Кіріспе

Солтүстік Америкадағы дәстүрлі шаруашылық жұмысшысы

Каубой – Солтүстік Америкадағы шаруашылықтарда мал бағатын, дәстүрлі түрде атпен жүретін және көбінесе шаруашылыққа қатысты көптеген жұмыстарды атқаратын малшы. Мал айдау малдың денсаулығын сақтап, жайылым табуға және оларды сатуға көмектеседі. XIX ғасырдың соңындағы американдық каубой Мексиканың солтүстігіндегі вакеро дәстүрінен пайда болды және ерекше мәнге ие, аңызға айналды. Малға ат дайындаушы деп аталатын бір түрі, мал шаруашылығына пайдаланылатын аттарды күтумен айналысады. Шаруашылық жұмысынан өзге, кейбір каубойлар родеода жұмыс істейді немесе қатысады. 19-ғасырдың соңында алғаш рет анықталған каугерлдердің (cowgirls) тарихи рөлі одан аз болған, бірақ қазіргі әлемде олар бірдей жұмыстарды атқарып, өз жетістіктері үшін зор құрметке ие. Әлемнің көптеген аймақтарында, әсіресе Оңтүстік Америкада, Австралиядағы малшылар мен жакарулар да каубой сияқты жұмыс істейді. Каубойдың тамыры Испания мен Американы алғашқы еуропалықтардың отарлау кезеңіне дейін жетеді. Ғасырлар бойы жер бедері мен климаттың айырмашылығы, сондай-ақ түрлі мәдениеттердің мал шаруашылығы дәстүрлерінің әсерінен құрал-жабдық, киім және мал өңдеудің әртүрлі стильдері қалыптасты. Өздігінен шешім қабылдайтын каубой заманауи әлемге бейімделген сайын, оның құралдары мен әдістері де өзгерді, бірақ көптеген классикалық дәстүрлер сақталды.

Этимологиясы мен кең таралған қолданысы

Ковбой сөзінің шығу тегі бірнеше ертерек терминдерге байланысты, олар жасқа және малға немесе мал күту жұмысына қатысты. Ағылшын сөзінің мағынасы – «ат үстінде мал бағушы». «Ковбой» сөзі испан тілінен алынған «вакеро» сөзінен шыққан, ол атқа мініп мал бағатын адамды білдіреді. «Вакеро» сөзі «сиыр» деген мағына беретін «вака» сөзінен туындаған, ал «вака» латынша «vacca» сөзінен келген. «Ковбой» сөзін алғаш рет 1725 жылы Джонатан Свифт қолданған, ал 1820 жылдан 1850 жылға дейін Британ аралдарында отбасының немесе қоғамның сиырларын бағып жүрген жас ұлдарды сипаттау үшін пайдаланылған. Алғашында «cowherd» (малшы) ағылшын сөзі мал бағушыны сипаттау үшін қолданылған (мысалы, «шапақшы» – қой бағушы), көбінесе жасөспірімге дейінгі немесе ерте жасөспірім ұлдарды, әдетте жаяу жұмыс істейтіндерді білдіретін. Бұл сөз ағылшын тілінде өте көне, 1000 жылға дейін пайда болған. «Ковбой» термині 1849 жылдан бері қолданыста, ал сөздің түрленулері кейінірек пайда болды. «Cowhand» (мал өрістеуші) 1852 жылы, ал «cowpoke» (мал тігуші) 1881 жылы пайда болды, бастапқыда малды теміржол вагондарына тиеу үшін ұзын таяқтармен итерумен айналысатын адамдарды ғана білдіретін. Америка ағылшын тілінде ковбойды атау үшін buckaroo (букару), cowpoke (коупок), cowhand (ковхэнд) және cowpuncher (ковпанчер) сөздері қолданылады. Ковбойды білдіретін тағы бір ағылшын сөзі – buckaroo (букару) – вакероның (baˈkeɾo) ағылшыншасы. Бүгінде «ковбой» термині батыста, әсіресе Ұлы жазықтар мен Роки тауларында кеңінен таралған, «buckaroo» негізінен Ұлы ойпаң мен Калифорнияда, ал «cowpuncher» көбінесе Техас және оған жақын штаттарда қолданылады. Атпен жүруге қабілетті болу үшін аттар мен жабдықтарға ие болу және оларға сену балаға сирек кездесетін мүмкіндік болған, бірақ кейбір мәдениеттерде ұлдар жайылымға барар жолда есекке отырған. Көне заманда қой, сиыр және ешкі бағу көбінесе кәмелетке толмағандардың жұмысы болды, және дамып келе жатқан әлемнің әртүрлі мәдениеттерінде жастар үшін бұл міндетті жұмыс болып табылады. Қажетті дағдыларды дамыту үшін уақыт пен дене күші қажет болғандықтан, тарихи және қазіргі заманғы ковбойлар көбінесе жасөспірім шағында жұмыс істей бастады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ковбойлар жұмысқа қабылдану үшін жеткілікті дағдыны дамытқаннан кейін (көбінесе 12-13 жаста) жалақы алған. Егер жарақат алмаса, ковбойлар өмір бойы мал мен жылқымен айналысады. АҚШ-та бірнеше әйелдер мал шаруашылығымен айналысып, қажетті дағдыларды үйренген, бірақ «cowgirl» (қоқыс ұстайтын қыз) 19 ғасырдың соңына дейін кеңінен танылмаған және мойындалмаған.

Басқа тарихи сөздердің қолданылуы

"Каубой" сөзі американдық революция кезінде тәуелсіздік күресіне қарсы тұрған американдық жауынгерлерді сипаттау үшін қолданылды. Лоялисттердің мүддесін қорғаған заңнан тыс Клаудиус Смит, колонистерден өгіздер, мал және жылқы ұрлап, оларды британдықтарға бергендігі үшін "Рамапостың сиыршысы" деп аталды. Сол кезде Вестчестер округінде британдық және американдық әскерлерінің арасындағы шекаралық аймақта бірнеше партизандық топтар әрекет етті. Бұл топтар жергілікті шаруалардан құралды, олар конвойлерге шабуыл жасап, екі тарапқа да рейдтер ұйымдастырды. Екі түрлі топ болды: "терішілер" тәуелсіздік жақтастары үшін күресті, ал "каубойлар" британдықтарды қолдады. 1880 жылдары Батыс Техаста "каубой" сөзі әлі де құрметпен айтылса, Аризона штатының Томбстоун аймағында бұл термин түрлі қылмыстарға қатысы бар адамдарды қаралау үшін қолданылды. Томбстоун тұрғыны Джордж Парсонс күнделігіне: "Каубой кейде ұры болады, ал ұры – құлшынысты қарақшы, заңсыз және жылқы ұры деген сөз" деп жазды. "Сан-Франциско Экзаминер" газеті редакциондық мақаласында: "Каубойлар – бұл жабайы елдегі ең бейхабар қылмыскерлер, олар қарапайым қарақшыдан да жаман" деп жазды. Сол аймақта біреуді "каубой" деп атау – қорлауға айналды, себебі ол ат ұрысы, қарақшы немесе заңнан тыс адам деп есептелді. Мал өсірушілер көбінесе малшылар немесе ранчерлер деп аталды. Каубойлардың әрекеттері О.К. Корралдағы атыс және одан кейінгі Эрптің кек алу жорығымен тоқтатылды. Испания дәстүрлері географиялық, экологиялық және мәдени жағдайларға байланысты өзгерді, бұл Жаңа Испания, кейін Мексика және АҚШ-тың Оңтүстік-Батыс аймағында өркендеді. Өз кезегінде, Американың жері мен халқы да испандық әсерге байланысты күрт өзгерді. Жылқының келуі ерекше маңызды болды, өйткені жылқылар ежелгі мұз дәуірінің соңынан бері Америкада жойылған еді. Америкада жылқы тез көбейіп, испандықтардың және кейіннен басқа елдерден келген қоныс аударушылардың табысына үлкен үлес қосты. Алғашқы жылқылар Андалузия, Барб және Араб тайпаларынан шыққан, бірақ Солтүстік және Оңтүстік Америкада селекциялық шаралар және жабайыға қашқан жануарлардың табиғи іріктелуі арқасында ерекше американдық жылқы тұқымдары пайда болды. Мустанг және басқа да колониялық жылқы тұқымдары қазір "жабайы" деп аталады, бірақ шындығында олар үй жануарларының ұрпақтары – жабайыланған жылқылар.

Вакеролар

Халық арасында американдық деп есептелгенмен, дәстүрлі ковбой испандық дәстүрден бастау алды, ол бүгінгі Мексика мен Оңтүстік-Батыс АҚШ-та Солтүстік Мексиканың вакеросына және Халиско мен Мичоакан аймақтарының чарросына айналды. Көптеген хасендадолар (мал шаруашылығы иелері) этникалық тұрғыдан испан криоллолары болғанымен, көптеген алғашқы вакеролар испан миссияларында малға күтім жасау үшін оқытылған жергілікті американдықтар болды. Вакеролар малмен бірге солтүстікке жылжыды. 1598 жылы Дон Хуан де Онате Рио-Гранде арқылы Нью-Мексикоға экспедиция ұйымдастырып, 7000 бас ірі қара мал әкелді. Осыдан бастап вакеролар Нью-Мексикодан, кейін Техастан Мексика қаласына ірі қара мал айдап жеткізді. Мексикалық дәстүрлер оңтүстікке де, солтүстікке де таралып, Аргентинадан Канадаға дейінгі атты әдет-ғұрыптарға әсер етті.

Америка дамуы

Ағылшын тілінде сөйлейтін саудагерлер мен қоныс аударушылар батысқа қарай кеңейген сайын, ағылшын және испан дәстүрлері, тілі және мәдениеті белгілі бір деңгейде бірікті. 1848 жылғы Мексика-Америка соғысына дейін, кемемен Калифорнияға сапар шеккен Жаңа Англия саудагерлері экстендадолар мен вакероларға кездесіп, ірі қара фермаларынан алынған тері мен майға өндірілген тауарларды саудаластырды. Кейін Санта-Фе жолы деп аталған Америка саудагерлері де вакеро өмірімен ұқсас байланыстар жасады. Осы ерте кездесулерден бастап, вакероның өмір салты мен тілі ағылшын мәдени дәстүрлерімен бірігіп, американдық мәдениетте "ковбой" деп белгілі болған жаңа бейне жасады. Ағылшын тілінде сөйлейтін қоныс аударушылардың Техасқа келуі 1821 жылы басталды. Ал Калифорнияда Мексика-Америка соғысынан кейін ғана АҚШ-тан қоныс аударушылардың саны көбейді. Екі аймақ та американдық ковбойдың қалыптасуына өзіндік үлес қосты. Әсіресе теміржолдардың пайда болуымен және Азамат соғысынан кейін сиыр етіне сұраныстың артуымен, ескі дәстүрлер ірі қара малын жайылымдардан теміржол станцияларына, көбінесе жүздеген шақырым қашықтыққа айдау қажеттілігімен бірікті. Көбінесе бұрынғы құлдар немесе құлдардың балалары болған көптеген афроамерикандықтар ірі қара мал өсіруде тәжірибелі болды және Азамат соғысынан кейін батысқа бет бұрды. 1880 жылдары ірі қара шаруашылығының кеңеюі қосымша ашық жайылымдарға деген қажеттілікті тудырды. Сондықтан көптеген фермерлер солтүстік-батысқа, әлі қоныстанбаған шалғынды жерлерге көшті. Техас малдары солтүстікке, Таулы аймақтың батысына және Дакотаға айдалып әкелінді. Ковбой өзінің жабдықтарын суық жағдайларға бейімдеді, ал өнеркәсіптің батысқа жылжуы Калифорниядан Техасқа дейінгі аймақтық дәстүрлердің араласуына әкелді, көбінесе ковбой әрқайсысының ең пайдалы элементтерін қабылдады. Мустангтарды ұстаушылар немесе Mesteñeros – бұл Мексикада және кейіннен қазіргі Солтүстік Мексика, Техас, Нью-Мексико және Калифорнияның американдық аумақтарында мустангтарды ұстап, жаратып, базарға айдаған ковбойлар мен вакеролар. Олар Ұлы жазықтар мен Калифорнияның Сан-Хоакин аңғарында, кейіннен Ұлы Бекенде 18 ғасырдан 20 ғасырдың басына дейін жүрген мустангтарды ұстады. Көптеген ірі қара мал ашық жайылымдарда жартылай жабайы немесе толығымен жабайы күйде өмір сүрді және жылдың көп бөлігінде көбінесе күтімсіз жайылымға қалдырылды. Көп жағдайда әртүрлі фермерлер "бірлестіктер" құрып, малдарын бір жайылымда бірге жайылымға шығарды. Малдың кімге тиесілі екенін анықтау үшін, оларға ыстық темірмен ерекше белгі салынып, әдетте, мал әлі төл болған кезде таңба қойылатын. Жас төлдерді таңбалау үшін және сатуға арналған ересек малды іріктеу үшін фермерлер көктемде жиналып, мал жинау шарасын өткізеді. Мұндай жинау үшін ковбойлар мен жылқылардың ерекше дағдылары қажет болды. Малды отардан бөліп алу үшін ең жоғары біліктілік қажет болды және олар малдың қозғалысын қадағалай алатын, басқа жылқыларға қарағанда тез тоқтап, бұрыла алатын арнайы дайындалған "кесу" жылқыларына отырды. Мал сұрыпталғаннан кейін, көбінесе ковбойлар жас төлдерді арқанмен байлап, таңбалау және (төлдердің көпшілігі үшін) қастрациялау үшін ұстап тұруға мәжбүр болды. Кейде ересек малды таңбалау немесе басқа да емдеу үшін ұстап тұру қажет болды. Жинауға көптеген жылқылар қажет болды. Әр ковбой бір күндік жұмыста үш-төрт жаңа жылқыны пайдаланды. Жылқылар да жиналды. Батыста жас тоқтылардың үйрек тұяқтардан тууы, бірақ ашық жайылымда жартылай жабайы күйде "жабайы" өсіп-өнуіне рұқсат етілуі кең таралған. Сондай-ақ, "жабайы" жылқылар, көбінесе мустангтар болды. Екеуі де жиналып, ересектерін үйретеді, бұл процеске жылқыны жарату немесе "бронконы жарату" делінеді, әдетте жылқы жаттықтырушылары ретінде маманданған ковбойлар орындайды. Кейде жылқыларды жарату үшін өте қатыгез әдістер қолданылды және мұндай жануарларға ешқашан толық сенім артпады. Басқа ковбойлар жануарларға адамгершілікпен қарау қажеттілігін мойындап, жылқыны жаттықтыру әдістерін өзгертті, көбінесе вакеролар қолданған әдістерді, әсіресе Калифорнио дәстүрінің әдістерін қайта үйренді. Жігерлі жаттықтырылған жылқылар сенімді және әртүрлі жұмыстарға пайдалы болды. Ковбойлар арасында бейресми бәсекелестік пайда болды, олар ірі қара мен жылқыны басқару дағдыларын бір-біріне қарсы сынауға тырысты, сондықтан жұмыс істейтін ковбойдың қажетті міндеттерінен родео спорты пайда болды.

Малды айдау

XIX ғасырдың ортасына дейін көптеген малшылар ірі қараны негізінен өздерінің қажеттері үшін өсірген, ал артық ет пен терілерін жергілікті жерлерде сатқан. Әртүрлі өндіріс процестерінде тері, мүйіз, тырнақ және майға да шектеулі сұраныс болды. Техаста еркін жайылып жүрген ірі қара малдың көптеген үйірлері болды, оларды кез келген адам ұстап алып, тегін ала алатын.

Техастан ірі қара малды ең жақын теміржол станциясына жеткізуге жасалған алғашқы ірі әрекет 1866 жылы болды. Көптеген техастық малшылар өз малдарын сол кезде Миссури штатындағы Седалия қаласындағы теміржолға ең жақын нүктеге айдау үшін бірікті. Шығыс Канзастағы фермерлер Лонгхорн ірі қарасы жергілікті малға мал қызбасын жұқтыруынан және егістіктерді таптауынан қорқып, өз жерлерінде малшыларды ұрып-соғу немесе атумен қорқытқан топтар құрды. Сондықтан 1866 жылғы мал айдау теміржолға жетпеді, ал ірі қара мал төмен бағаға сатылды. 1867 жылы Канзас штатының Абилин қаласындағы теміржолға жақын фермалық жерлердің батысында ірі қара мал тасымалдауға арналған нысан салынды және сол жылы 36 000 бас ірі қара мал тасымалдау орталығына айналды. Техастан Абилинге дейінгі жол Джесси Чишолмнің құрметіне Чишолм жолы деп аталды. Ол қазіргі Оклахома штаты арқылы өтетін, сол кезде Үнділер Жері деп аталған аймақтан өтті. Кейіннен Додж-Сити және Уичита (Канзас штаты) сияқты басқа теміржол станцияларына саябастар бөлінді. 1877 жылға қарай ірі қара мал тасымалдау орталықтарының ең ірісі – Канзастағы Додж-Сити 500 000 бас ірі қара мал тасып жіберді. Мал айдауда жылдамдық пен малдың салмағы арасында дұрыс тепе-теңдік табу қажет болды. Малды бір күні 40 шақырымға дейін айдауға болады, бірақ олар тым көп салмақтан айырылып, жолдың соңына жеткенде сату қиын болар еді. Әдетте оларды күн сайын қысқа қашықтыққа алып барып, оларға ортасынан және түнінде демалуға және жайылуға мүмкіндік берілді. Орташа есеппен, бір үйір мал күніне шамамен 24 шақырым жүріп, денсаулығын сақтай алатын. Мұндай қарқынмен жүргенде үйден теміржол станциясына дейін екі айға дейін жететін. Мысалы, Чишолм жолының ұзындығы 1609 шақырымды құрады. Әдетте, мал айдаудағы бір үйір малдың саны шамамен 3000 басқа жететін. Малды бағу үшін кем дегенде 10 каубойдан тұратын топ қажет болды, әр каубойге үш аттан берілді. Каубойлар малды күніне 24 сағат қадағалап, күндіз дұрыс бағытта айдайтын, ал түнде ұрылардан сақтап, малдың қашпауына бақылайтын. Топқа сонымен қатар ас дайындаушы да кіретін, ол әдетте өгіздер тартқан арбамен жүретін, ал қосалқы жылқыларды бағып-қадағалаушының міндетін атқаратын ат ұстаушы да болды. Мал айдаудағы ат ұстаушы көбінесе өте жас немесе төмен әлеуметтік статусы бар каубой болған, бірақ ас дайындаушы – топтың ең құрметті мүшесі болды, өйткені ол тамақтан бөлек медициналық жабдықтарға да жауапты болды және практикалық медицина туралы білімі мол болды.

Ашық диапазонның соңы

1880-жылдардың өнертабысы болған тікенді сым малды белгілі бір жерлерге шектеуге және жайылымдардың тым көп малға толуын болдырмауға мүмкіндік берді. Техас және айналасындағы аймақтарда халық санының өсуі шаруаларға өздерінің жеке жерлерін қоршауды қажет етті. 1890 жылдары тікенді сым қоршаулары солтүстік жазықтарда кеңінен қолданыла бастады, теміржол желісі елдің басым бөлігін қамтыды, ал ет өңдеу заводтары мал өсірудің ірі аймақтарына жақын салынды, бұл Техастан Канзасқа мал айдау қажеттілігін жойды. Осылайша, ашық дала дәуірі аяқталып, ірі мал айдаулар тоқтатылды.

Ұлты

Америкалық ковбойлар түрлі топтардан шыққан. 1860 жылдардың соңында, Америка Азамат соғысынан кейін және мал өсіру өнеркәсібінің кеңеюімен бірге, Одақ пен Конфедерацияның бұрынғы әскерлері жұмыс іздеп батысқа келді, сондай-ақ жалпы алғанда көптеген мазасыз ақ адамдар да келді. Африкалық американдықтардың босатылғандарының көп саны да ковбой өміріне тартылды, себебі сол кездегі американдық қоғамның басқа аймақтарындағыдай Батыста нәсілдік кемсітушілік соншалықты күшті болған жоқ. Аймақта тұратын көптеген мексикалықтар мен американдық үндістер де ковбой ретінде жұмыс істеді. Кейін, әсіресе 1890 жылдан кейін, американдық саясат үндістерді "қабылдауға" (ассимиляциялауға) бағытталған кезде, кейбір үнді балалар мектептерінде мал шаруашылығы дағдылары оқытылды. Бүгінде АҚШ-тың батысындағы кейбір үндістер ірі қара мал өсіріп, шағын шаруашылықтарда жұмыс істейді, ал көптегендері әлі де ковбойлар болып жұмыс істейді, әсіресе үнді резервацияларына жақын орналасқан шаруашылықтарда. "Үнді ковбойы" родео жарыстарының да бір бөлігі болып табылады. Ковбойлар сол кездегі әлеуметтік құрылымда төмен дәрежеде болғандықтан, түрлі нәсілдердің нақты пайыздық үлесі туралы анық деректер жоқ. Бір автор былай деп жазады: "Ковбойлар екі топқа бөлінеді: Техас және шығыс штаттарынан келгендер, және оңтүстік-батыс аймағынан келген мексикалықтар". Халық санауының мәліметтеріне сәйкес, барлық ковбойлардың шамамен 15%-ы афроамерикандық текті болған, олардың 25%-ы Техастан шыққан алға жылға шығу кезінде, ал солтүстік-батыста олардың саны өте аз болған. Сол сияқты, мексикалық текті ковбойлар да жалпы санының шамамен 15%-ын құрады, бірақ Техас және оңтүстік-батыста олар жиірек кездесетін. Кейбір есептерге сәйкес, 19 ғасырдың соңында әр үш ковбойдың бірі мексикалық вакеро болған, ал 20%-ы афроамерикандықтарды құраған. Ұлттығына қарамастан, ковбойлардың көпшілігі төменгі әлеуметтік топтардан шыққан және жалақылары төмен болған. Орташа ковбой күніне шамамен бір доллар, сонымен қатар тамақ және үй шаруашылығына жақын болғанда, казарма сияқты бір бөлмелі ғимаратта төсек алатын.

Әлеуметтік әлем

Уақыт өте келе, Батыс АҚШ-тың ковбойлары өздерінің ерекше мәдениетін қалыптастырды, ол шекаралық және Виктория дәуірінің құндылықтарының қоспасынан тұрды, тіпті рыцарлық дәстүрлердің іздерін де сақтап қалды. Қауіпті және оқшауланған жағдайдағы еңбек өзін-өзімен қамтамасыз ету және жекелік дәстүрін қалыптастырды, сондай-ақ жеке адалдыққа ерекше мән берілді, бұл туралы әндер мен өлеңдерде айтылды. Ковбой көбінесе тек ерлердің қатысуымен жұмыс істеді, әсіресе мал айдауда, ал шекаралық аймақта ерлер әйелдерден көп болды. Кейде, ерлер саны әйелдерден басым болған аймақтарда, екі жыныстың да қатысуы тиіс болған іс-шаралар да тек ерлердің қатысуымен өтті, және ерлер бір-бірімен би билеуге келісе жатқан жағдайлар да болды. Жасы келмеген ерлер арасында гомосексуализм кездессе де, ковбой мәдениеті гомофобиялық болды және қазір де солай болып табылады. Ескі Батыста содомияға қарсы заңдар жиі кездессе де, олар көбінесе таңдап қолданылды.

Танымал сурет

Хизер Кокс Ричардсон 1870 және 1880 жылдары түпнұсқа ковбой бейнесіне саяси мағынасын қосады: Мал өсіру индустриясының өсуі ковбой бейнесіне ерекше күш сыйлады. Соғыстан кейінгі жылдардағы қатыгез саясатқа байланысты демократтар, әсіресе бұрынғы Конфедерациядағылар, Батысты республикашыл саясаткерлердің ықпалына тимеген жер деп есептеді. Олар ковбойларды қажырлы еңбек ететін, жақсы демалатын, ар-ұяқты кодекс бойынша өмір сүретін, өзін қорғайтын және үкіметтен ештеңе талап етпейтін адамдар ретінде бейнеледі. Демократтардың газет редакторлары ковбой өмірінің шындығы – кедейлік, қауіп, шаршатарлық сағаттарды романтикалық түрде көрсетті. Ковбойлар демократтардың республикашылдардың жалқау бұрынғы құлдарға қызмет ету арқылы құлдыратып жатқан деп санайтын қасиеттерін бейнеледі. 1860 жылдары мал айдау далалық пейзаждың маңызды бөлігіне айналды, ал демократтар ковбойларды жеке тәуелсіздіктің символы етіп, республикашылдар оны жойғысы келеді деп мәлімдеді. Жұмысшы ковбойлардың дәстүрі 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы "Жабайы Батыс" шоуларының дамуымен жалпы халықтың санасына терең сіңіп, ковбойлар мен үндістердің өмірін романтикалық бейнеледі. 1920 жылдардан бастап бүгінгі күнге дейін батыс фильмдері ковбой өмір салтын танымал етіп қана қоймай, тұрақты стереотиптерді қалыптастырды. Кейде ковбой мен қарулы бандит бір-бірімен байланыстырылады. Алайда, кейбір актерлер ковбойлардың бейнесі арқылы басқа құндылықтарды, мысалы, Джин Отридің "ковбой кодексін" – ар-ұяқты мінез-құлықты, құрметті және патриотизмді насихаттады. Тарихшы Роберт К. ДеАрмент Батыс кодексінің кең таралған және стереотиптік ковбой бейнесі арасындағы байланысты Техастың ескі Батысындағы малшылардың "күш көрсету субмәдениетіне" байланыстырады, ол Оңтүстік кодексінің дуэлінен әсер алған. Сондай-ақ, фильмдердегі ковбойлар көбінесе американдық үндістермен шайқасқан. Қарулы қақтығыстардың көп бөлігі АҚШ армиясының атты әскерлері мен үндістер арасында болды. Ковбойлар мен үндістер арасындағы қарым-қатынас әртүрлі болды, бірақ көбінесе достық емес еді. Үндістер әдетте мал төлемін он центтен алуға рұқсат берді, бірақ ақтармен қақтығыс немесе азық-түлік тапшылығы болған кезде мал айдауларын және ранчоларды шабуылдады. Мысалы, 1860 жылдары команчтер Батыс Техаста қиындықтар тудырды. Осыған ұқсас шабуылдар апачи, шайен және юта үндістері тарапынан да жасалды. Ковбойлар жыртқыштарға де, адамдардан ұрлық жасаушыларға де қарсы қаруланған және мал ұрлауға тырысқан кез келген нәсілдегі адамды қуу үшін қаруларын қолданды. Шындығында, бұрынғы және қазіргі шаруалардың жұмысы тек ранчоны күтіп-ұстауға қатысты, сондықтан басқа ештеңеге уақыты болмады.

Қойшы қыздар

Батыстағы әйелдер тарихы, әсіресе мал шаруашылығында жұмыс істеген әйелдер тарихы, еркектердікідей толыққанды жазылмаған. Қазіргі заманда Ұлттық каубой мұражайы мен Даңқ залы сияқты мекемелер әйелдердің еңбегін жинап, құжаттауға тырысып келеді. Эвелин Камерон сияқты ертедегі фотографтар 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы шаруа әйелдерінің өмірін суретке түсірген. Күнделікті жұмысқа ыңғайсыз болғанымен, бүйірлік ат құшағы әйелдерге қоғамдық орындарда атқа мінуге мүмкіндік берді, олардың аяқпен жүруіне немесе атқа тіркелген көліктерге ғана шектелуіне жол бермеді. Азамат соғысынан кейін Чарльз Гуднайт дәстүрлі ағылшын бүйірлік ат құшағын өңдеп, батыс стиліндегі жаңа үлгі жасады. Мексиканың дәстүрлі чарролары осы дәстүрді сақтап, бүгінде шекараның екі жағында шарреда көрсетілімдерінде екі жақты ат құшағымен жүреді. "Жай батыс" шоулары пайда болғанға дейін "каугерлер" өздерін таныта бастады. Бұл ересек әйелдер атқа міну, шебер ату және арқанмен әртүрлі тәсілдер жасау арқылы бүкіл әлемдегі көрермендерді таң қалдырды. Энни Оукли сияқты әйелдер әр үйдің құрметті қонағына айналды. 1900 жылға қарай, атқа мінуге арналған тілімізбен тілінген юбкалар танымал болды, бұл әйелдерге Виктория дәуірінің көрермендерін қорқытпай, ерлермен тең дәрежеде бәсекелесуге мүмкіндік берді. 20-шы ғасырдың басында түсірілген фильмдерде каугерлердің рөлі кеңейді, кино түсірушілер батыс үлгісінде атқа мінуге қолайлы тартымды киімдер жасады. Родеоның дамуы ойын-сауық индустриясынан тәуелсіз, родеолық сиыршы қыздарды да қанаттандырды. Ертедегі "Жай батыс" шоулары мен родеоларда әйелдер барлық жарыстарда, кейде басқа әйелдермен, кейде ерлермен бәсекелесті. Фанни Сперри Стил сияқты каугерлер бірдей қиын аттарға мініп, ерлермен бірдей тәуекелге барып, Калгари Стампеді және Шайенн шекара күндері сияқты ірі родеоларда бәсекелесті (мұнда олар ерлер шалбарынан ауыррақ, тілімізбен тілінген юбка киген). 1920 жылдары әйелдер үшін родеодағы бәсекелестік бірнеше факторға байланысты өзгерді. 1925 жылдан кейін, шығыс промоутерлері Мэдисон Сквер Гарден сияқты орындарда жабық родеоларды өткізе бастағанда, әйелдер ерлер жарыстарынан шеттетілді және көптеген әйелдер жарыстары тоқтатылды. Сонымен қатар, көпшілікке әйелдердің ауыр жарақаттануын немесе қаза болуын көру қиын болды, әсіресе Бонни МакКарролдың 1929 жылы Пендлтон раундында қаза болуы родеодағы әйелдердің бронхты атпен жүруін тоқтатуға әкелді. Қазіргі родеоларда ерлер мен әйелдер тек командалық арқанмен жүгіруде ғана тең дәрежеде бәсекелеседі, бірақ әйелдер басқа да ашық жарыстарға қатыса алады. Барлық әйелдер родеоларында әйелдер бронхты атпен, бұқамен және басқа да дәстүрлі родео жарыстарында бәсекелеседі. Ашық родеоларда каугерлер негізінен баррел жарысы сияқты уақытпен жүретін жарыстарда бәсекелеседі, ал көптеген кәсіби родеоларда ерлер жарыстарына қарағанда әйелдер жарыстары аз ұсынылады. Ұлдар мен қыздар жоғары мектеп родеоларында, сондай-ақ О Мок Сее жарыстарында, мысалы, баррел жарысы сияқты әйелдермен дәстүрлі түрде байланысты жарыстарда бәсекелеседі. Родеодан басқа, әйелдер барлық басқа ат спорты түрлерінде, соның ішінде Олимпиада ойындарында және батыс ат спорты түрлерінде, мысалы, кесу, егу және төзімділік бойынша ерлермен тең дәрежеде бәсекелеседі. Қазіргі жұмыс істейтін каугерлер әдетте түстері мен дизайнынан басқа ерлерден ешқандай айырмасы жоқ киімдер, құралдар мен жабдықтарды қолданады, бәсекелестікке дайындық кезінде көбінесе жарқыраған киімді таңдайды. Бүйірлік ат құшағы тек көрмелерде және арнайы жылқылар сайыстарының шектеулі санында ғана көрінеді. Қазіргі заманғы жұмысшы-каугер джинсы, жақын киім, ботинка, бас киім және қажет болған жағдайда шапқыштар мен қолғаптар киеді. Егер олар ранчода жұмыс істесе, олар ковбойлар сияқты жұмыс істейді және жағдайға сәйкес киінеді.

Өңірлік дәстүрлер

Географиялық, климаттық және мәдени дәстүрлер АҚШ-тың бір бөлігінен екіншісіне мал өсіру әдістері мен жабдықтарында айырмашылықтардың туындауына себеп болды. 1840 және 1870 жылдар аралығындағы кезең мәдениеттердің араласуымен ерекшеленді, өйткені ағылшын және француз тегінен тараған адамдар Миссисипи өзенінен батысқа қоныстанды және кейін Техас және Калифорнияға айналған Мексиканың аймақтарына қоныстанған испан тегінен тараған адамдармен кездесті. Қазіргі заманда екі маңызды және ерекше ковбой дәстүрі сақталған: "Техас" дәстүрі және "Испания", "Вакеро" немесе "Калифорния" дәстүрі. Гавайи және Флоридада да аз танымал, бірақ сондай-ақ ерекше дәстүрлер қалыптасты. Бүгінде әртүрлі аймақтық ковбой дәстүрлері белгілі бір деңгейде бірікті, бірақ жабдықтар мен міну стиліндегі кейбір аймақтық ерекшеліктер сақталған. Ал кейбір адамдар уақытты көп талап ететін, бірақ жоғары шеберлікке ие вакеро немесе "букару" дәстүрінің әдістерін сақтауға тырысады. Табиғи атпен қарым-қатынас жасаудың танымал "ат үстіндегі шебер" стилін негізінен Калифорния және Солтүстік-Батыс штаттарынан шыққан мамандар жасады, ол Калифорниялық вакероның көзқарасын және философиясын Техас ковбойының жабдықтарымен және сыртқы түрімен үйлестіреді.

Калифорния және Тынық мұхит аймағы

Вакеро – жас, үйретілмеген жылқылармен жұмыс істейтін испан немесе мексикалық ковбой – 18 ғасырда Алта-Калифорнияға және оған шектес аймақтарға испан отарлау дәуірінде келді. Америка Құрама Штаттарынан келген қоныс аударушылар Мексика-Америка соғысынан кейін ғана Калифорнияға көптеп кірді, ал көптеген алғашқы қоныс аударушылар мал шаруашылығымен айналысқан емес, кеншілер болды. Мал шаруашылығын негізінен Калифорнияда қалған испан және мексикалықтарға тапсырды. Калифорниялық вакеро немесе букару, Техас ковбойынан өзгеше, жоғары білікті жұмысшы саналды, ол әдетте туған немесе өскен ранчосында тұрып, сол жерде отбасын өсірді. Бұған қоса, Калифорнияның географиясы мен климаты Техасқа қарағанда мүлдем басқаша болды, бұл ашық кеңістікте аз жайылымға мүмкіндік берді, сондай-ақ Калифорниядағы мал негізінен аймақтық деңгейде сатылды, оларды жүздеген шақырым қашықтықтағы теміржолға айдау қажеттігі болған жоқ (немесе, көп уақыт өткен соң ғана, логистикалық мүмкіндік туды). Осылайша, Калифорнияда және Тынық мұхитының солтүстік-батысында Техасқа қарағанда испандық әсері күштірек сақталған жылқы және мал шаруашылығы мәдениеті қалыптасты. Американдық ағылшын тілінде вакеро мен букару арасындағы қазіргі айырмашылық Калифорния мен Техас еңіс спорты дәстүрлері арасындағы параллель ерекшеліктерді де көрсетеді.

Құсбақа

Кейбір каубойлар Калифорния дәстүріне ие болғандықтан, ағылшын тілді қоныс аударушылар оларды букару деп атады. "Букару" және вакеро сөздері әлі күнге дейін Ұлы ойпазда, Калифорнияның бір бөлігінде және сирек жағдайда Тынық мұхитының солтүстік-батысында қолданылады. Басқа жерлерде "каубой" термині жиірек қолданылады. Букару сөзі, әдетте, вакероның ағылшын тіліне аудармасы деп есептеледі және осы тектілігіне сәйкес фонетикалық ерекшеліктерді көрсетеді. "Buckaroo" сөзі алғаш рет 1827 жылы американдық ағылшын тілінде пайда болды. Бұл сөз ағылшын тіліндегі "buck" сөзінен, яғни жас, үйретілмеген жылқылардың қимылынан туындаған болуы мүмкін. Бұл болжам кейіннен қабылданбаса да, "букару" сөзі испан және африка тілдерінен алынған вакеро сөзінің ойнақы түрі болуы мүмкін деген пікір айтылды. 19-шы ғасырдың басында испан коронасы, кейіннен тәуелсіз Мексика, болашақта Техас болады деген аймақта АҚШ-тан келген қоныс аударушылар сияқты азамат емес адамдарға "empresario" гранттарын ұсынды. 1821 жылы Стивен Ф. Остин ағылшын тілді алғашқы мексикалық азаматтар тобына жетекшілік етті. 1836 жылы Техас тәуелсіздік алғаннан кейін, Техастың "empresario" шаруашылықтарына одан да көп американдықтар көшіп келді. Осы жерде қоныс аударушылар мексикалық вакеро мәдениетіне күшті ықпал етті, олардың әріптестерінен сөздік қорын және киім-кешектерді қарыз алды, бірақ Шығыс АҚШ және Ұлыбританияның мал шаруашылығы дәстүрлері мен мәдениетінің де бір бөлігін сақтап қалды. Техас каубойы әдетте маусым сайын әртүрлі шаруашылықтарда жұмыс істейтін бос адам болды. Америка Азамат соғысынан кейін вакеро мәдениеті АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы мал өсіру және малшылар дәстүрлерімен бірікті, бұл дәстүрлер қоныс аударушылар батысқа көшіп бара жатқанда қалыптасқан. Канзас және Небраска штаттарындағы теміржол желілерімен байланысу үшін мал жолдары құрылғандықтан, Техастан тыс жерлерде де қосымша ықпалдар пайда болды, сонымен қатар Континенттік бөлінудің шығысында Ұлы жазықтар мен Рокки тауларының алдында мал шаруашылығы мүмкіндіктері кеңейді. Жаңа қоныс аударушылар жылқыны жылдам үйрету үшін көптеген жылқыларға мұқтаж болды және өздерімен бірге ірі және ауыр жылқы әкелді. Бұл вакеро қолданатын жабдықтар мен тізгін салу дәстүрінде өзгерістерге әкелді. Осылайша, Техас каубойының дәстүрі мәдени ықпалдардың үйлесімінен туындады, сонымен қатар Батыс Техастың географиялық және климаттық жағдайларына бейімделу қажеттілігінен және малдарды нарыққа жеткізу үшін ұзақ мал айдауларын жүргізу қажеттілігінен де туындады. Тарихшы Терри Джордан 1982 жылы Техастың кейбір дәстүрлері, әсіресе Азамат соғысынан кейін, колониялық Оңтүстік Каролинаға қатысты болуы мүмкін деп болжады, өйткені Техасқа қоныс аударушылардың көпшілігі АҚШ-тың оңтүстік-шығысынан келген. Бұл теориялар кейбір зерттеушілер тарапынан сыналып бағаланды. Кейінгі еңбегінде Джордан соғыстан кейінгі Техастың шекарадағы Батыс каубойы дәстүріне тигізген ықпалы бұрын ойланғаннан гөрі әлдеқайда аз болғанын атап өтті.

Флорида және АҚШ-тың оңтүстік-шығысы

Флоридадағы "мал өсіруші" немесе "крекер ковбойы" 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Техас және Калифорния дәстүрлерінен ерекшеленді. Флорида ковбойлары мал бағу немесе ұстау үшін лассо қолданбады. Олардың негізгі құралдары – шолақ және итттер болды. Флорида мал өсірушісіне лариатты бекіту үшін ат құрсауы қажет болмағандықтан, көптегендер батыстық ат құрсауларын қолданбай, Макклеллан ат құрсауын пайдаланды. Кейбіреулер жыландардан қорғану үшін тізеден жоғары жететін етік кисе, ал енді біреулері брога киді. Олар көбінесе арзан жүн немесе сабаннан тоқылған шляпа киіп, жаңбырдан қорғану үшін пончо қолданды. Ірі қара мен жылқы 16-шы ғасырда испан Флоридасына әкелінді және 17-шы ғасырда гүлденді. Испандықтар әкелген ірі қара малдың екі сирек түрі бүгінде сақталған: Флорида крекер ірі қара малы және Пайнвудс ірі қара малы. Флорида крекер жылқысы, Флориданың кейбір ковбойлары әлі де пайдаланатын, испандықтар әкелген жылқыдан тараған. 1565 жылдан бастап 17-шы ғасырдың соңына дейін испан шенеуніктері мен миссияларға тиесілі ірі қара шаруашылықтары Флориданың солтүстігінде жұмыс істеді, олар испан гарнизонына және Куба нарықтарына жабдықтау жасады. Каролина провинциясы мен оның үндістер одақтастарының испан Флоридасына жасаған шабуылдары, Флориданың жергілікті халқын құртты, бұл испан миссиясы мен шаруашылық жүйесінің күйреуіне әкелді. 18-шы ғасырда крик, семинол және басқа да үндістер Флориданың сирек қоныстанған аймақтарына көшіп келіп, испан шаруашылықтарынан қалған малды бағуға кірісті. 19-шы ғасырда аймақтағы көптеген тайпалар өздерінің жерлері мен малдарынан айырылып, ақ қоныс аударушылар мен АҚШ үкіметі тарапынан оңтүстікке немесе батысқа ығыстырылды. 19-шы ғасырдың ортасында ақ шаруалар Флориданың орталық және оңтүстік бөлігіндегі кең далаларда ірі қара мал бақты. Флорида ірі қара малының терісі мен еті Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерация үшін маңызды тауарға айналды, сондықтан малшы әскерінің бөлімі малды одақ шабуылдарынан қорғау үшін ұйымдастырылды. Азамат соғысынан кейін және 20-шы ғасырға дейін Флорида ірі қара малын Мексика шығанағындағы порттарға, мысалы, Форт-Майерс маңындағы Пунта-Рассаға айдап әкеліп, Куба нарығына жіберді. Флорида ковбойы немесе крекер ковбойы дәстүрі 20-шы ғасырда батыс ковбойы дәстүріне біртіндеп сіңісіп кетті. Техас безгегі және бұрандалы құрттар 20-шы ғасырдың басында басқа штаттардан келген ірі қара малмен Флоридаға әкелінді. Бұл зиянкестер Флорида малшыларын малды емдеу үшін жиі аралықта тобынан бөліп алуға мәжбүр етті, бұл лассоның кеңінен қолданылуына әкелді. Флорида ковбойлары малды бақылау үшін итттер мен шолақтарды пайдалануды жалғастыруда.

Гавайи

Гавайилік паниоло – кавбой, сонымен қатар Калифорния мен Мексикадағы вакероның тікелей ұрпағы. Гавай этимологиясы мамандары «Паниоло» сөзінің испан тілінен гавай тіліне бейімделген айтылуы екенін санайды. (Гавай тілінде /s/ дыбысы жоқ, сондықтан барлық буын мен сөз дауыссыз әріппен аяқталуы тиіс.) Паниоло, Солтүстік Америкадағы кавбойлар сияқты, өз өнерін мексикалық вакеролардан үйренген. Басқа теориялар Паниоло сөзінің шығу тегі пануэлодан (испан тілінде – шүберек) немесе мүмкін гавай тілінде «берік ұстап, әдемі қимылдау» деген мағынаны білдіретін сөзден шыққан деген болжам бар. 1793 жылы капитан Джордж Ванкувер Гавай корольдығының монархы Камехамеха I-ге сыйлық ретінде ірі қара мен қой әкелді. Он жыл бойы Камехамеха мал өлтіруге тыйым салып, оның бұйрығын бұзғандарға өлім жазасын белгіледі. Нәтижесінде малдың саны таңғаларлықтай өсіп, елді қырып салғандай болды. Камехамеха III билік құрған кезде жабайы малдың саны проблемаға айналды, сондықтан 1832 жылы ол Мексиканың бір бөлігі болған Калифорнияға елші жіберді. Вакеролардың шеберлігіне тәнті болған ол үшеуін Гавайиге шақырып, гавайлықтарға мал шаруашылығын үйретуді тапсырды. Алғашқы жылқылар 1803 жылы Гавайиге келді. 1837 жылы Жаңа Англиядан келген теңізші Джон Паркер аралдарға қоныс аударғаннан кейін Мауна-Кеа маңындағы корольдік жерді жалға алуға Камехамеха III-тен рұқсат алып, ранчо салды. Гавайлықтардың дәстүрлі жалатырғышы, нохо лио, және ковбойдің көптеген құралдары ерекше мексикалық/испандық стильде жасалған. Гавай шаруаларының көптеген отбасылары әлі күнге дейін гавай әйелдеріне үйленген вакеролардың есімдерін сақтап жүр.

Вирджиния

Вирджинияның шығыс жағалауында "Тұзды су ковбойлары" Ассатейг аралынан жабайы Чинкотейг понилерін шоғырландырып, жыл сайынғы Пони Пеннинг кезінде оларды Ассатейг арнасы арқылы Чинкотейг аралындағы қоршауларға айдайды.

Канада

Канадада мал шаруашылығы дәстүрлі түрде Альберта провинциясымен басқарылып келді. Провинцияның ең табысты алғашқы қоныс аударушылары – Альбертаның етегін ірі қара мал өсіруге өте қолайлы деп тапқан малшылар болды. Альбертаның көптеген малшылары ағылшын қоныс аударушылары болғанмен, 1876 жылы провинцияға алғашқы ірі қара малды әкелген Джон Уэр сияқты ковбойлар американдықтар еді. Америка стиліндегі ашық далалы құрғақ жер шаруашылығы 1880 жылдары Оңтүстік Альбертада (және шамалы дәрежеде Оңтүстік-Батыс Саскачеван провинциясында) үстемдік құра бастады. Жақын орналасқан Калгари қаласы Канаданың ірі қара мал өнеркәсібінің орталығына айналып, «Ковтаун» деген лақап атын алды. Мексикалық дәстүрлер 1880 жылдарға қарай Канаданың солтүстігіне таралып, Канада мәдениетіне әсер етті. Альбертадан шыққан канадалық методист миссионері және мемлекеттік қызметкер Джон Чантлер Макдугалл «Есек, шлейф және қарғалы» (1896) атты кітабында 1860 жылдарға дейін мексикалық есектің Канадаға жетпегенін жазды:

Ірі қара мал өнеркәсібі Альберта үшін әлі де өте маңызды, ал провинциядағы малдың саны адамдардан көп. АҚШ-тағыдай, ашық далалар сырқырап, малшылар қоршалған жайылымдарға көшті, бірақ ковбойлардың ықпалы күшін жойған жоқ. Канададағы алғашқы родео – Реймонд Стампеді 1902 жылы құрылды. 1912 жылы Калгариде Стампед басталды, қазір ол әлемдегі ең ірі ақшалай сыйлық қоры бар родео болып табылады. Жыл сайын Калгаридің солтүстік бәсекелесі Эдмонтон, Альбертада Канада финалдық родеосы өтеді, ал провинция бойынша ондаған аймақтық родеолар ұйымдастырылады. Британдық Колумбияның ішкі аймақтарында да маңызды мал шаруашылығы тарихы мен ковбой мәдениеті бар, және 1920 жылдан бері Уильямс көлінің Стампедіне мекенжай болып табылады.

Солтүстік Америкадан тыс жерлерде

Ірі қара, қой немесе жылқы малын күзететін атты ерлер кең, ашық жайылымдар бар жерлерде қажет. Француз Камаргуында "гардиан" деп аталатын аттылар ірі қара мен жылқыны бағып жүреді. Венгрияда "цикос" жылқыны, ал "гуляш" мал бағуды қадағалайды. Италияның Тоскана аймағындағы Маремма аймағындағы малшылар "бутери" (жеке тұлға: "бутеро") деп аталады. Астурияның малшы халқы "вакейрос де альсада" деп аталады. Испандықтар жылқышылық шеберлігі мен ірі қара мал шаруашылығы білімін Америка колонияларына экспорттады, нәтижесінде Аргентинаның "гаучосы", Уругвай, Парагвай және (тәжірибасы "гаучо" деп жазылатын) Оңтүстік Бразилия, Перудегі "шалан" және "Морочуко", Венесуэла мен Колумбияның "льянеросы", Чилидің "уасосы" сияқты дәстүрлер қалыптасты. Австралияда, "станция" деп аталатын шаруашылықтарда ковбойлар "малшылар" және "рингерлер" деп аталады (мал шаруашылығымен айналысатын "жакарулар" мен "жилларулар" – стажер бақылаушылар және мүлік менеджерлері). Австралиядағы мал бағу дәстүрі 19 ғасырда американдықтардың және тікелей Испаниядан әкелінген тәжірибелердің ықпалына түсті. Осы екі дәстүрдің жергілікті қажеттіліктерге бейімделуі бірегей австралиялық дәстүрді құрады, оған Австралияның аборигендерінің білімі зор әсер етті, олардың тәжірибесі Австралия климатында ірі қара мал шаруашылығының табысты болуына маңызды рөл атқарды.

Қазіргі заманғы жұмыс

Мал шаруашылығында ковбой малды тамақтандыру, малды маркалау және таңбалау (көптеген шаруашылықтарда жылқылар да таңбаланады), сондай-ақ жануарлардың жарақаттарына күтім жасау және басқа да қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жауапты. Жұмыс істейтін ковбой әдетте шағын топқа немесе "жылқы тобына" жауапты болады және кез келген ауа райында жайылымдарды үнемі тексеріп, зақымдалған қоршауларды, жануарларды аулау белгілерін, су мәселелерін және басқа да алаңдатарлық мәселелерді анықтау қажет. Олар малды әртүрлі жайылымдарға көшіреді немесе оларды мал қораларына жинап, көлікке тиейді. Сонымен қатар, ковбойлар шаруашылықтың мөлшеріне, жер бедеріне және малдың санына байланысты көптеген басқа да жұмыстарды атқарады. Кішкентай шаруашылықта, көбінесе отбасы мүшелері ғана жұмыс істейтін болса, ковбойлар – көптеген мамандықтарды білетін жалпы мамандық иелері; олар қоршауларды жөндеу, шаруашылық жабдықтарын күтіп ұстау және басқа да қосымша жұмыстарды атқарады. Өте үлкен шаруашылықта ("үлкен шаруашылық"), көптеген қызметкерлері бар болса, ковбойлар тек ірі қара мен жылқыға қатысты міндеттерге мамандануға мүмкіндік алады. Жылқыны баптаумен айналысатын ковбойлар көбінесе осы жұмыста ғана маманданған, ал кейбіреулері жас жылқыларды бірнеше шаруашылық үшін баптауы мүмкін. АҚШ Еңбек статистикасы бюросы "ковбойлар" туралы нақты мәліметтерді жинамайды, себебі анықтамасы өте кең, ол родеода өнер көрсетушілерге дейін қамтиды, сондықтан жұмыс істейтін ковбойлардың нақты саны белгісіз. Жұмыс істейтін ковбойлар немесе шаруашылық жұмыскерлері 2003 жылғы "Мал өндірісіне көмекші қызметтер" санатына енгізілген, онда жылына орташа есеппен 19 340 доллар көлемінде табыс табатын 9 730 жұмысшы бар. Бұл санатқа шаруашылықтарда, мал бақтарында жұмыс істейтін, родеоларда қызметкер немесе қатысушы ретінде жұмыс істейтін ковбойлардан басқа, басқа да мал түрлерімен (қой, ешкі, шошқа, тауық және т.б.) жұмыс істейтін шаруалар да кіреді. Осы 9 730 жұмысшының 3 290-ы "Көрермендер спорты" кіші санатына жатады, оған родео, цирк және мал ұстаушылар қажетті театрлар кіреді.

Киім-кешегі

Ковбой киімдері, кейде "батыс киімдері" деп аталатын, көбінесе практикалық қажеттілік пен ковбой жұмыс істейтін ортадан туындады. Көптеген заттар мексикалық вакеролардан бейімделген, бірақ басқа мәдениеттерден – американдықтар мен тау адамынан алынған да бар. Бандана: мақтадан жасалған үлкен мойын орамалы, оның көптеген қолданыстары бар: терді сүруден бастап, шаңды қорғауға дейін. Қазіргі кезде, көбінесе әшекей үшін және жылу үшін жібек мойын орамалы ретінде қолданылады. Шап (көбінесе "шапс" деп айтылады) немесе шыналар атқа мінгенде, әсіресе қалың бұталардың арасынан өткенде немесе малмен жұмыс істегенде саяқтарды қорғайды. Ковбой саполары: төменгі саяқтарды қорғау үшін жоғары саптамасы, аяқты тікқыншаққа бағыттауға көмектесетін ұшты саусақтары және ат үстінде жұмыс істегенде аяқтың тікқыншақтан сығарып түсуіне жол бермейтін жоғары өкшесі бар, шпоры бар немесе онсыз. Ковбой шапаны: күннен, бұталардан және ауа райынан қорғау үшін кең қапталдары бар жоғары шапаны. Көптеген стильдер бастапқыда Джон Б. Стетсонның "Жазықтың бастығы" шапанынан әсер алған, ол Батыстың климаттық жағдайларына жауап ретінде жасалған. Әдетте бұғы терісінен немесе жұмыс істеуге ыңғайлы, жұмсақ және икемді басқа теріден жасалған қолғаптар, тікенекті сыммен, түрлі құралдармен жұмыс істегенде немесе жергілікті бұталар мен өсімдіктерді тазалағанда қорғаныш береді. Джинсы немесе басқа да берік, денеге жақын киілетін шалбар, матадан немесе джинстан жасалған, саяқтарды қорғауға және шалбардың аяқтарының бұталарға, жабдыққа немесе басқа да қауіптерге ілінуіне жол бермеуге арналған. Дұрыс жасалған ковбой джинсының ішкі тігісі де тегіс болады, бұл атқа мінгенде жамбас пен тізе ішкі бетінің ысылуына жол бермейді. Бұл заттардың көптеген түрлерінде аймақтық айырмашылықтар байқалады. Шаптың ені, ұзындығы және материалы сияқты параметрлер жұмыс істейтін ковбойлардың кездесетін әртүрлі орта жағдайларына бейімделген.

Құралдар

Лариат; испан тілінен "la riata", яғни "арқан", кейде оны лассо деп атайды, әсіресе Шығыста, немесе жай ғана "арқан". Бұл – бастапқыда шикі теріден немесе былғарыдан, қазір көбінесе нейлоннан жасалған, бір шетінде "хондо" деп аталатын кішкентай ілмегі бар, тығыз бұралған, қатты арқан. Арқанды хондо арқылы өткізгенде, ол оңай сығатын, жылдам қысылатын және жануарларды ұстау үшін лақтырылатын ілмек құрайды. Шпор; аттың өкшесіне бекітілетін, әдетте кішкентай тісті дөңгелегі бар кішкентай металл тіреуіші бар металл құрылғылар. Бұл атты айдаушыға атқа күштірек (немесе кейде дәлірек) аяқ белгісін беруге мүмкіндік береді. Қару: Қазіргі заманғы каубойлар малды жабайы жануарлардан немесе басыбайлы иттерден қорғау үшін мылтық қолдануы мүмкін. Мылтықтар атқа мінген күйде, ерге байланған қабылдағышта тасымалдануы мүмкін. Олар пистолет тасымалдауға да құқылы. Көбінесе қазіргі уақытта қару пикап немесе квадроциклде тасымалданады. Бышақ; каубойлар дәстүрлі түрде қалта пышағының әртүрлі түрлерін, әсіресе бүктемелі мал пышағын немесе малға арналған пышақты жақсы көреді. Бышақтың бірнеше жапырақтары болады, әдетте былғары тесуге арналған және "қозының аяғы" пішіндес жапырақтары бар.

Жылқылар

Каубойлар үшін дәстүрлі көлік құралы, тіпті қазіргі заманда да, атпен саяхаттау болып табылады. Жылқылар көлік құралдарының жете алмайтын жерлерде жүре алады. Аттар, қашырлар мен есектер де жүк таситын жануарлар ретінде пайдаланылады. Ранчодағы ең маңызды жылқы – күнделікті жұмыс істейтін, алуан түрлі міндеттерді орындай алатын жылқы; тек бір дағдыға ғана маманданған, мысалы, арқан тарту немесе мал айдауға үйретілген аттар ранчоларда сирек қолданылады. Жылқышы малмен жұмыс істегенде бір қолын бос ұстауы жиі қажет болатындықтан, жылқы мойынмен басқарылатын болуы керек және жақсы мал сезіміне ие болуы керек – ол малдың қозғалысын және мінез-құлқын сезіп, оған сәйкес әрекет ете білуі керек. Жақсы мал өсіруге жарамды жылқы орташа еңбігі 15,2 қол (62 дюйм) төмен, салмағы көбінесе 1000 фунттан аспайтын, қысқа арқалы, мықты аяқтары мен жақсы дамыған, әсіресе артқы жағындағы бұлшық еттеріне ие болады. Егер егізді арқанмен мал сүйрейтін жылқы ауыр ересекті сиырды, бұқаны немесе егізді ұстап тұру үшін ірі және салмақты болуы керек болса, мал бағу сияқты шаруалар жұмысына кішкентай, жылдам жылқы қажет. Жылқы зиялы болуы керек, қысымға төтеп бере алуы керек және белгілі бір дәрежеде "мал сезіміне" – малдың қозғалысын және мінез-құлқын болжау қабілетіне ие болуы керек. Көптеген жылқы тұқымдары мал өсіруге жарамды, бірақ Солтүстік Америкада ең көп таралғаны – американдық кварталдық жылқы, ол негізінен Техаста мустанг және басқа да Иберия жылқыларының қанынан шыққан таза қанды жылқылардың қосылуы арқылы дамыған, араб жылқысының және шығыс жағалауда дамыған Морган жылқысы сияқты жылқылардың, сондай-ақ қазір жойылған Чикасоу және Вирджиния кварталдық жылқы тұқымдарының әсеріне ие.

Көлік құралдары

Қазіргі шаруа қожалықтарында ең көп қолданылатын моторлы көлік – пикап. Бұл көлік берік, кең, жерден жоғары жатқан және көбінесе төрт дөңгелекті жетекке ие. Оның "көлік қорабы" деп аталатын ашық бөлімі бар, ол қаладан немесе шаруа қожалығындағы қиын жолдардан жабдықтарды тасымалдауға мүмкіндік береді. Ол мал тасымалдау үшін тіркемелерді сүйреп, ірі қара мен басқа да малды бір жерден екінші жерге және сатуға жеткізеді. Ат тіркемесі қосылғанда, ол аттарды қажет болған алыс жерлерге тасымалдайды. Кейбір жұмыстар үшін жылқының орнына мотоциклдер де қолданылады, бірақ ең көп таралған шағын көлік – төрт дөңгелекті мотоцикл. Ол бір каубойді шаруа қожалығында шағын жұмыстарды орындау үшін жылдам жеткізеді. Көп қар жауатын аймақтарда қар көліктері де жиі кездеседі. Дегенмен, кейбір жұмыстар, әсіресе қиын жерде мал өңдеу немесе тығыз жерлерде жұмыс істеу, жылқыдағы каубойларға жақсы тапсырылады.

Родео

Родео сөзі испан тіліндегі rodear (айналу) деген сөзден шыққан, ол қоршауды білдіреді. Бастапқыда жұмыс істейтін ковбой мен родео ковбойы арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ, тіпті "жұмыс істейтін ковбой" термині 1950 жылға дейін қолданылмады. Одан бұрын барлық ковбойлар жұмыс істейтін ковбойлар деп есептелді. Ертедегі ковбойлар ранчоларда жұмыс істеп, өз өнерлерін жиын кезінде көрсеткен. Кәсіби родеолардың пайда болуы ковбойларға, көптеген спортшылар сияқты, өз өнерлерін көрермендер алдында орындап табыс табуға мүмкіндік берді. Родео сонымен қатар малға қарау үшін жұмыс істейтін көптеген ковбойларға жұмыс та ұсынды. Көптеген родео ковбойлары да жұмыс істейтін ковбойлар болып табылады және көпшілігінің жұмыс істейтін ковбой ретінде тәжірибесі бар. Родео ковбойының киімі қалаға бара жатқан жұмыс істейтін ковбойдың киімінен көп ерекшеленбейді. Көйлектің бауларының орнына қолданылатын түйреуіштер, ковбойды бұқаның немесе тоқтының мүйізіне ілігіп қалған көйлектен босатуға мүмкіндік берді. Родео үшін стильдер көбінесе ертедегі киноиндустриядан алынған. Кейбір родео қатысушылары, әсіресе әйелдер, дәстүрді де, өнерлілікті де көрсету үшін киімдеріне тізбек, түрлі түстер, күміс және ұзын мата жиектерін қосады. Қазіргі заманғы жарысқа қатысушылар, мысалы, жылқы үстіндегі бәйге немесе тоқтыға мініп басу сияқты "қиын" жарыстарда қауіпсіздік жилеттері немесе мойын тіреуіштері сияқты қауіпсіздік құралдарын қолдана алады, бірақ ковбой шапанының орнына қауіпсіздік шлемдерін пайдалану әлі де қабылдана қоймады, жарақат алу қаупіне қарамастан.

Танымал мәдениетте

Шекара аяқталғаннан кейін, ковбой өмірі жоғары дәрежеде романтикаланды. Buffalo Bill Cody's Wild West Show сияқты көрмелер ковбой бейнесін рыцарлық дәстүрдің идеалдастырылған өкілі ретінде танымал етуге көмектесті. Бүгінгі қоғамда нақты шаруашылық өмірінің күнделікті жағдайларын түсіну аз. Ковбойлар көбінесе олардың нақты шаруашылық жұмыстары мен мал өсіруінен гөрі (көбінесе ойдан шығарылған) үндістермен күресумен байланысты. Ковбой, сондай-ақ, Марлборо адамынан бастап қарапайым шаруаларға дейінгі бейнелер арқылы еркектік идеалы ретінде бейнеленеді. Джон Уэйн сияқты актерлер ковбой идеалын бейнелейді деп есептеледі, тіпті батыс фильмдері шынайы ковбой өміріне көп ұқсамайды. Шындығында, қазіргі заманғы родеодағы қатысушылар нақты ковбойға жақын, өйткені олардың көпшілігі шаруашылықта және малдың арасында өскен, ал қалғандары жұмыс барысында мал өсіру дағдыларын үйренуге мәжбүр болды. АҚШ, Канаданың батысы және Австралияда қонақтарға арналған шаруашылықтар адамдарға жылқыға мініп, батыс өмірінің дәмін сезінуге мүмкіндік береді, бірақ әлдеқайда жайлы жағдайда. Кейбір шаруашылықтар демалысқа шыққандарға мал айдауға қатысуға немесе керуендерге қосылуға мүмкіндік береді. Мұндай демалыс түрі 1991 жылы шыққан және Билли Кристалдың қатысуымен түсірілген "City Slickers" фильмі арқылы танымал болды.

Символизм

2005 жылы АҚШ Сенаты шілде айының төртінші сенбісін «Америкалық ковбой күні» деп жариялады және осы қаулыны жыл сайын жаңарып келеді, ал АҚШ Өкілдер палатасы уақыт-уақытымен қолдау білдіретін мәлімдемелер жасайды. Батыс мәдениетіндегі ұзақ тарих батыс киім кигендерді, атқа мінген-мінгмегеніне қарамастан, ковбой немесе ковбойша деп санауға бейім. Бұл әсіресе батыс киім киетін әртістер мен қоғамдық өмірдегі адамдарға қатысты. Көптеген адамдар, әсіресе Батыста, заңгерлер, банкирлер және басқа да кеңсе қызметкерлері сияқты, басқа жұмыстары болса да, ковбойлық аяқ киім немесе бас киім сияқты батыс киімдерінің элементтерін киеді. Керісінше, ранчода өскен адамдар өздерін ковбой немесе ковбойша деп санамайды, егер олардың негізгі жұмысы мал шаруашылығымен айналысу немесе родеода қатысу болмаса. Нағыз ковбойлар мәдениетті түсінбеген, ковбойлық мінез-құлықты сән үшін ғана бейімдейтін адамдарды келекелейді. Мысалы, «дәріхана ковбойы» – киім киген, бірақ дәріханадағы сода фонтанының тақтайшасынан немесе қазіргі уақытта бар табуретінен басқа ештеңеге отырмайтын адамды білдіреді. Сол сияқты, «басына толы шляпа, қолында мал жоқ» деген тіркес өзі туралы артық мақтан айтатын (әдетте еркек) адамды сипаттау үшін қолданылады. «Дюд» (немесе қазір қолданылмайтын «greenhorn» сөзі) ковбой мәдениетіне бейтаныс, әсіресе олай емес екенін көрсетуге тырысатын адамды білдіреді. АҚШ-тан тыс жерлерде ковбой – американдықтардың архетиптік бейнесіне айналды. 1950 жылдардың соңында конголық жастардың өзін «Биллдер» деп атаған субмәдениеті өз стилін және көзқарасын Голливудтың фильмдердегі ковбойларды бейнелеуіне негіздеді. 20 ғасырдың басындағы париждік қоғамда «Апачи» терминімен де осыған ұқсас жағдай болды, ол заңнан тыс адамды білдіретін сленг сөз болған.

Сөз

Кейде "каубой" сөзі сындарлы түрде қолданылады. Бастапқыда бұл Канзас штатының өркендеген қалаларындағы кейбір каубойлардың мінез-құлқынан туындаған, онда ұзақ мал айдау жолының соңында каубойлар зорлық-зомбылық пен жабайы мінез-құлыққа беделді болды. Бұл көптеген каубойлардың, көбінесе жас, отбасы құрмаған еркектердің, көптеген ішімдік және құмар ойындары бар елді мекендерге келгенде үлкен сомада жалақы алуының салдарынан болды. "Каубой" сөзі "белгісіз, тәуекелге баратын" деген мағынада 1920 жылдары қолданыла бастады. Бұш президенттің еуропалық баспасөздерде, әсіресе, "каубой" деп сипаттағанында, бұл мақтау емес екенін түсінбеді. Солтүстік Америкадан тыс ағылшын тілді аймақтарда, мысалы, Ұлыбритания және Австралияда, "каубой" сөзі нашар сапалы және күмәнді жұмыс жасайтын шеберлерді сипаттау үшін қолданылады, мысалы, "каубой-сантехник". Бұл термин 1980 жылдардағы британдық телесериал "Каубойлар" үшін де қолданылды. АҚШ-та да осыған ұқсас қолданыс бар, ол тиісті білімі мен лицензиясы жоқ шеберлікпен айналысатын адамды сипаттау үшін қолданылады. АҚШ-тың шығысында "каубой" сөзі кейде тас жолда жылдам немесе салғырт жүргізушіні сипаттау үшін қолданылады.