Ибериядан бастау алған жылқыші малшылар дәстүрі

Кіріспе

Вакеро (baˈkeɾo; vaqueiro) – Иберия түбегінде пайда болған және Испаниядан Америкаға әкелінген әдістемеден Мексикада кеңінен дамыған дәстүрдің жылқыға мініп мал бағатын малшысы. Вакеро Солтүстік Мексика, Оңтүстік-Батыс АҚШ және Батыс Канаданың каубойларының негізін қалады. Ұлы Авансердің каубойлары өздерін және олардың дәстүрін сипаттау үшін әлі де «букару» терминін қолданады, бұл «вакеро» сөзінің өзгеруі болуы мүмкін. Ллано Эстакадо және Оңтүстік Рио-Гранде аймағында көптеген адамдар «вакеро» терминін қалайды, ал ежелгі Нью-Мексико және Нью-Мексико территориясындағы жергілікті және испандық қауымдастықтар «кавалерро» терминін қолданады. Вакеро мұрасы Калифорния (Калифорния), Неомексикано (Жаңа Мексика) және Техано (Техас) мәдениетінде, сондай-ақ Мексика, Орталық және Оңтүстік Америкада, және басқа да ұқсас дәстүрлер сақталған жерлерде көрініс береді.

Этимология

Вакеро – испан тілінде мал өріші дегенді білдіреді. Бұл сөз «сиыр» дегенді білдіретін вака сөзінен шыққан, ал ол латынша vacca сөзінен туындаған. Бұқарұ термині әлі де ковбойлар мен атпен жүру стилінің белгілі бір түрін білдіру үшін қолданылады. Buckaroo алғаш рет американдық ағылшын тілінде 1827 жылы пайда болды. Бұл сөз ағылшын тіліндегі «buck» сөзінен, яғни жас, үйретілмеген жылқылардың мінез-құлқынан пайда болған болуы мүмкін. Испания дәстүрлері географиялық, экологиялық және мәдени жағдайларға байланысты өзгерді, бұл Жаңа Испанияда, кейіннен Мексика мен АҚШ-тың Оңтүстік-Батысында болды. Олар осы мәдениетті Латын Америкасының батыс бөлігінде де дамытты, Аргентина, Чили және Перуде гаучо ковбойларын қалыптастырды. Өз кезегінде, Американың жері мен халқы да испандық әсерге байланысты күрт өзгерді. Бразилияда «вакейро» (португал тілінде) 16 ғасырда пайда болды, әсіресе Баия штатындағы каатинга аймақтарында. Америкаға жылқылардың келуі ерекше маңызға ие болды, өйткені бұл жерде жылқылар ежелгі мұз дәуірінің соңынан бері жойылған еді. Дегенмен, жылқылар Америкада тез көбейіп, испандықтардың және кейіннен басқа елдердің қоныс аударушыларының табысына үлкен үлес қосты. «Альбейтерия кітабында» (1580) испандық мексикалық атшы және ветеринар Дон Хуан Суарес де Пералта отарлық Мексикадағы жылқылардың көбеюі туралы былай деп жазды: «Бүгінгі Жаңа Испанияда көптеген жылқылар мен биелер бар, соншалықты көпке дейін олар иесіз ауылдарда жүреді, оларды симарон деп атайды, жиырмадан астам жасқа толған жылқылар мен биелер болуы керек, олар қартайып, адамды көре алмай өледі; егер олар кездейсоқ көрінсе, олар құйрықтары мен жалдарымен көтеріліп, бұғы секілді тауларға тез қашады. Олардың бірі де тұрақты жылқылардың мөлшері мен сұлулығына жете алмайды, әдемі түктері бар, ал кейбірелері тізеден төменге дейін ұзын жалдарына ие».

Vaquero is a Spanish word for a herder of cattle. It derives from vaca, meaning "cow", which in turn comes from the Latin word vacca. A related term, buckaroo, still is used to refer to a certain style of cowboys and horsemanship most often seen in the Great Basin region of the United States that closely retains characteristics of the traditional vaquero. Buckaroo first appeared in American English in 1827. The word may also have developed with influences from the English word "buck" or bucking, the behavior of young, untrained horses. The traditions of Spain were transformed by the geographic, environmental and cultural circumstances of New Spain, which later became Mexico and the Southwestern United States. They also developed this culture in all of western Latin America, developing the Gaucho cowboys in Argentina, Chile and Peru. In turn, the land and people of the Americas also saw dramatic changes due to Spanish influence. In Brazil, the "vaqueiro" (in Portuguese) appeared in the 16th century, in the interior, specifically in the caatinga areas in the state of Bahia. The arrival of horses in the Americas was particularly significant, as equines had been extinct there since the end of the prehistoric ice age. However, horses quickly multiplied in America and became crucial to the success of the Spanish and later settlers from other nations. In “Libro de Albeyteria” (1580), the Spanish Mexican horseman and veterinarian, Don Juan Suárez de Peralta, wrote about the proliferation of horses in colonial Mexico: "In New Spain today there are a great number of horses, and mares, so many that they roam wild in the countryside, without an owner, which they call cimarrones, that there must be horses and mares that are over twenty years old, and they die of old age without ever seeing man; And if by chance they see any, they quickly flee to the mountains with their tails and their manes raised, resembling a deer [ ] None of the stable horses is superior to them in size or beauty and beautiful coats, and some have long manes growing below the knee.”

Ең алғашқы жылқылар испандық, Барб және Араб тұқымдарынан шыққан, бірақ Солтүстік және Оңтүстік Америкада селекциялық өсіру және жабайыға қашқан жануарлардың табиғи іріктелуі арқылы бірегей американдық жылқы тұқымдары пайда болды. Испан армиясының капитаны Бернардо Варгас Мачука 1599 жылы ең жақсы және ең тамаша жылқылар мексикалықтар екенін жазды: «Жылқы, ең асыл жануар және ең көп пайдасы бар, Құдай оны өте көп көбейтуді қалады, сондықтан оны өсіре алмайтын испандық жоқ, тіпті индейлер де осында қоныстанған жерлерде [ ] бұл жануар Испанияға қарағанда көбірек қызмет үшін қолданылады, өйткені пойыздар негізінен жылқыларды қолданады, өйткені қайыры барлар Tierra Firme-де болмаса, жүк тасуға аз пайдалы. Бұл жерде тамаша салтанатты жылқылар бар, ал қоралар жақсы жабдықталған. Ең жақсылары – мексикалық жылқылар, бірақ жалпы алғанда, олардың барлығы жақсы, өйткені жеңіл және керемет жылдам болудан басқа, олар жақсы басқарылады және жазаға жауап береді, Испаниядағыдай жаман әдеттері жоқ, және олар жақсы және мықты табандылықпен өседі. Олардың бір ғана кемшілігі бар, олар биіктеп баспайды, сондықтан жақсы жүгіреді; бірақ олар төмен басатындықтан, олар жақсырақ және жеңіл жүреді, ал он төрт жастағы жылқы ескі ат емес».

Мустанг пен басқа да отарлық жылқы тұқымдары қазір «жабайы» деп аталады, бірақ шын мәнінде олар жабайы жылқылар – үй жануарларының ұрпақтары.

Қазіргі АҚШ

Ваккеро мұрасы Калифорния, Гавай, Монтана, Нью-Мексико, Техас және АҚШ-тың батыс аймақтарында қалыптасқан ковбой дәстүрлеріне әсер етті. Бұл дәстүрлер жергілікті мәдениетімен, географиялық ерекшеліктерімен және қоныстану тарихының өзгеше үлгілерімен ерекшеленеді. Американдық ағылшын тіліндегі кабельеро, ваккеро және букару терминдері арасындағы қазіргі айырмашылық, батыстық атшылық дәстүрлерінің арасындағы параллельдікті көрсетеді.

Американың оңтүстік-батысы

АҚШ-тың оңтүстік-батысында Санта-Фе-де-Ньюэво-Мексиконың испано, пуэбло, навахо және апач дәстүрлері аймақтағы ковбой өміріне әсерін тигізуде. Бұл аймақ Нью-Мексико территориясы болып, кейіннен АҚШ-тың оңтүстік-батыс штаттары – Нью-Мексико, Аризона және Колорадо, Невада, Юта штаттарының оңтүстік бөліктерін қамтыды. Бұрынғы Ньюво-Мексиконың испано және жергілікті ковбойларының ұрпақтары қазақшада "кабальеро" немесе "кабальера" деп аталады, бұл испан тілінде "джентльмен" немесе "лейді" деген мағына береді, бірақ аймақтық тұрғыда – ковбой немесе ковбойша. Оңтүстік-батыстағы ковбойлар Түпкілікті американдық әшекей бұйымдарын, христиандық иконаларды, Оңтүстік-Батыс және Нью-Мексико асханасын, техано және Нью-Мексико музыкасының батыстық музыка стильдерін, сондай-ақ Батыс өмірінің басқа да элементтерін танымал етумен байланысты.

Калифорниялық дәстүр

Бұл дәстүрдің ковбойларын ағылшын тілінде сөйлейтін қоныс аударушылар букару деп атады. Букару және вакеро сөздері әлі күнге дейін Ұлы ойпазда, Калифорнияның бір бөлігінде және сирек болса да, Тынық мұхитының солтүстік-батысында қолданылады. Басқа жерлерде «ковбой» термині жиірек кездеседі. Болашақтағы мексикалық немесе испандық вакеролар 5 жасында, кейде одан да ертерек, атқа отырғызылып, көбінесе жаттықтырылған жас аттармен жұмыс істеді. Бұл аттар бастапқыда 18 ғасырда Мексикадан келген және испан/мексикалық кезеңде Калифорнияда және көршілес аймақтарда кең таралған. Көптеген шетелдіктер калифорниялықтарды ұстаз аттылар деп санаса да, олардың жылқыға қатысты ұстанымдары мен оларды жаттықтыру әдістері сынға түсті. Ағылшын Уильям Роберт Гарнер олардың жылқыны жарату және оқыту әдісі туралы былай деді: «... сондай-ақ жануарлардың рухын жояды және олардың буындарына зиян келтіреді. [ ] шаршаған кезде олар одан жабдықты алып, жеуге ештеңе бермей, төрт-бес күн бойы тек сумен байлап қояды». Тағы бір ағылшын жазушысы және иммигрант Уильям Редмонд Райан былай деді: «Осы оқыту процесіне ұшыраған жабайы жылқылардың кем дегенде төрттен бірі өлтіріледі, ал одан да көп бөлігі ауыр жарақат алады». Неміс иммигранты Эдвард Вишер бірде былай деді: «Барбариялық калифорниялықтар жылқыны аз құнды және оңай алмастырылатын пайдалы зат ретінде қарастырады». 1846 жылға дейін (Мексика соғысы) Америка Құрама Штаттарынан келген қоныс аударушылар калифорниялық әйелге үйленуге немесе Мексика азаматтығына өтініш беруге құқылы болды, бұл жер грантын алуға мүмкіндік берді. Бұл жаңа азаматтан вакеро дағдыларын және өмір салтын меңгеруді талап етті, онда ол «әрқашан есігі алдында отырғы атпен күтіп тұратын. Егер 50 қадамнан артық жүру қажет болса, ол атпен баратын». 1848 жылы Мексика-Америка соғысының аяқталуымен Калифорнияны басып алғаннан кейін, американдықтар жаңадан басып алынған аймаққа иммиграция ағынын күшейтті, 1849 жылғы алтын асығуға байланысты, нәтижесінде олардың көпшілігі мал шаруашылығымен айналыспай, кеншілер болды. Техас ковбойынан айырмашылығы, Калифорниялық вакеро немесе букару өте білікті жұмысшы саналды, ол көбінесе туған немесе өскен ранчода қалатын. Ол әдетте үйленіп, отбасын өрбітетін. Техас стиліндегі вакеро көбінесе ранчодан ранчоға көшіп-қонып жүретін, жалғыз еркек болып есептелді. XIX ғасырдың басында капитан Джордж Ванкувердің Гавай корольдігінің монархы Паиеа Камехамехаға сыйлаған ірі қарасы таңғаларлықтай көбейіп, елдің шаруашылығына зиян келтірді. 1812 жылы кемеден секіріп, аралдарға қоныс аударған теңізші Джон Паркерге Камехамехадан жабайы ірі қараны ұстап алуға және сиыр етін өндіруді дамытуға рұқсат берілді. Гавай стиліндегі мал шаруашылығы бастапқыда жабайы ірі қараны орманның түбінде қазылған шұңқырларға құлатып ұстауды қамтыды. Аштық пен шөлден кейін оларды тік беткейден сүйреп шығарып, мүйіздерінен ескірген, үйретілген бұқаның мүйіздеріне байлап қоятын, ол су мен тамақ бар жайылымның қайда екенін білді. Камехамеханың ұлы Лихолихо (Камехамеха II) тұсында бұл сала баяу дамыды. Кейін Лихолихоның інісі Кауикеаули (Камехамеха III) сол кезде Мексиканың бір бөлігі болған Калифорнияға сапар шекті. Ол мексикалық вакеролардың шеберлігіне таңғалып, 1832 жылы бірнешеуін Гавайиге шақырып, гавайлықтарға мал шаруашылығын үйретті. Бүгінгі күні де паниоло киімі мен гавайлық киімдердің кейбір стильдері вакероның испандық мұрасын көрсетеді. Гавайлықтардың дәстүрлі атты жабдығы, нохо лио, және ковбойдің көптеген құралдары мексикалық/испандық көрініске ие, ал көптеген гавайлық шаруа отбасылары әлі де гавайлық әйелдерге үйленген вакеролардың есімдерін сақтап жүр.

Cowboys of this tradition were dubbed buckaroos by English speaking settlers. The words buckaroo and vaquero are still used on occasion in the Great Basin, parts of California and, less often, in the Pacific Northwest. Elsewhere, the term "cowboy" is more common. The future Mexican or Spanish vaqueros were placed in the saddle at 5 years of age, and sometimes earlier, and worked with young, often trained horses, which had originally arrived from Mexico in the 18th century and flourished in California and bordering territories during the Spanish/Mexican era. Although the Californios were considered by most foreigners as great horsemen, their treatment and method of training the horses was frowned upon. Englishman William Robert Garner mention that their method of breaking and training horses: “. . likewise tends to break the spirit of the animals, and injure them in their joints. [ ] when it is tired they take the saddle off it, and make it fast to a post, without anything to eat, and keep it there for four or five days, on nothing but water.” William Redmond Ryan, another English writer and immigrant, said that: “of the wild horses subjected to this process of training, at least one fourth are killed, and a still larger proportion seriously injured.” German immigrant Edward Vischer once commented that: “The barbarous Californians look upon a horse as a useful commodity which is of little value and easily replaced.”

Settlers originally arriving from the United States prior to 1846 (Mexican War) could marry a Californio woman or apply for Mexican citizenship in order to receive a land grant, which would then almost require the new citizen to acquire the vaquero skills and life styles, a life style in which he would "invariably [keep] a horse saddled before his door, awaiting his pleasure. If it was necessary to go more than fifty steps, he rode." After the conquest of California, with the conclusion of the Mexican–American War in 1848, Americans began to flood the newly conquered territory with immigration, for the 1849 goldrush, which resulted in most of them being miners rather than livestock ranchers. The California vaquero or buckaroo, unlike the Texas cowboy, was considered a highly skilled worker, who usually stayed on the same ranch where he was born or had grown up. He generally married and raised a family. The Texas style vaquero tended to be an itinerant single male who moved from ranch to ranch. By the early 19th century, Capt. George Vancouver's gift of cattle to Pai`ea Kamehameha, monarch of the Hawaiian Kingdom, had multiplied astonishingly, and were wreaking havoc throughout the countryside. About 1812, John Parker, a sailor who had jumped ship and settled in the islands, received permission from Kamehameha to capture the wild cattle and develop a beef industry. The Hawaiian style of ranching originally included capturing wild cattle by driving them into pits dug in the forest floor. Once tamed somewhat by hunger and thirst, they were hauled out up a steep ramp, and tied by their horns to the horns of a tame, older steer (or ox) that knew where the paddock with food and water was located. The industry grew slowly under the reign of Kamehameha's son Liholiho (Kamehameha II). Later, Liholiho's brother, Kauikeaouli (Kamehameha III), visited California, then still a part of Mexico. He was impressed with the skill of the Mexican vaqueros, and invited several to Hawaii in 1832 to teach the Hawaiian people how to work cattle. Even today, traditional paniolo dress, as well as certain styles of Hawaiian formal attire, reflect the Spanish heritage of the vaquero. The traditional Hawaiian saddle, the noho lio, and many other tools of the cowboy's trade have a distinctly Mexican/Spanish look and many Hawaiian ranching families still carry the names of the vaqueros who married Hawaiian women and made Hawaii their home.