 жылдардағы Испания мұрагерлік соғысына әкеп соқты. Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Мариан аралдары мен оған байланысты Мариан шұңқыры оның құрметіне аталған.

Ерте өмір

Мария Анна 1634 жылдың 24 желтоқсанында Винер-Нойштадт қаласында Испанияның Мария Аннасы мен оның күйеуі Фердинандтың (1637 жылы Киелі Рим империясының императоры болған) екінші баласы ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасының алты баласы болды, олардың ішінде тек Мария Анна және екі ұлы ересек жасқа жетті; Фердинанд (1633–1654) және 1658 жылы император болып сайланған Леопольд (1640–1705).

Испания патшайымы

Осы кезеңде Испания империясы мен Киелі Рим империясы Габсбургтердің әр түрлі тармақтарымен басқарылды, олар өздерінің жерлері отбасында қалуын қамтамасыз ету үшін көбінесе бір-бірімен некелескен. 1646 жылы Мария Анна өзінің туысы және испан тағына мұрагер, Астурияның принсі Балтасар Карлмен құдаланды. Оның үш айдан кейін қайтысы оны болашақ күйеуізсіз қалдырды, ал оның жесір қалған ағасы Филипп IV мұрагерсіз қалды. 1649 жылдың 7 қазанында 44 жастағы Филип Мадридтен тыс, Навалкарнеро қаласында 14 жастағы немересіне үйленді; содан бері ол испанша аты Марианамен танылды. Олардың бес баласының тек екеуі ғана ересекке дейін жетті; үлкені Маргарет Тереза (1651–1673) 1666 жылы анасының туысы Леопольд I-ге, Киелі Рим императорына үйленді. Мариананың екінші қызы Мария Амброзия он бес күн ғана өмір сүрді, одан кейін екі ұлы Филипп Просперо (1657–1661) және Фердинанд Томас (1658–1659) дүниеге келді. 1661 жылдың 6 қарашасында Мариана соңғы баласы Чарльзды дүниеге әкелді, кейіннен ол Эль Хечизадо немесе "Сүйкімді" деп аталды. Оның көптеген болжамды физикалық және психикалық мәселелері болғанмен, шетелдік бақылаушылар оның анасы саяси бақылауды сақтау үшін оларды күшейте түскенін болжады. Чарльз бірнеше өте сирек кездесетін генетикалық ауруларды, соның ішінде біріккен гипофиз гормонының жетіспеушілігі мен дистальды бүйрек түтікшесінің ацидозын мұра еткен деген пікір бар. Алайда, оның үлкен әпкесі осы мәселелерден зардап шекпеген сияқты және ең маңызды зерттеу авторлары "оның (оның) кемістіктерінің ортақ ата-бабалардан мұрагерлік алған рецессивті аллельдерден туындағаны дәлелденбегенін" айтады. Себебіне қарамастан, Чарльз өмір бойы денсаулығы нашар болды, ал испан сарайы оның екі әлеуетті мұрагері Людовик XIV және император Леопольд арасындағы күреспен бөлінді. Оның өлімі туғаннан-ақ күтілді; ол "қысқа бойлы, ақсақ, эпилепсиямен ауыратын, қартайған және 35 жасқа дейін толығымен шашсыз болған, қайта-қайта христиан әлемін өмір сүруін жалғастыру арқылы таң қалдырды".

Бірінші регенттік: 16651677

1665 жылы 17 қыркүйекте Филип қайтыс болғанда Карл үш жаста еді, ал Мариана 14 жасқа толғанға дейін, Регенттік Кеңесінің кеңесімен регент болып тағайындалды. Ол 1620 жылы Филиппен орнатылған және Еуропаның басқа елдерінде кеңінен қолданылған валидо немесе «жақын адам» жүйесін қабылдады. Олардың біріншісі – Хуан Эверрадо Нитхард, австриялық иезуит және оның жеке мойындаушысы, Венадан келді. Филиптің өсиеті шетелдіктерді Регенттік Кеңесінен шығарғандықтан, ол натурализациялануы керек болды, бұл дереу наразылық тудырды. Өзі шетелдік болған Мариананың ең жақын адамдары ретінде танылған екі адам да сырттан келгендер еді. Нитхардтың орнын испан аристократиясының төменгі қабатынан шыққан Фернандо де Валенсуэла басты. Тіпті оның билігі туралы қазіргі зерттеулер де, әйелдерді өздерінен-өзді билік ете алмайтын деп қараған замандас дереккөздерге сүйенеді, осылайша олардың арасындағы қарым-қатынастың жыныстық сипатта болғанын ұсынады. Мариана түрлі кеңесшілерді пайдаланды, оның ішінде Гаспар де Бракамонте, Пенаранданың 3-ші графы және Айтона маркізі болды. Тарихшы Сильвия Митчелл Нитхард пен Валенсуэланың валидо болғандығына күмән келтіреді, себебі Мариана оларды билікті өз қолында ұстау үшін пайдаланды, оны бөлісу үшін емес. Оның ер адам кеңесшілеріне баса назар аударылғанмен, әйел кеңесшілері де болды, олардың ішінде Мариана Энграсия Альварес де Толедо Португалия и Альфонсо Пиментель ерекше көзге түсті. Ұлының нашар денсаулығы және мұрагердің болмауы Мариананың «австриялық» фракциясы мен Карлдың заңды емес ағасы, кіші Жохан Австриясы басқарған «француздық» фракциясы арасындағы күреске әкелді. Испания Кастилия және Арагон таждарына бөлінді, олардың өте әртүрлі саяси мәдениеттері реформалар жасау немесе салықтарды арттыруды мүмкінсіз етті. Нәтижесінде, мемлекеттік қаржы дағдарысқа ұшырады, 1647, 1652, 1661 және 1666 жылдары Король банкрот деп жарияланды. Бұл мәселелердің жиынтығы Мариананы ең қабілетті билеушіні де қорқытатын қиындықтарға тап болды. Испания шамамен бір ғасыр бойы үнемі соғыс жүргізуден шаршады, ал оның билігі 17 ғасырдың екінші жартысындағы суық ауа-райымен сипатталатын Кіші мұз дәуірімен тұспа-тұс келді. 1692 және 1699 жылдар аралығында Еуропа бойынша егін жинау сәтсіз аяқталды және халықтың шамамен 5-10% аштықтан қайтыс болды. Жаңа үкіметке экономикалық және саяси проблемалардың кең ауқымы мұра болды. Португалияның ұзаққа созылған қалпына келтіру соғысы ең шұғыл мәселе болды, содан кейін 1667 жылдың мамырында Франция испан Нидерландысы мен испандық Франш-Конте провинциясына шабуыл жасаған Деволюция соғысы болды. Қаржыны үнемдеу қажеттілігінен 1668 жылы Акс-ла-Шапель және Лиссабон келісімдері Франциямен соғысты аяқтады және Португалияның тәуелсіздігін мойындады. Бейбітшілік испан ресурстарын үнемі сарқылудан тоқтатты, ал Акс-ла-Шапель Францияны 1667-1668 жылдары басып алған аумақтардың көп бөлігін қайтаруға мәжбүр етті. Осыған қарамастан, бұл әскер үшін қорлау болды. 1668 жылдың маусымында Мадридте тұратын арагондық капитан Жозеф Маладас, ресми түрде Жоханның тапсырысымен Нитхардты өлтіруге сөз байлағаны үшін жазаланды. Бұл билік күресі 1669 жылдың ақпан айында Нитхардтың Римдегі елші болып тағайындалуымен аяқталды. Оның орнына 1670 жылы қайтыс болған Айтона келді. 1672 жылы Испания франко-голланд соғысына тартылды. Валенсуэла 1675 жылы Карл кәмелетке толғанда қызметтен босатылды, бірақ испан саясаты билік үшін күрес салдарынан әлсіреуін жалғастырды. 1677 жылы Карлдың денсаулығы нашарлағандықтан Мариана регенттікке қайта оралды және Валенсуэла қалпына келтірілді, бірақ содан кейін Джон 1677 жылы билікті өз қолына алды.

Charles was only three years old when Philip died on 17 September 1665, and Mariana was appointed regent, advised by a Regency Council, until he became a legal adult at the age of 14. She adopted the system of using a valido or 'favourite' established by Philip in 1620 and widely used elsewhere in Europe. The first of these was Juan Everardo Nithard, an Austrian Jesuit and her personal confessor who came with her from Vienna; as Philip's will excluded foreigners from the Regency Council, he had to be naturalised, causing immediate resentment. A foreigner herself, the two men habitually identified as her favourites were also outsiders; Nithard was succeeded by Fernando de Valenzuela, who came from the lower ranks of Spanish nobility. Even modern accounts of her reign often reflect contemporary sources that viewed women as incapable of ruling on their own and thus imply a sexual relationship. Mariana used a variety of advisors, including Gaspar de Bracamonte, 3rd Count of Peñaranda and the Marquis de Aytona; historian Silvia Mitchell disputes whether Nithard or Valenzuela were validos, since Mariana used them to retain power, rather than delegating it. Despite the emphasis put on her male advisors, she also had female advisors, notably Mariana Engracia Álvarez de Toledo Portugal y Alfonso Pimentel. Her son's poor health and lack of an heir led to an ongoing struggle between Mariana's 'Austrian' faction, and a 'French' faction led by Charles' illegitimate half brother, John of Austria the Younger, until his death in 1679. Spain was also divided into the Crowns of Castile and Aragon, whose very different political cultures made it almost impossible to enact reforms or increase taxes. As a result, government finances were in perpetual crisis, the Crown declaring bankruptcy in 1647, 1652, 1661 and 1666. This combination of issues meant Mariana faced challenges that would have daunted the most competent ruler; Spain was financially exhausted by almost a century of continuous war, while her reign coincided with the Little Ice Age, a period of cold weather during the second half of the 17th century. Between 1692 and 1699, crops failed across Europe and an estimated 5–10% of the population starved to death. The new government also inherited a wide range of economic and political problems. The long running Portuguese Restoration War was the most urgent, followed in May 1667 by the War of Devolution, when France invaded the Spanish Netherlands and the Spanish province of Franche Comté. The need to reduce spending resulted in the 1668 treaties of Aix la Chapelle and Lisbon ended the war with France and recognising Portugal's independence. Peace ended the constant drain of Spanish resources, while Aix La Chapelle forced France to return most of the territories over run in 1667 to 1668. Despite this, the army consisted them a humiliation; in June 1668, Joseph Malladas, an Aragonese captain living in Madrid, was executed for plotting to murder Nithard, reputedly on John's behalf. This power struggle ended with Nithard being appointed Ambassador to Rome in February 1669; he was succeeded as valido by Aytona, who died in 1670 and was replaced by Valenzuela, a member of her household since 1661. In 1672, Spain was dragged into the Franco Dutch War; Valenzuela was dismissed when Charles came of age in 1675, but Spanish policy continued to be undermined by the struggle for power. Mariana reinstated the regency in 1677 on the grounds of Charles's ill health and Valenzuela was restored, before John finally gained control in 1677.

Екінші регенттік: 1679 1696

1679 жылы қыркүйекте Австрияның Жохан Кіші қайтыс болды, ал Мариана тағы да регент болды; оның соңғы әрекеттерінің бірі – 1679 жылы қарашада Шарлдың 17 жасар Мари Луиза Орлеанға үйленуін ұйымдастыру болды. Ол 1689 жылы ақпанда мұрагер қалдырмай қайтыс болды; сол кездегі көптеген өлімдер сияқты, медициналық білімнің жетіспеуі оның улануына күдік тудырды. Қазіргі зерттеулер оның белгілері аппендициттен туындаған, мүмкін бала тудыруға жасалған емдердің салдарынан болған деген тұжырымға келді. Оның орнына Мария Анна Нойбург келді, оның отбасының көп балалы болуы патшалық үйленулерде оларды ізделіске түсірді. Оның әпкелерінен Мария София Португалияның Петр II-іне үйленді, ал Элеонора – Рим императоры Леопольд I-нің үшінші әйелі болды. Мария Анна болашақ императорлар Иосиф I мен Карл VI-ның әпкесі болғандықтан, Австриялықтар үшін өте қолайлы таңдау саналды. Шарлз баласыз қайтыс болды; сол кезде ол, әрине, импотент болған, кейін жасалған аутопсияда оның тек бір атрофиялық мүшесі бар екені анықталды. Оның денсаулығы нашарлаған сайын, мұрагерлік үшін күрес күшейді, француздық фракцияның басшылығы Кардинал және Толедо архиепископы Фернандес де Портокаррероға көшті. «Австриялықтардың» ықпалымен 1690 жылы Испания Францияға қарсы Тоғыз жылдық соғыста Ұлы Одаққа қосылды. 1692 жылы ол қайтадан банкроттық жариялады, ал 1696 жылы Франция Каталонияның көп бөлігін басып алды; Мариана Мария Аннаның інісі Карл Филиппен келген неміс әскерлерінің көмегімен билігін сақтап тұрды, олардың көп бөлігі Мариананың қайтысынан кейін қуылды. Ол 1696 жылдың 16 мамырында Мадридтегі Уседа сарайында алпыс бір жасында қайтыс болды; өлімінің себебі сүт безінің қатерлі ісігі деп есептеледі.

Мұра

1668 жылы Мариана испандықтар Ладронес деп атаған аралдар тізбегінде Диего Луис де Сан-Виторес және Әулие Педро Калунсод басқаратын иезуит миссиясын құруға келісім берді, және олар оның құрметіне Мариана аралдары деп аталды. Диего Веласкес салған Австриялық Мариананың портреті Филипптің тапсырысымен салынған және оның толық бойы бейнеленген жалғыз суреті. Алғашқы нұсқасы Мадридтегі Прадо мұражайында сақталады; көшірмесі оның әкесі Фердинандқа жіберілді және Венадағы Күнтас-тарихи мұражайда сақтаулы. Ол сондай-ақ Веласкестің «Лас-Менинас» шедеврінде де бейнеленген, онда оның қызы Маргарет Тереза да бар.