Кіріспе

Ескі қалалық үй – Канаданың Онтарио штатындағы Торонто қаласындағы романдық стильдегі азаматтық ғимарат және бұрынғы сот үйі. 1899 жылдан 1966 жылға дейін Торонто қалалық кеңесінің орны болған, ал 2023 жылға дейін провинциялық сот үйі ретінде қызмет етті. Қазір де қаланың ең танымал құрылыстарының бірі болып табылады. Ғимарат Куин және Бей көшелерінің қиылысында, Бей көшесінен Нейтан Филлипс алаңына қарап, Торонто қаласының орталық бөлігіндегі қазіргі қалалық әкімдіктің жанында орналасқан. Бұл мұра ескерткішінің ерекшелігі – сағат мұнарасы, ол Бей көшесінің Фронт көшесінен Куин көшесіне дейінгі бөлігін аяқтайтын көрініс құрайды. Ескі қалалық үй 1984 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды.

Тарих

Торонтоның ескі қалалық үйі 1899 жылы аяқталғаннан кейін Торонтодағы ең ірі ғимараттардың бірі және Солтүстік Америкадағы ең ірі әкімшілік ғимарат болды. Ол Торонто қалалық үкіметі мен Йорк округі және Торонто қаласы соттарына орналасқан, бұл Аделаида көшесіндегі сот үйінің орнын басып алды. Йорк округі кеңселері 1900 жылдан 1953 жылға дейін Ескі қалалық үйінде орналасқан. Метрополитен Торонто құрылғаннан кейін округ орталығы мен соты Онтарионың Ньюмаркет қаласына (және Ескі Ньюмаркет қалалық әкімшілігі мен сот үйіне) көшірілді. Торонтоның көрнекті сәулетшісі Эдвард Джеймс Леннокс жобалаған ғимаратты салуға он жылдан астам уақыт кетіп, құны 2,5 миллион доллардан асып (қазіргі күні шамамен 53 миллион долларға тең) кетті. Ғимараттың құрылысы 1889 жылы басталды және ескі Йорк ғимараттарының орнында, соның ішінде Леннокс қонақ үйінің орнында салынды. Ол Кредит өзені аңғарынан алынған құмтас, Оранжвилл, Онтарио аймағынан алынған сұр тас және Нью-Брансуиктен алынған қоңыр таспен салынды. Құрылыс бағасының өсуі мен кешігуіне байланысты ашуланған кеңесшілер Э.Дж. Леннокстың 1899 жылы аяқталған ғимараттың сәулетшісі екенін жариялайтын тақтаны орнатудан бас тартты. Леннокс бүкіл ғимараттың жоғарғы қабатындағы тіреулерде "EJ LENNOX ARCHITECT AD 1898" деген жазуды тас қасушыларға "жаздырып" қойды. Леннокс Бей және Куин көшелерінің солтүстік-батыс бұрышында бұрынғы мэр Александр Мэннингтің құрметіне Мэннинг палаталары деп аталған қосымшаны жобалады. 1900 жылы аяқталған бес қабатты ғимарат кейіннен қазіргі Торонто қалалық үйінің орнын беру үшін бұзылды. Жоспарлаушылар қалалық үйдің оңтүстік кіреберісінде Виктория алаңы деп аталатын қоғамдық алаң құруды ұсынды. Алаң қалалық алаң болуы керек еді, диагональды жолдар орталықтағы Виктория патшайымының мүсінімен қиылысуы керек еді, оның аты осы патшайымның есімімен аталуы тиіс еді. Жоспар ешқашан іске аспады және ғимараттың алдындағы Куин көшесінде кішкентай алаң бөлінді. City Beautiful қозғалысы 20 ғасырдың басында Торонто қаласын жоспарлауға да әсер етті, және қалалық үйден Куин көшесінен Фронт көшесіне дейін созылатын, Федералдық авеню деп аталатын үлкен кешенді құру жоспары жасалды. Бұл жоспар да іске аспады, бірақ City Beautiful қозғалысы жақын маңдағы Университет даңғылының қалалық дизайнының қағидаларына әсер етті. Куин көшесіндегі баспалдақтардың табанында 1925 жылы Канада үшін соғысып, Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан Торонтолықтарды құрметтеу үшін, сондай-ақ кейіннен Екінші дүниежүзілік соғыста, Корея соғысында және Канаданың бейбітшілік операцияларында қаза тапқан Торонтолықтарды құрметтеу үшін, қарашаның 11-і еске алу күніндегі рәсімдерде тұрғызылған кенотаф орналасқан. 1899 жылы салынған сағат мұнарасының құрамына төрт гаргуль кірген, бірақ 1938 жылы құмтасқа жасалған ою-өрнектерге ауа райының әсерінен олар алынып тасталды. 2002 жылы гаргульдердің қоладан құйылған көшірмелері қайта орнатылды. Көшірмелер түпнұсқалық үлгілер жоғалғандықтан, нақты көшірме емес. Гаргульдер Оттавадағы Бейбітшілік мұнарасындағыларға ұқсас. 1947 жылы ішкі баспалдақтың табанындағы екі әсем және көне шам бағанасы алынып сатылды. Қала оларды қайтарып алып, 1980 жылдары қайта орнатты. Өлшеміне қарамастан, Ескі қалалық үйі Торонтоның өсіп келе жатқан қалалық үкіметі үшін бірнеше онжылдықтан кейін жеткіліксіз болып шықты. Қала әкімі Натан Филлипс басшылығымен Торонто қалалық кеңесі Бей көшесі арқылы жаңа қалалық үй және қоғамдық алаң үшін халықаралық дизайн конкурсын жариялады және 1965 жылы әсерлі модернистік қалалық үй мен қоғамдық алаңды аяқтады. Содан кейін 1960 жылдары Торонто Итон орталығының құрылысын бастау жоспарланды. Бастапқы жоспарлар бойынша Ескі қалалық үйді бұзып, оның орнына сауда кешенін және үлкен алаңды қоршаған бірнеше көкжайларды салу керек еді, ал алдыңғы жағында тек кенотаф (немесе бір жоспарда сағат мұнарасы) қалдырылуы керек еді. Қала 2005 жылы сыртқы және 103,6 метрлік сағат мұнарасын қалпына келтіруге 77 миллион доллар жұмсады. Келесі екі жылда қала 2012 жылы аяқталған ішкі жөндеулерге қосымша 7,2 миллион доллар жұмсады. Бұл ғимарат Торонто қаласының мұражайына айналады деген болжамдар болды. 2015 жылдың 21 қыркүйегінде Торонто қаласы ішкі зерттеуді жариялады, онда Ескі қалалық үйдің бөліктерін бөлшек саудамен айналысатын жалдаушыларға жалға беру ұсынылды. Алайда, қазан айының басында қала соттардың 2021 жылдың 31 желтоқсанына дейін қалуына рұқсат беретінін, ал жаңа 10 Армори көшесіндегі сот үйі салынғаннан кейін бұл мерзім ұзартылатынын мәлімдеді. Құрылыс кешігуіне байланысты бұл мерзім 2023 жылға дейін ұзартылды. Ғимаратты сауда алаңына айналдырудың орнына, Үкіметтік басқару комитеті тарихи ғимаратта қалалық мұражайды орналастыруды қарастыруға дауыс берді. Торонто қалалық кеңесі 2018 жылы осы орында қалалық мұражай құру жоспарларын ілгерілетуге дауыс берді, бірақ 2024 жылға дейін аз прогресс жасалды және қызметкерлер ғимаратқа жаңа тұрғын кіргенге дейін 190 миллион доллар жұмыс қажет екенін бағалады.

Романдық жаңғыру стилі

Ескі қалалық үйді архитектор Э. Дж. Леннокс Ричардсондық роман стилі деп аталатын романдық қайта жаңғыру архитектурасының бір түрінде жобалаған. Генри Хобсон Ричардсон жасаған бұл нұсқа көлемділік пен массивтілікті, сондай-ақ әртүрлі мүсіндік ерекшеліктерді көрсетеді. Роман стилі 11-12 ғасырларда Еуропада пайда болды және шаршы мұнаралар, асимметриялық көлемдер, тас мүсіндері, дөңгелек аркалар және салмақты тас жұмыстары сияқты ерекшеліктерімен сипатталды. 1800 жылдардың ортасында бұл стиль Батыс архитектурасында қайта жанданды. Х. Х. Ричардсон өзінің атымен аталатын жаңару стиліне конустық шатырлары бар дөңгелек мұнаралар мен әртүрлі түсті тастарды енгізді. Адамдар мен жануарлардың мүсіндері де Ричардсондық роман стилінің бөлігі болды. Леннокс Ричардсонның жұмысына қызығушылық танытып, одан әсер алды және 19 ғасырдың соңында Торонтоның үшінші қалалық үйінің дизайнын жоспарлағанда АҚШ-қа сапар жасады. Бұл әсерлерді Ескі қалалық үйде, оның көптеген аркалары мен мұнараларында көруге болады. Сонымен қатар, әртүрлі түсті тастарды қолдану роман стиліне үлес қосады. Ескі қалалық үйдің сыртқы және ішкі жағы өте мұқият жасалған. Сағат мұнарасында мұнараның үстіне төрт тас гаргул орнатылған. Ғимараттың кіреберісіне жақын жерде тастан ойылған бірнеше қабақ беттер бар. Леннокс өзінің келбетін қала кеңесшілерін бейнелейтін басқа мүсіндердің қасына қосты. Леннокстің жеке беті оның балта мұрты арқылы карикатура ретінде танылады. Бүкіл ғимараттың әшекейі ежелгі римдік өнерден алынған. Тастың әртүрлі түстерін пайдаланатын құрылымдық әшекейлер бар. Тас кесушілер ашылу күнінен кейін бір жыл өткен соң жұмысты аяқтады, себебі көптеген сәндік элементтер болды. Кіреберістегі тас жұмысы 1999 жылы қалпына келтірілді. Негізінен құмтастан салынған Ескі қалалық үйдің қасбеті екі түсті. Бір түсі бұрынғы Бомонт карьерінен (қазір Нью-Брансуик провинциясының Вестморленд округіндегі Дорчестер құмтас карьері деп аталады) алынған ақшыл қоңыр сұр құмтастан жасалған. Бұл түс қараңғы қызыл қоңыр құмтас Саквилл құмтасымен (сондай-ақ Нью-Брансуик провинциясының Вестморленд округінде орналасқан) безендірілген. Тасты тасымалдау үшін 1360 теміржол вагоны, яғни тоғыз шақырымдық (14,5 км) пойызға тең жүкті пайдаланды. Тасқа қоса, барлық нәрсені байланыстыру үшін 8354 бара цимент қолданылды. Құмтастың ерекшелігі – тек түстерінің әртүрлілігі ғана емес, сонымен қатар оның текстуралық сипаттамалары. Ғимараттың сыртқы түрін қарастырғанда, ол таспен кесілгенін көруге болады, беті тасқа ұқсайтын текстурамен өңделген. Құмтастың қатаңдығына қарамастан, ол ұшты емес, керісінше, қатты ауа райына ұшырағандай сезіледі. Құмтастың шикі күйі материалдың табиғи күйін күшейтеді және ғимараттың жалпы массивтігін едәуір арттырады. Тас бөліктерінің көлемі массивтілік сезімін күшейтеді, ғимарат сөзбе-сөз жартастан қашалып, қазіргі орнына қойылғандай көрінеді. Ғимарат Синциннати мен Миннеаполистегі қалалық үйлерге ұқсайды.

Интерьер

Үш үлкен емен есік арқылы кіретін баспалдақтар екі қабатты бас залға апарады. Королева көшесіндегі басты кіреберістен ғимаратқа кірген аркадада Джордж Агню Рид салған Торонтоның пионерлері мен олардың тағдырларына байланысты періштелерді бейнелейтін қабырға суреттері бар. Аркаданың сол жағында Маккензи, Аллан, Макдоннел, Райерсон және Скадингтің шаруалар мен жұмысшылар бейнесінде суреттелген қабырға суреті орналасқан. Бұл аркаданың арқалық бөлігінде төрт періште суреттелген. Біріншісі – «пионерлерге салам» дейді, екіншісі – «олардың есімдері мен істеріне», үшіншісі – «есте қалған және ұмытылған», соңғысы – «біз оларды құрметтейміз». Аркаданың оң жағында Галине, Симко, Текумсе, Брок, Осгуд, Болдуин, Лаура Секорд және Страхан бейнеленген тағы бір қабырға суреті бар. Бұл суреттер Торонтоның ерте тарихын көрсетеді, ал періштелер осы пионерлердің төрт жетістігін символдайды. Оның тікелей қарсысында әсем баспалдақ пен Торонтоның танымал суретшісі Роберт Маккоусланд салған кереметті әйнек терезе орналасқан. «Сауда мен өнеркәсіп одағы» деп аталатын монументальді терезеде азаматтық прогресс пен Торонтоның «дами беруі» бейнеленген. Ол үш аркадан тұрады және қаланың жағалауының көріністерімен, ал Фронт-стрит-Исттегі Торонтоның екінші қалалық ғимаратының суретімен бірге 12 адамның нақты көлеміндегі суреттерін қамтиды. Терезенің астында Екінші дүниежүзілік соғыстың құрбандарына арналған мәрмәрден жасалған ескерткіш орналасқан. Сонымен қатар, жақын жерде 4,5 метр (15 фут) ені бар бөлінген баспалдақ бар, ол ғимараттың бұрынғы округтік және қалалық бөлімдеріне қарай шығысқа және батысқа тармақталған алапқа апарады. Слюкалық бағаналарды итальяндық шеберлер жасаған. Сақталған түпнұсқа интерьерде ағаш, гипс, темір, қола және мәрмәрден жасалған әр түрлі бөлшектер бар, соның ішінде Жакомо Беспирт пен оның отбасы салған мозаикалық еден, гипстен жасалған капителдері бар бағаналар, жасанды мәрмәрмен жабылған беттер, ағаштан жасалған бұйымдар, балқытылған темірден жасалған гротесктер, газ шамдары мен қаланың ескі гербі бейнеленген есік тұтқалары бар. Бас зал сол кезде қаланың ең әсем жабық кеңістігі болып есептелген, ол келушілерді таң қалдырған. Бүгінде кіреберіс вестибюлінің басты қабатында фотосуреттер мен артефактілер жинағын көрсететін көрме шкафтары орналасқан. Сонымен қатар, сот отырысы болмаған кезде, жоғарыдағы көрермендер галереясы және 19 ғасырдың соңындағы атмосферасы бар бұрынғы Кеңес палатасы көпшілікке ашық.

Сағат мұнарасы

Ескі қалалық ғимаратта 103,6 метрлік (340 фут) сағат мұнарасы бар, ол Queen Street West-тен оңтүстікке қарай Бей-стриттің аяқталу нүктесі болып табылады және Queen Street пен Nathan Phillips Square-тен де жақсы көрінеді. Сағат мұнарасы 1899 жылдан 1917 жылға дейін 18 жыл бойы Канададағы ең биік құрылыс болды. Сағат Англияның Кройдон қаласында Гиллетт & Джонстон компаниясымен жасалған. Көп жылдар бойы Йонг-стриттегі сағатшы А. Г. Абернети сағатты жөндеуге және күтіп ұстауға жауапты болды. Сағат мұнарасының жоғарғы бұрыштарында әшекейленген төрт тас гаргуль орналасқан; бұл әшекейлер 1938 жылы құмтасқа жасалған мүсіндерге ауа райының тигізген зиянынан алып тасталды. 1992 жылы сағат бір ғасырдан астам уақыттан кейін алғаш рет жөндеу және күтіп ұстау жұмыстары үшін тоқтатылды. Күтіп ұстау жұмыстары сағаттың металл бөліктерін бояудан тұрды: оның қоласы, мысы, темірі және болаттары.

Қоңыраулар

Сағат бөлмесінде үш үлкен қоңырау, әр ширек сағат сайын соққан екі кішкентай ширек қоңырау және әр сағат сайын соққан бір үлкен қоңырау бар. Үлкен қоңыраудың өзі 5443 килограмм салмаққа ие. Қоңыраудың гербінің астында "J. K. 18 қазан, 1900 ж." деген шағын және ресми емес жазу бар. Сондай-ақ, үлкен қоңырау сирек жағдайларда, мысалы, 2014 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысының аяқталғанына 100 жыл толуына арналған "Бейбітшілік қоңыраулары" бағдарламасы сияқты арнайы іс-шараларда да соғылады.

Мәдени шығармалардағы бейнелер

Суретші Уильям Армстронг Олд Сити-холл салынып бітуге дейін оның акварель суретін салған. Бұл ғимарат Роберт Ротенбергтің "Ескі қалалық зал" романында маңызды орын алады. 2009 жылғы Luminato өнер фестивалі үшін суретші Курт Першке Redball жобасын Торонтоға алып келді және Торонтоның орталық бөлігіндегі әртүрлі жерлерге, соның ішінде Ескі қалалық залдың басты кіреберісіндегі орталық аркаға алып қызыл шарды уақытша орнатты. Халық мәдениетінде бұл ғимарат кейде фильмдер мен телешоуларды түсіру үшін пайдаланылады, мысалы, "This is Wonderland", "Murdoch Mysteries", "Flashpoint", "Street Legal", "Covert Affairs" және "Dirty Pictures". 1999 жылғы "The Boondock Saints" фильмінің соңындағы сот отырысы сахналарында ғимараттың ішкі көрінісін көруге болады. Ескі қалалық зал 1981 жылғы балалар кітабында, Роберт Мунш жазып, Майкл Мартченко сурет салған "Джонатан тазаланып, содан кейін дыбыс естіді" (немесе "Blackberry Subway Jam") кітабында да қолданылған. Бірақ Ұлттық кино кеңесінің 1984 жылғы анимациялық нұсқасында бұл орын Торонтоның жаңа қалалық залы болып көрсетілген.