Кіріспе

Протонға бай нуклид ішкі атомдық электронды сіңіретін процесс – радиоактивті ыдырау режимі. Электронды тұтқындау (K электронды тұтқындау, сондай-ақ K тұтқындау немесе L электронды тұтқындау, L тұтқындау) – электрлік бейтарап атомның протонға бай ядросы ішкі атомдық электронды, әдетте K немесе L электрондық қабықшаларынан сіңіретін процесс. Бұл процесс ядролық протонды нейтронға айналдырады және бір мезгілде электрондық нейтриноның шығарылуына әкеледі. Немесе ядролық реакция теңдеуі ретінде жазылғанда: ^{0}_{1}e + ^{1}_{1}p > ^{1}_{0}n + ^{0}_{0}ν.

Бұл бірден шығарылған нейтрино барлық ыдырау энергиясын алып жүретіндіктен, оның осы бірден-бір сипаттамалық энергиясы бар. Сол сияқты, нейтриноның импульсі қыз атомның бір ғана сипаттамалық импульсімен кері қайтуына себеп болады. Егер қыз нуклид қоздырылған күйде болса, онда ол негізгі күйге ауысады. Әдетте, бұл ауысу кезінде гамма-сәуле шығарылады, бірақ ядролық деэкситация ішкі конверсия арқылы да жүзеге асуы мүмкін. Атомнан ішкі электронды ұстағаннан кейін, сыртқы электрон ұсталған электронды алмастырады және осы процесте бір немесе бірнеше сипаттамалық рентген фотондары шығарылады. Электронды тұтқындау кейде Аугер эффексісіне де әкеледі, онда атомның электрондары арасындағы өзара әрекеттесулер нәтижесінде атомның электрондық қабығынан электрон шығарылады. Электронды тұтқындағаннан кейін атомдық саны бірге кемиді, нейтрон саны бірге артады, ал массалық сан өзгермейді. Электронды жай ғана тұтқындаудың өзі нейтралды атомға әкеледі, себебі электрондық қабықтағы электронның жоғалуы оң ядролық зарядтың жоғалуымен теңестіріледі. Алайда, оң атомдық ион одан әрі Аугер электронды эмиссиясынан пайда болуы мүмкін. Электронды тұтқындау – әлсіз өзара әрекеттесудің мысалы, ол төрт негізгі күштің бірі. Электронды тұтқындау – ядродағы протондардың салыстырмалы артық болуымен, бірақ изотоп пен оның ықтимал қызы (бір оң зарядты изобар) арасындағы энергия айырмашылығы позитронды эмиссия арқылы ыдырауға жеткіліксіз болғанда нуклидтің ыдырауының басты режимі. Электронды тұтқындау – позитронды эмиссия арқылы ыдырауға жеткілікті энергиясы бар радиоактивті изотоптар үшін ыдыраудың әрқашан балама режимі. Электронды тұтқындау кейде бета-ыдыраудың бір түрі ретінде қарастырылады, өйткені негізгі ядролық процесс, әлсіз күш арқылы жүзеге асырылады, бірдей болады. Ядролық физикада бета-ыдырау – бета-сәуле (жоғары энергетикалық электрон немесе позитрон) және нейтрино атом ядросынан шығарылатын радиоактивті ыдырау түрі. Электронды тұтқындау кейде кері бета-ыдырау деп аталады, бірақ бұл термин көбінесе электрондық антинейтриноның протонмен өзара әрекеттесуін білдіреді. Егер аталық атом мен қыз атом арасындағы энергия айырмасы 1,022 МэВ-тан кем болса, позитронды эмиссияға рұқсат етілмейді, өйткені оған жеткілікті ыдырау энергиясы жеткіліксіз, сондықтан электронды тұтқындау жалғыз ыдырау режимі болып табылады. Мысалы, рубидий-83 (37 протон, 46 нейтрон) криптон-83 (36 протон, 47 нейтрон) болып тек электронды тұтқындау арқылы ыдырайды (энергия айырмашылығы немесе ыдырау энергиясы шамамен 0,9 МэВ).

Тарих

Электронды тұтқындау теориясы алғаш рет 1934 жылы Джан Карло Виктің мақаласында талқыланды, кейін Хидеки Юкава және басқалар оны дамытты. K электронды тұтқындауды алғаш рет Луис Альварес ванадийде (Link=y Ванадийде) байқады және 1937 жылы осы туралы хабарлады. Альварес галлийде (Link=y Gallium) және басқа нуклидтердегі электронды тұтқындауды зерттеуді жалғастырды.