Кіріспе
Аматус немесе Аматус ([[wikt:Ἀμαθοῦς) – Кипрдің ежелгі патшалық қалаларының бірі және шамамен б.з.д. 300 жылға дейін сақталған. Оның қалдықтарының бір бөлігін бүгін Ларнакадан батысқа қарай 24 миль (39 км), Лимассолдан шығысқа қарай 6 миль (10 км) жердегі Агиос Тихонас жанындағы оңтүстік жағалауда көруге болады. Афродитаға арналған ежелгі құлшынып бағатын орын Кипрде, оның туған жерінде Пафостан кейін екінші ең маңызды орын болған. Жақында қазба жұмыстары қайта жандандырылды және көптеген табылған заттар Лимассол мұражайында көрсетілуде.
Тарихқа дейінгі және ежелгі дәуір
Аматтың тарихқа дейінгі тарихы мифтер мен археологияда сақталған. Бұл жерде ерте темір дәуірінен бұрын, шамамен б.з.д. 1100 жылы, адам қызметінің іздері табылмаған, сондай-ақ Китион мен Курион арасындағы кеңістікте Мединет Хабудан Кипр қалаларының тізімінде ешқандай қала аталмаған. Қаланың аңыздағы негізін қалаушы – Адонистің тууымен байланысты Кинирас, ол қалаға анасы Аматустың есімін берді. Плутарх жазған Ариадна аңызының бір нұсқасына сәйкес, Тесей Ариаднаны Аматузада тастап кетті, ол бала туғанда қайтыс болып, қасиетті мазарға жерленді. Плутархтың дереккөзінде Аматұлықтар оның ғибадатханасы орналасқан қасиетті тоғайды Афродита Ариаднаның Орманы деп атаған. Амат орнына Гераклдың ұлдарының бірі қоныстанған, сондықтан оған сол жерде табынушылық болған. Ежелгі заманда Амат халқы жергілікті, көбінесе Этеокипр немесе «Пеласгтар» болған деп айтылған. Амат табиғи порты бар жағалаудағы жартастарға салынған және ерте гүлденген, көп ұзамай бірнеше зираттар қажет болды. Евбеядан келген гректер б.з.д. 10 ғасырдан бастап Аматта қыш ыдыстар қалдырды. 8 ғасырдағы финикиялық дәуірден кейін сарай және порт салынды, ол гректермен және левантиліктермен саудаға қызмет етті. Тофет – нәрестелерді жерлеуге арналған арнайы жер, ол финикиялықтар мәдениетіне қызмет етті. Гректер үшін жартастың үстінде ғибадатхана салынды, ол Афродитаға арналған ғибадат орны болды, оның жергілікті түрі Афродита Аматусия ретінде, сақалды еркек Афродита – Афродитоспен бірге құрметтелді. Қазба жұмыстары Афродита ғибадатханасының соңғы сатысын тапты, ол шамамен б.з.д. 1 ғасырға жатады. Аңыз бойынша, осы жерде мерекелік Адония өтті, онда спортшылар спорттық жарыстар кезінде жабайы шошқаларды аулауда жарысты, сондай-ақ билеу мен ән айтуда да жарысты, бәрі Адонистің құрметіне. Осы уақытқа дейін табылған ең көне қалдықтар – грек-финикиялық ықпалының ерте темір дәуіріне (б.з.д. 1000-600 жж.) жататын қабірлер. Амат кейде Кипрдің Ассириялық Эсархаддонның (б.з.д. 668 ж.) тізімінде және аралдан табылған кейбір финикиялық жазулардағы Qartiḫadasti («Жаңа қала») деп аталады, бірақ басқалары бұл Qartiḫadasti-ді Китионмен немесе оның бір бөлігімен байланыстырады. Бұл қала Финикиялықтарға деген күшті симпатиясын сақтады, себебі оның Саламис қаласынан Онесилос басқаратын фил-Геллен лигасына қосылудан бас тартуы б.з.д. 500-494 жылдары Кипрдің Ахеменидтік Парсыдан көтерілісіне себеп болды, сол кезде Амат сәтсіз қоршауға алынып, Онесилосты тұтқындап, өлімге кесті. Геродот былай деп хабарлайды: «Оны қоршауға алғандықтан, Аматтықтар Онесилостың басын кесіп, Аматқа алып келді, онда қақпалардың үстіне іліп қойды. Ол жерде бос тұрғанда, аралар үйіріліп, оны балмен толтырды. Олар осы оқиғаға қатысты кеңес сұрағанда, оракул оларға басты алып, жерлеуді және жыл сайын Онесилосты батыр ретінде құрбан етуді айтты, сондай-ақ осылай жасағандары жақсы болады деді. Аматтықтар осы кеңеске құлақ салып, менің заманыма дейін осы рәсімдерді орындап келеді». (Тарихтар 5.114) Амат – солтүстік-шығыстағы Калавасосқа жақын орналасқан, ауыл шаруашылығы (астық пен қой) және мыс кендері гүлденген, бай және тығыз қоныстанған патшалық болды.
"Because he had besieged them, the Amathusians cut off Onesilos’ head and brought it to Amathous, where they hung it above the gates. As it hung there empty, a swarm of bees entered it and filled it with honeycomb. When they sought advice about this event, an oracle told them to take the head down and bury it, and to make annual sacrifice to Onesilos as a hero, saying that it would be better for them if they did this. The Amathusians did as they were told and still perform these rites in my day." (Histories 5.114)
Amathus was a rich and densely populated kingdom with a flourishing agriculture (grain and sheep) and copper mines situated very close to the northeast Kalavasos.
Эллиндік дәуір
Шамамен б.з.д. 385-380 жылдары Саламистік Евагорасқа, грек мәдениетін жақтаған, Амат қаласы Китиум мен Солимен одақтасып қарсылық көрсетті. Александрдан кейін де қала қосылып алынуға қарсы тұрды және Селевкке кепілдер беруге міндеттелді. Оның саяси маңызы осымен аяқталды, бірақ Адонис және Афродита Аматюсия ғибадатханасы Рим дәуірінде де әйгілі болды. Рим поэзиясындағы Аматюсия атауы көбінесе «кипрлік» деген мағынаны білдіргенімен, қаланың даңқын көрсетеді.
Рим дәуірі
Рим дәуірінде Аматус Кипрдің төрт әкімшілік аймағының бірінің астанасы болды. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында бұрынғы грек ғибадатханасының орнында рим ғибадатханасы салынды. Рим дәуірінде ғибадатхана кешенінің маңыздылығы соншалық, "Аматюсия" сөзі "Кипр" сөзінің синонимі ретінде қолданылды.
Ежелгі дәуірдің соңы және орта ғасырлар
Кейіннен, біздің заманымыздың 4-ші ғасырында Амасус христиан епископтарының орталығына айналды және Византия кезеңіне дейін гүлдене берді. Оның епископтарының бірі Хелиодор 451 жылы Халкидон соборында, ал Александр 787 жылы Никея соборында болды. 6-шы ғасырдың соңында Иоанн Жоханның рыцарларының қорғаушысы Иоанн Элеимон Аматұста дүниеге келді және 614 жылдан кейін Амат епискобы Теодорды Иерусалимге құлдарды босату үшін жіберді. Бүгінде Аматұс Кипр шіркеуінің епископтық орталығы болып табылады және Католик шіркеуінің титулярлық орталығы ретінде тізімделген ("Кипрдегі Аматұс" деген атаумен, оны "Трансжордандағы Аматұс" дегеннен ажырату үшін). Алайда, Екінші Ватикан соборы қабылдағаннан кейін қабылданған тәжірибеге сәйкес, 1984 жылы соңғы латын титулярлық епискобының қайтысынан кейін епископтыққа тағайындамалар жасалмады. VII ғасырдың белгілі монахы Анастасий Синайт осы жерде дүниеге келген. 649 жылы арабтар аралды басып алғаннан кейін Кипрден кетіп, қасиетті жерге, яғни Синайға бағыт алған және соңында Синайда монах болды деп есептеледі. Аматұс құлдырады және 1191 жылы Ричард Плантенет Исаак Комненге қарсы жеңіске жетіп Кипрді басып алған кезде, ол жартылай тастасталған күйде болды. Қазба жұмыстарынан табылған қабірлер – дромдары бар шахталық қабірлер, бұл Кипрде сирек кездесетін құрылыстар. Шахталық қабірлердің түрлері әртүрлі, көбінесе кеңістік пен экономикалық жағдайларға, сондай-ақ тасты кесудегі қиындықтарға байланысты. Археолог алты түрлі стильді анықтады. Әртүрлі стильдер арасында ең көп айырмашылықты дромның пішіні тудырады. 1-ші және 2-ші қабірлер құрылысы мен сапасы жағынан басқалардан ерекшеленеді және ықпалды адамдарға, мүмкін патшаларға арналған болуы мүмкін. 3-ші қабір Кипрде табылған басқа қабірлерге көбірек ұқсайды, себебі ол камералық қабір. 26-шы қабірде үлкен күмбез болған және ол басқа эллиндік күмбездермен байланысты болуы мүмкін. Оның ішінде алабастрон салынған тас питос және күйген қаңқа табылған. Алабастронның шетіне алтын жалатылған мирт жапырақтарынан жасалған гүл шоғыры қойылған. Қазба жұмысын жүргізушілер бұл Птолемей шенеунігі болуы мүмкін деп ойлады, ол Аматұста қайтыс болып, шетелдік жерлеу салтына сәйкес жерленген. Басқа қабірлердің көпшілігінде де осындай дәстүрлер сақталған. Көптегендері бірнеше рет қайта пайдаланылды, онда жерлеу заттары қабірдің бұрышына итерілді. Кейіннен, эллинистік және римдік кезеңдерде Аматұс қайтадан жерлеу үшін пайдаланылды. Бұл жерлеулер бұрынғы қабірлерге зақым келтірмеді немесе өзгерте алмады, себебі олар әдетте жоғарғы қабаттарда бір жерде орналасқан. Қабірлер Кипр геометриялық I кезеңінен Рим кезеңіне дейінгі уақытқа жатады.
Кейінгі қазба жұмыстары
Қаланың қабырғаларының фрагменттері мен акропольдегі үлкен тас урнаны қоспағанда, қала жоғалып кетті. Бұл урна б.з.д. 6 ғасырына жатады, осыған ұқсас ыдыс 1867 жылы Лувр мұражайына әкелінген. Оның биіктігі зор, салмағы 14 тонна. Ол бір тастан қашалған, беті бұқа бейнесімен ойылған төрт иілген тұтқасы бар. 1870 жылдары Луиджи Пальма ди Чеснола Кипрдегі басқа жерлер сияқты Аматус некрополын қазып, Метрополитен өнер мұражайының алғашқы коллекцияларын толықтырды; кейбір заттар Британ мұражайына жеткізілді. Кипрлік-француздық бірлескен археологиялық қазба жұмыстары 1980 жылы басталды және қазірге дейін жалғасуда. Акрополь, Афродита ғибадатханасы, агора, қала қабырғалары, базилика және портың барлығы қазылған. Қазбалар барысында табылған археологиялық заттар Никосиядағы Кипр мұражайында және Лимассол ауданының археологиялық мұражайында сақталады. Агорада спиральдармен әшекейленген мраморлы бағаналар мен үлкен мощен алаңдар бар. Қаланың теңіз жағында жартылай бағалы тастармен безендірілген мозаикалық едені бар ерте христиан базиликасы орналасқан. Бұдан әрі, жардың үстінде орналасқан ғибадатханаға апаратын террасалы жолдың жанында эллинистік кезеңге жататын қатарластырылған бірнеше үйлер табылды. Қаланың шығыс және батыс шеттерінде екі акрополь орналасқан, онда көптеген қабірлер табылған, олардың көпшілігі зақымдалмаған күйде сақталған. Грек-феникиялық дәуіріне жататын терракотадан жасалған екі шағын киелі орын жақын жерде орналасқан, бірақ Адонис және Афродитаның ірі ғибадатханаларының орны анықталмаған (М. Онефальш Рихтер, Кипр, 1-тарау).