Түркиядағы ежелгі Қызык қаласы

Кіріспе

Түркия, Балыкесир провинциясы, Эрдэк қаласындағы ежелгі қала

Цизикус ( /sɪzɪkəs/; Κύζικος Kúzikos; , Аydынҗық) – Азиядағы Мизиядағы ежелгі грек қаласы. Қазіргі Балыкесир провинциясының аумағында орналасқан. Бұл қала Капидаг түбегінің (классикалық Арктонез) жағалауында, Мармара теңізіндегі арал болып басталып, кейін тарихи кезеңде жасанды жолмен немесе жер сілкінісі салдарынан құрлықпен қосылған деп есептеледі. Эрдэк және Бандирма тас жолдарында орналасқан Цизикус қаласының орны Түркия Мәдениет министрлігінің қорғауында.

Ежелгі

Қаланың құрылуы туралы дәстүрге сәйкес, аргонавттар келген кезде Фессалиядан пеласгиандар негізін қалаған деседі; кейіннен ол Милеттен көптеген колонияларды қабылдады, шамамен 756 ж.б.д., бірақ оның маңызы Пелопоннес соғысының соңына қарай артты, сол кезде Грекияны Қара теңізге қосатын теңіз жолдарындағы қақтығыс орталықтанды. Осы кезде Афина және Милет қалаларының маңызы төмендеді, ал Кизикус гүлдене бастады. Афина флотының қолбасшысы Алькибиад 410 ж.б.д. Кизикус маңындағы маңызды теңіз шайқасында спарталық флотты жеңді. Даңқты ежелгі философ Евдокс Книдский Кизикуста мектеп ашып, шәкірттерімен бірге Афинаға, Платонға барып қайтты. Кейін ол Анадолияға, туған қаласы Книдке оралып, шамамен 350 ж.б.д. қайтыс болды. Кизикустағы Олимпиадалар дәуірі 135 немесе 139 жылдан бастап есептелді. Ыңғайлы орналасуының арқасында ол тез арада саудалық маңызға ие болды, ал Кизикустың алтын статерлері ежелгі әлемде кең таралған валюта болды, содан кейін Македониялық Филиптің валютасымен ығыстырылды. Оның ерекше есімді монетасы – цизицен, құны 28 драхмаға тең болды. Пелопоннес соғысы кезінде (б.з.д. 431–404) Кизикус афинялықтар мен лакедемондықтардың билігіне кезекпен қарасты. 410 ж.б.д. Пелопоннес соғысы кезінде Кизикус теңіз шайқасында афинялық флот спарталық флотты талқандап, толықтай жойды. Анталкид бейбіт шартында (б.з.д. 387 ж.) Азиядағы басқа грек қалалары сияқты, ол Персияға өткізілді. Кейіннен Александр Македонский оны б.з.д. 334 ж. парсылардан басып алып, аралды құрлыққа жалғастырғаны үшін жауапты деп есептелді. Эллинистік дәуірдегі қала тарихы Пергамондық Аталидтермен тығыз байланысты, олардың құлауымен ол тікелей Риммен қарым-қатынасқа келді. Кизикус римдіктерге қарсы Понт патшасы Митридат VI-ға қарсы тұрды, ол 74 ж.б.д. 300 000 әскермен қоршады, Кизикус қоршауы, бірақ қала оған қарсы тұрып берді, ал қоршау Лукуллмен көтерілді: қаланың адалдығына аумақтың кеңейтілуі және басқа да жеңілдіктермен сыйлық берілді. Римдіктер оны қолдады және оның муниципалдық тәуелсіздігін мойындады. Кизикус – Солтүстік Мизияның Трояға дейінгі ең ірі қаласы еді. Тиберий тұсында ол Рим империясына қосылды, бірақ Мизияның (кейін Хеллеспонт) астанасы болып қалып, ежелгі әлемнің ірі қалаларының біріне айналды. Кизикуста Артемида қадірлі қасиетіне табынған әйелдер культы болды, ол Долон (Δόλων) деп аталды.

The city was said to have been founded by Pelasgians from Thessaly, according to tradition at the coming of the Argonauts; later it received many colonies from Miletus, allegedly in 756 BC, but its importance began near the end of the Peloponnesian War when the conflict centered on the sea routes connecting Greece to the Black Sea. At this time, the cities of Athens and Miletus diminished in importance while Cyzicus began to prosper. Commander of the Athenian fleet Alcibiades defeated the Spartan fleet in a major naval engagement near Cyzicus known as the Battle of Cyzicus in 410 BC. Famed ancient philosopher Eudoxus of Cnidus established a school at Cyzicus and went with his pupils to Athens, visiting Plato. Later he returned to Anatolia to his hometown of Cnidus, and died circa 350 BC. The era of Olympiads in Cyzicus was reckoned from 135 or 139. Owing to its advantageous position it speedily acquired commercial importance, and the gold staters of Cyzicus were a staple currency in the ancient world till they were superseded by those of Philip of Macedon. Its unique and characteristic coin, the cyzicenus, was worth 28 drachmae. During the Peloponnesian War (431–404 BC) Cyzicus was subject to the Athenians and Lacedaemonians alternately. In the naval Battle of Cyzicus in 410 during the Peloponnesian War, an Athenian fleet routed and completely destroyed a Spartan fleet. At the peace of Antalcidas (387 BC), like the other Greek cities in Asia, it was made over to Persia. Alexander the Great later captured it from the Persians in 334 BC and was later claimed to be responsible for connecting the island to the mainland. The history of the town in Hellenistic times is closely connected with that of the Attalids of Pergamon, with whose extinction it came into direct relations with Rome. Cyzicus was held for the Romans against King Mithridates VI of Pontus who besieged it with 300,000 men in 74 BC, the Siege of Cyzicus, but it withstood him stoutly, and the siege was raised by Lucullus: the loyalty of the city was rewarded by an extension of territory and other privileges. The Romans favored it and recognized its municipal independence. Cyzicus was the leading city of Northern Mysia as far as Troas. Under Tiberius, it was incorporated into the Roman Empire but remained the capital of Mysia (afterwards, Hellespontus) and became one of the great cities of the ancient world. There was a women's cult at Cyzicus worshiping the goddess Artemis, which was called Dolon (Δόλων).

Орта ғасырлар

Цизикусты 675 жылы Мұауия I басқарған арабтар уақытша басып алды. 443 жылдан басталып, 1063 жылы аяқталған бірнеше жер сілкіністерінен қираған сияқты. Қазіргі халқы 13 ғасырға дейін, яғни жарым арал крестоносшылардың билігіне өткенге дейін Артаккеге көшірілді. Бірақ 1324 жылы Цизикус митрополиті Анатолиядағы үш діни орталықтың бірі болып, Константинополь патриархатына уақытша жылдық көмек көрсетуге қабілетті болды. Османдықтар басып алғаннан кейін ауыр заманды бастан өткерді. 1370-1372 жылдар аралығынан 1387 жылға дейін митрополия бос тұрды; Сперос Врионис бұл қаржылық қиындықтардың салдары болды деп есептейді. Кейін, 14 ғасырда Халкидон епархиясы және Вифиния мен Геллеспонттағы патриархтыққа қарасты бірнеше иеліктер Цизикус митрополитіне берілді. Османдық кезеңде ол Бруса провинциясындағы Ердек қаласының құрамына кірді.

Дін тарихы

Кизикус, Рим провинциясы Хеллеспонттың астанасы болғандықтан, оның шіркеулік митрополиясы еді. Псевдо-Эпифанийдің шамамен 640 жылы құрастырылған Notitiae Episcopatuum тізімінде Кизикус 12 қарасты орынға ие болды: Абидус, Барис Хеллеспонтта (Сарыкөй мен Бига арасында), Дарданус, Герма Хеллеспонтта (Гермаслу, Кирмасти, Гирмас қираған жерлері), Адрианотера (Узунция яйласы), Илиум, Лампсакус, Милетополис, Ока, Пиония (Авджылар), Поэменум (Эскимания), Троас. Провинцияға сондай-ақ екі автокефалиялық архиепископтық орын да кірді: Париум және Проконнес.

Католик титулярлық кафедрасы

1885 жылдан бері Католик шіркеуі Цизикусты титулярлық митрополия ретінде тізімдейді, ең жоғары (метрополит) дәрежеде, бірақ 1974 жылдан бері бос тұр. Титуляр митрополиттер:

Джон Баптист Лами (1885.08.18 – 1888.02.13)
Уильям Бенедикт Скаррисбрик, О. С. Б. (1888.09.08 – 1908.05.07)
Хосе Мария Казарес и Мартинес (1908.04.29 – 1909.03.31)
Йоханнес Фиделис Батталья (1909.07.03 – 1913.09.10)
Симеон Перейра и Кастеллон (1913.12.02 – 1921.01.29)
Джакомо Сереги (1921.10.14 – 1922.04.11)
Джузеппе Мораббито (1922.07.04 – 1923.12.03)
Антал Папп (1924.07.14 – 1945.12.24)
Мануэль Марилла Феррейра да Силва (1949.05.29 – 1974.11.23)

Ескерткіштер

Балкиз Серайының батпақтары арасындағы жер Бал-Киз деп аталады және ол толығымен қоныстанбаған, бірақ өңделген. Қазірге дейін сақталған негізгі қираған орындар – төртінші ғасырға жататын қабырғалар, олардың ішіндегі көбісі, Адриан ғибадатханасының негіздері, римдік суарнасының және театрдың қираған қалдықтары. Өзенмен кесілген көрнекті амфитеатр әлемдегі ең ірілерінің бірі болған. Амфитеатрдың құрылысы бірінші ғасырдың ортасында басталып, үшінші ғасырдың соңына дейін жалғасқан. Оның диаметрі шамамен 152 метр, және ол Кизикус аймағындағы осы координаталарда орналасқан. Ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі саналатын осы сұлу ғимараттың 1444 жылы отыз бір алып бағанасы тік тұрған. Кейіннен олар құрылыс материалдары ретінде бөліп алынып, қолданылған. Император Адрианға арналған ғибадатхананың алып негіздері әлі де көрініп тұр: бағаналардың биіктігі 21,35 метр (шамамен 70 фут), ал Ливанның Баалбегіндегілер, әлемдегі ең биік саналғандары, 19,35 метр (шамамен 63 фут) ғана. Бұл құрылыс Грек-римдік дәуірінде салынған ең үлкен ғибадатхана болды. Цизикустың ескерткіштерін Византия императоры Юстиниан өзінің Әйя София соборының құрылысына тас карьері ретінде пайдаланған, және олар Осман империясы тарапынан да қолданыла берді.