Кіріспе

Полимер

Полигидроксибутират (PHB) – полигидроксиалканоат (PHA) болып табылады, ол биологиялық шикізаттан алынып, био ыдырайтын пластик ретінде қызығушылық тудыратын полиэстерлер класына жататын полимер. PHB-ның поли-3 гидроксибутират (P3HB) түрі полигидроксиалканоаттың ең көп таралған түрі, бірақ осы кластағы басқа полимерлерді түрлі организмдер өндіреді: оларға поли-4 гидроксибутират (P4HB), полигидроксиваленрат (PHV), полигидроксигексаноат (PHH), полигидроксиоктаноат (PHO) және олардың сополимерлері жатады.

Биосинтез

PHB микроорганизмдер (мысалы, Cupriavidus necator, Methylobacterium rhodesianum немесе Bacillus megaterium) физиологиялық стресс жағдайларына, негізінен қоректік заттардың жетіспеуіне жауап ретінде өндіреді. Полимер көбінесе көміртектің (глюкоза немесе крахмал) сіңірілуі нәтижесінде пайда болады және микроорганизмдер оны басқа энергия көздері болмағанда пайдалану үшін энергияны сақтау молекуласы ретінде қолданады. PHB-ның микробиологиялық синтезі екі ацетил-CoA молекуласының конденсациясынан басталып, ацетоацетил-CoA түзіледі, ол кейіннен гидроксибутирил-CoA-ға тотықтырылады. Бұл соңғы қосылыс PHB-ны полимерлеу үшін мономер ретінде қолданылады. PHA бөлшектері жасушаларды бұзу арқылы алынады.

Термопластикалық полимер

Көптеген коммерциялық пластиктер мұнай-химиялық шикізаттан алынған синтетикалық полимерлер болып табылады. Олар биологиялық ыдырауға қарсы тұрады. PHB-дан алынған пластиктер компостталуға жарамды, жаңартылатын ресурстардан шығарылған және биологиялық түрде ыдырайтындықтан тартымды. ICI компаниясы 1980-ші жылдары осы материалды пилоттық өндіріс деңгейіне жеткізді, бірақ материалдың өндіріс құны тым жоғары екені және оның қасиеттері полипропиленге жете алмайтыны анықталған соң қызығушылық азайды. Wella компаниясының "Sanara" шампуньдері үшін бірнеше бөтелкелер жасалды; "Biopol" тауарлық атауымен жасалған мысалы Лондонның Ғылым мұражайының қорында сақтаулы. 1996 жылы Monsanto (PHB-ді PHV-мен сополимер ретінде сатқан) ICI/Zeneca-дан полимерді өндіруге қатысты барлық патенттерді, соның ішінде "Biopol" тауарлық белгісін сатып алды. Алайда, 2001 жылы Monsanto-ның Biopol құқықтары американдық Metabolix компаниясына сатылды, ал 2004 жылдың басында Monsanto-ның бактериялар арқылы PHB өндіретін ферментаторлары жабылды. Monsanto бактериялардың орнына өсімдіктерден PHB өндіруге көшті. Бірақ қазір гендік модификацияланған өсімдіктерге көп назар аударылып жатқандықтан, Monsanto-ның PHB жоспарлары туралы ақпарат аз. Biopol қазіргі уақытта медицинада ішкі тігістер үшін қолданылады. Ол улы емес және биологиялық ыдырайтындықтан, жазылғаннан кейін оны алып тастау қажет емес. TephaFLEX – бактериялар арқылы алынған поли-4 гидроксибутират, Tepha Medical Devices компаниясы рекомбинантты ферментация процесі арқылы өндіреді және сіңірілетін тігістер сияқты биологиялық ыдырайтын материалдарды қажет ететін медициналық қолданулар үшін арналған.

Қасиеттері

Суда ерімейтін және гидролиттік ыдырауға салыстырмалы түрде төзімді. Бұл PHB-ді қазіргі кезде қолданыстағы көптеген суға ерігіш немесе ылғалға сезімтал биоыдырағыш пластиктерден ерекшелендіреді. Оттегі өткізгіштігі жақсы. Күлдізгі сәулелерге жақсы төзімді, бірақ қышқылдар мен сілтілерге төзімділігі нашар. Хлороформ және басқа хлорланған көмірсутектерде ериді. Биоүйлесімді, сондықтан медициналық қолдануға жарамды. Еріту температурасы 175 °C, шыны тәрізді күйге өту температурасы 2 °C. Тартылу күші 40 МПа, полипропиленге жуық. Суға батып кетеді (ал полипропилен жүзіп отырады), шөгінділерде анаэробты ыдырау процесін жеңілдетеді. Уытты емес. Еріген кезде жабысқақ емес.

Тарих

Полигидроксибутират алғаш рет 1925 жылы француз микробиологы Морис Лемонь тарапынан оқшауланып, сипатталды.

Биологиялық ыдырау

Фирмикуттар мен протеобактериялар PHB-ны ыдырата алады. Bacillus, Pseudomonas және Streptomyces түрлері PHB-ны ыдыратады. Pseudomonas lemoigne, Comamonas sp., Acidovorax faecalis, Aspergillus fumigatus және Variovorax paradoxus – топырақ микробы, олар ыдыратуға қабілетті. Alcaligenes faecalis, Pseudomonas және Illyobacter delafieldi анаэробты лайдан алынған. Comamonas testosteroni және Pseudomonas stutzeri теңіз суынан алынған. Бұл микроорганизмдердің азасы жоғары температурада ыдырата алады; ерекше атап айтқанда, термофильді Streptomyces sp. және Aspergillus sp. термофильді штаммы.