Кіріспе

Көне латын театрынан комедия жанры – Ателлан фарсы (лат. Atellanae Fabulae немесе Fabulae Atellanae, "favola atellana"; Atellanicum exhodium, "Ателла комедиялары"), сондай-ақ Оска ойындары (лат. ludi Osci, "Оска ойындары") деп те аталады. Бұл Римдегі маска кигізіліп, импровизацияланған комедиялық қойылымдар еді. Оска атлетикалық ойындары өте танымал болды және көбінесе одан ұзақ пантомималық қойылымдарға дейін өткізілді. Ателлан фарсының шығу тегі нақты белгісіз, бірақ бұл фарстар Оңтүстік Италияның Флиактары, Плаут пен Теренцийдің пьесалары және рим мимі сияқты ежелгі театрдың басқа да түрлеріне ұқсас. Көптеген тарихшылар бұл атау Кампаниядағы Ателла деген Оска қаласынан шыққан деп санайды. Фарстар Оска тілінде жазылған және б.з.б. 391 жылы Римге әкелінген. Кейінірек римдік нұсқаларында тек әжуалық кейіпкерлер ғана Оска тілінде сөйлейді, ал қалғандары латын тілінде сөйлейді.

Тарих және сақталған деректер

Ателлан фарсы – б.з.д. 300 жылға дейін Италияда пайда болған және 500 жылдан астам уақыт бойы танымал болған маскалы фарс. Бастапқыда, осы фарстар жазбаға түсірілмей, импровизацияланып ойналған. Ателлан фарсындағы актерлер оскан тайпасынан екені мәлім, бірақ әдеби Ателланда оскан тілінен латын тіліне ауысу деректері де кездеседі. Сондай-ақ, осы қойылымдардың сюжеттерінде әжуалық жағдайлар, оның ішінде сөз тіркесі, ойын-қалжыңдар мен осырақы және түксіз сипаттағы жұмбақтар болғанын болжауға болады.

Авторлығы

Тақырыптар мен кейіпкерлер қойылым басталар алдында шешіліп, диалогтар импровизацияланды. Орындаушылар – римдік азаматтардың ұлдары болды, оларға әскерге қатысуға рұқсат етілді: кәсіби актерлер қатыстырылмады. Қарапайым прозалық диалогтар сатурн өлеңімен, жалпы тілмен, белсенді қимыл-қозғалыстармен сүйемелденген әндермен толықтырылды. Ойындар қабақтық пен ұятсыздықпен ерекшеленді. Ателландық қойылымдарда көптеген пантомималар болды. Барлық рөлдерді ер адамдар ойнады. Ателландық пьесалар Римде б.з.б. 3-ғасырда танымал болды, ал б.з.б. 1-ғасырда әдеби формада қайта жаңғырды.

Болоньялық Луций Помпоний, Паллиата Фабиус Дорсенннің ықпалымен, бірнеше Ателландық пьесалар жазды, олардың ішінде «Макх Майлз» (Солдат Макх), «Пито Горгониус», «Псевдоагамемнон», «Букко Адоптатус» және «Аедитум» пьесалары бар. Квинт Новий және «Меммий» да осы комедиялардың авторлары болды. Овидий мен Плиний Кіші Меммийдің еңбектерін әдепсіз деп тапты. Помпоний Ателландық фарс пьесаларының «негізін қалаушысы» деп есептеледі.

Қазіргі салыстырулар

Ателлан Фарсының ерекше сипаты мен қысқалығы оларды "Saturday Night Live" немесе "Кімнің кезектегі шебері?" сияқты әртүрлі шоулардағы эскиздерге ұқсатады. Көбінесе импровизациялық қойылым тым көп жеу, мас болу немесе ұрлық сияқты қарапайым жағдайларға негізделген. "Saturday Night Live" және "Whose Line Is It Anyway?" секілді танымал телешоулардағыдай, оларда ересектерге арналған мазмұн болуы мүмкін және басқаларды көңілдіру үшін жасалған.