Кіріспе

Жануарларды (әсіресе жылқыларды) бағып-күтуші

Солтүстік Америкада, wrangler – жануарларды, әсіресе малдарды, кейде басқа да жануарларды, соның ішінде аюларды, қасқырларды, ірі мысықтарды, приматтарды және бауырымен жорғалаушыларды кәсіби түрде бағып-күтетін адам. "Wrangler" сөзі төменгі неміс тіліндегі "wrangeln" сөзінен шыққан, ол "дауласу" немесе "күресу" деген мағынаны білдіреді. Бұл туралы алғаш рет 1377 жылы жазылған. Сөздің зат есім ретінде қолданылуы алғаш рет 1547 жылы тіркелген. "Жылқы немесе ірі қара малға жауапты адам" немесе "бағушы" деген мағынада қолданылуы алғаш рет 1888 жылы жазылған. Wrangler – әртүрлі жануарларды, әсіресе жылқыларды ұстау, бақылау және бағу процесіне қатысатын адам. Дәстүр бойынша бұл процеске мал бағу және жылқыларды қорадан әкелу кіреді. Wrangler-лер көбінесе Солтүстік Америка фермаларында атпен жүруді қалайтын ковбойлар немесе туристер үшін жұмыс істейді. Wrangling-тің түрлеріне мал бағу, "дюд" wrangler-лік (жаңадан келгендерге атпен саяхат ұйымдастыру), родео және киноиндустриясындағы трюктерге жылқыларды дайындау кіреді. Wrangler-лер ковбойлардың бір саласы болып есептеледі, олар мал емес, жылқы бағумен айналысады. Wrangling кәсібі уақыт өте дамыды, туризм саласының маңыздылығы арта тұрған сайын wrangler-лерге қосымша міндеттер жүктеледі. Сондай-ақ, wrangler-лер кино түсірілімі кезінде жылқылар мен басқа да жануарларды бағып-күтеді. "Дюд" wrangler – бұл ковбой немесе батыс саяхаттарына атпен шығуды қалайтын, wrangler емес және ковбой емес (дюд) адамдарды алып жүретін жетекші. Киноиндустриясында wrangler – фильмдер мен телебағдарламаларда, музыкалық бейнежазбаларда, мысалы, арнайы автомобильдер немесе жануарлар сияқты нақты заттарды іздеумен және басқарумен кәсіби түрде айналысатын адам.

Тарих

1920 жылдары жылқышының туризмге негізделген қызмет көрсету экономикасына өтуі, сонымен бірге «романтикалық Батысты» сақтап қалуы, бұрынғы тәуелсіздік пен шеберлікпен сипатталған жылқышылық кәсібінің бастапқы түсінігімен қайшы келді. Технология мен ғылымның жетістіктері жылқы бағудың көлемі мен жылдамдығына да өзгерістер енгізді.

Білім

Киноиндустриясындағы каскадерлік жұмыстың бір бөлігі ретінде, аттарды баптаушылардың кең ауқымды дайындықтан өтуі және түрлі салаларда білікті болуы қажет. Бұл аттарды трюктерге және еркін жүріске дайындау қабілетін, сондай-ақ оларды ұзақ мерзім бойы үйретуді қамтиды. Жергілікті жерлерден келген аттарды баптаушылар жылқының шағын топтарымен жақсы таныс болып, үйірден жеке атты анықтай алады. Олар жылқының мінез-құлқын, жасын, дене бітімін, жынысын және денсаулығын дереу анықтауға үйретіледі. Аттардың жарақат алуына немесе денсаулығына қатысты мәселелерді болдырмау үшін аттарды баптаушылар тобында арнайы рөл атқарады. Топ – ковбойлардың, аспаздардың және аттарды баптаушылардың бірлесіп саяхаттап, жылқы жинауға және жолға шығатын тобы. Ересек аттарды баптаушылар көбінесе жас маманды тәрбиелейді, оларға формалды білім беру жүйесінен гөрі, жинаған тәжірибелерін және кеңестерін бөліседі. Сондықтан білім беру формалды оқудан тұрмайды. Керісінше, аттарды баптаушылар мен ковбойлар жұмыс орындарында білім алып, басқарушылық лауазымдарға өседі деп күтіледі.

Кино өнеркәсібі

Атты күтіп-бағумен айналысатын аттанушы, кейбір жағдайларда жылқыға қатысты этикалық талаптарды сақтауға жауапты. Жануарларды баптаушылар бұрын өндірістен босатылған, бірақ PETA (Жануарларды этикалық тұрғыдан қорғау ұйымы) тарапынан жасалған мәлімдемелер де оларды қолдады, онда жылқыларды ұстауға қатысты мәселелердің себебі тығыздық пен қауіпсіз емес тікенді қоршау екені айтылды. Мысалы, "Макбрайдтің жылқылары" (2012) фильміндегі жылқыларға қатысты ерекше талаптар болды. Екі ашқан жылқыны құтқару туралы фильмде өте нашар тамақтанған қара және дөңгелек аттар қажет болды. Осындай аттың бірі, Леди, құтқарылуға мұқтаж деп таңбаланды. Фильмнің аттанушысы оны қиын жағдайдан құтқарып, жеткілікті тамақтандырып, денсаулығын қалпына келтірді. Сондықтан, бұл саланың маманы көп зерттеулер жүргізіп, актерлерді таңдаумен айналысуы керек, себебі каскадерлер де қажет болды. Каскадерлік аттар режиссер мен актерлердің талаптарын қанағаттандырумен қатар, нақты каскадты орындауға қабілетті болуы керек. Дұрыс атты тапқаннан кейін, оны оқытып, сенімділікке жеткізу қажет. Аттанушы аттың мүмкіндіктері мен шектеулерін білуге жауапты. Түсірілім алаңындағы "бас аттанушы" каскадқа қажетті барлық аттарды табумен және ұсынумен айналысуы мүмкін. Киноиндустриясындағы аттанушылар жылқыдан басқа қой және басқа мал сияқты түрлі жануарлармен де жұмыс істейді. Көптеген аттар актерлер мінбейтін, көріністердің фонында болатын аттар болып табылады. Олар тыныш болуы, жақсы мінез-құлық танытуы, сондай-ақ жарыққа, қозғалысқа және камераларға үйренуі керек. Фильмдегі аттанушылар көбінесе ұзақ сағаттар бойы жұмыс істейді және түрлі аттарға күтім жасайды. Кейде аттар көріністің бір шетінен екінші шетіне ғана жүруі керек, ал кейде аттанушы оларды мінуге мәжбүр болады. Олар жүк көлігі және вагон жүргізушілері сияқты эпизодтық рөлдерде де көріне алады. Аттанушы түрлі ат жабдықтарын және керек-жарақтарын ұсынуға міндетті. Ол сонымен қатар жолдағы балаларға қарау және бүкіл отбасыға көмектесуге жауапты болды. Көптеген адамдар аттанушыдан жақсы атшы болу үшін білім алуды күтеді.

Шаруашылық жұмыстары

Атты жарату – күйшінің тағы бір жауапкершілігі. Дәстүрлі түрде бұл жабайы немесе жаратылмаған жылқыны арқанмен байлап, оны айдаушыға бағынғанша айдаудан тұрады. Күйші жылқыны тағып, оны жабдыққа (жаяқ пен ергезе) үйретіп, мінуді жалғастырады. Жылқы айдаушылардың жұмысы осы жылқыларды «тәрбиелеу» деп есептелді, ал кейбіреулері үшін – олардан білімді алып тастау, яғни жабайы жылқыларды бағындыру немесе ұялды жылқыларды қайтадан жабайыландыру. Бұл жылқылар міну немесе көлікке пайдалану үшін жаратылды, көбінесе күйшілер өздері үшін немесе көршілері үшін жарататын. Содан кейін жылқыларды саудаға салып немесе айырбастауға болатын. Қазіргі күйшілер жылқымен көзге көрінбейтін байқау және дене тілі арқылы қарым-қатынас жасауды үйренді. Мақсаты – жылқы мен күйші арасындағы жағымды қарым-қатынасты құру, себебі жылқы айдаушы үшін әрекет жасауға мәжбүр емес, оны жасауға ынталанады. Бұл – табиғи жылқышылықтың бір түрі. Көп жағдайда күйші белгілі бір мақсат үшін жылқы жаратады, мысалы, жас айғырларды мінуге баулу үшін, және бірнеше секунд ішінде оның жарамдылығын анықтай алады. Күйшілер сонымен қатар жылқы мен малды бөліп алу (яғни оларды қалған малдан ажырату) және малға белгі салу сияқты шаруашылық жұмыстарына қатысады. Әр шаруа қожалығының мал иесін анықтау үшін бұзауларға арнайы белгі салу қажет болды. Олар сондай-ақ жануарларды тасымалдау, тамақтандыру, белгі салу, оларды мінуге үйрету немесе «жайлы жағдайға келтіру» сияқты қарапайым ветеринарлық көмек көрсетуге де жауапты. Жылқы күйшісі сонымен қатар жылқышылар, жылқы басшысы, ас әзірлеуші және күйшіден тұратын жол тобының бір бөлігі болып табылады. Бұл жолдар бірнеше күн бойы 2000-нан 3000-ға дейін мал айдайды. Күндіз күйші, немесе көбінесе «шыңғырлаушы» деп аталатын адам жылқыны айдайды және оларға жайылым іздейді, көбінесе күйшілерді бір күні бірнеше рет жинап, каубойлар немесе шаруалар жылқыларын ауыстыруға мүмкіндік береді. Бұл ремуда деп аталады. Американың Ескі Батысында оны тарихи түрде кавви деп те атаған. Сондықтан күйші малдың денсаулығы мен жалпы жағдайына жауапты. Бұл міндеттерді орындамағанда, күйші сонымен қатар ас үйде тамақ пісіру және тазалау жұмыстарын атқарады. Бұл отын және су жинау, отын кесу, тамақ дайындауды қамтиды. Күйші сонымен қатар лагерьті құру және бөлшектеуге, арбаны тіркеу және ажыратуға, арбаны тиеуге және арқанды түсіруге жауапты. Жылқы күйшісімен бірге жұмыс істейтін және оған серіктес болатын түн күзетшісі түнде малға қарауды және таңертең оларды күйшіге қайтаруды қамтамасыз етеді. Көбінесе шаруаның немесе «жер жыртушының» жиынында бос егістік жер немесе жайылымды тауып, түнгі уақытта лагерь құрады. Олар түнде үлкен шатыр тігіп, ауа райы жақсы болғанда төсек-орындарды сыртқа жайып, кез келген қолайлы жазық бетке төседі.

Демография

Wranglers көбінесе ранчоның ең жас жігіттері болып табылады және олардың қайраттылығы, келбеті мен еркектігі жиі романтикалық бейнеленген, әсіресе фильмдерде, әдебиетте және иконографияда. Әдетте, wranglers физикалық талаптарының жоғары болуына байланысты, көбінесе ер адамдар ретінде көрсетілген. Дегенмен, осындай жұмысты атқаратын әйелдер де кездесетін. Еркектерге басымдық берілгенімен, әйелдерге де тең мүмкіндіктер болған. Кейбір деректерде әйел wranglers-тің сенімділігі мен ынтасы, сапарға шығу үшін қажетті қасиеттер ретінде баса көрсетіледі. Бұрынғы жиын-толқындардағы wranglers-тің көпшілігі ер адамдар болған, бірақ арасында әйелдер де кездесетін. Көптеген wranglers ұзақ жылдардан бері осы жерде тұратын, жылқы және родео іс-шараларына қатысып өскен, көбінесе ортақ тарихы бар адамдар. Мұндай wranglers 10 жасқа толғанда жұмысқа кірісе алатын. Олар осы жаста көп нәрсені көріп, еститін, сонымен қатар қайратты және төзімді болулары күтілетін. Wranglers және ковбойлардың саны азайып барады, олардың орнына білім мен теориялық білімге көбірек сүйенетін, жылқымен кең тәжірибесі жоқ биологтар мен жануарларды зерттеушілер сияқты заманауи мамандықтар келді. Жылқы мамандары, мысалы wranglers, жылқымен көп уақыт өткізіп, оларды жақсы біліп, олармен байланыс орната алады деген пікір де аз қалды. Қазіргі таңда wranglers жұмыс істейтін АҚШ-тың үш штаты – Калифорния, Аризона және Вайоминг.