Кіріспе

Түркияның солтүстік-батысындағы жарым арал, жарым арал Галлиполи жарым аралы (/ɡ//ə/'/lɪ//p//əl//i//, //ɡ//æ// /; Gelibolu Yarımadası; Χερσόνησος της Καλλίπολης) Түркияның Еуропалық бөлігіндегі Шығыс Фракияның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Батысында Эгей теңізі, шығысында Дарданелл боғазы жатыр. Галлиполи – грекше Καλλίπολις атауының итальян тіліндегі нұсқасы, «әдемі қала» деген мағынаны білдіреді және қазіргі Гелиболу қаласының бастапқы атауы. Көне заманда бұл түбек Тракия Херсонесі (Θρακικὴ Χερσόνησος; Chersonesus Thracica) деп белгілі болған. Жарты арал Дарданелл (бұрынғы Геллеспонт) мен Сарос шығанағы (бұрынғы Мелас шығанағы) аралығында оңтүстік-батысқа қарай Эгей теңізіне қарай созылады. Көне дәуірде оны Ұзын қабырға қорғаған, бұл түбектің ең тар жеріндегі ежелгі Агора қаласының жанынан салынған қорғаныс құрылысы. Қабырға арқылы өтетін аймақтың ені 36 стадияға тең, шамамен 6,5 километр, ал қабырғадан Оңтүстік Мастусия мүйісіне дейінгі түбектің ұзындығы 420 стадияны құрады. Афиналық мемлекет қайраткері Милтиад Ескі 560 жыл шамасында мұнда ірі афиналық колониясын құрды. Ол бүкіл жарым аралды билікке алып, құрлықтан болатын шабуылдарға қарсы қорғанысын нығайтты. Соңынан ол 524 жылға дейін оның немере інісі, Милтиад Кішіге өтті. 493 жылға дейін грек-парсы соғыстарының (499–478 жж.) басталуынан кейін түбек парсыларға берілді. Парсылар ақыры жеңіліске ұшырады, содан кейін жарым аралға біраз уақыт Афина билік етті және 478 жылы оны Делиан лигасына қосты. Афиналықтар Фракия Херсонесінде бірнеше клерухиялар құрды және 448 жыл шамасында қосымша 1000 қоныс аударушы жіберді. 404 жылғы Аэгоспотами шайқасынан кейін Спарта билікті басып алды, бірақ жарым арал кейіннен афиналықтарға қайтарылды. Б.з.д. 4 ғасырында Фракия Херсонесі Афина мен Македония арасындағы қақтығыстың ошағына айналды, оның патшасы Филипп II оны иеленуді көздеді. Ақырында ол 338 жылға дейін Филипке берілді. 323 жылғы Филипптің ұлы Ұлы Александрдың қайтысынан кейін Фракия Херсонесі Александрдың мұрагерлері арасында дау тудырды. Лисимах өзінің астанасы Лисимахияны осы жерде құрды. 278 жылы Кіші Азиядағы Галатиядан келген кельт тайпалары осы аймаққа қоныстанды. 196 жылы Селевкид патшасы Антиох III жарым аралды басып алды. Бұл гректерді алаңдатты және оларды 188 жылы Пергамның Эвмен II-ге берген фракиялық Херсонесді жаулап алған римдіктердің көмегіне жүгінуге итермеледі. 133 жылы Атталидтер әулеті жойылғаннан кейін ол қайтадан римдіктерге өтті, олар 129 жылдан бастап оны Азияның римдік провинциясында басқарды. Кейіннен ол мемлекеттік жер (ager publicus) болып жарияланды және император Август тұсында императорлық меншікке айналды. Тракия Херсонесі 395 жылы құрылғаннан бастап Шығыс Рим империясының құрамына кірді. 443 жылы Атилл Гунн сол жылы өткізген жорылының соңғы кезеңдерінің бірінде Галлиполи түбегіне шабуыл жасады. Ол Каллиполис пен Сестусты да басып алды. 1204–1235 жылдар аралығында Венеция Республикасының бақылауында болған қысқа мерзімнен басқа, Византия империясы 1356 жылға дейін осы аумақты басқарды. 1354 жылдың 1 және 2 наурызына қараған түні болған күшті жер сілкінісі Галлиполи қаласын және оның қабырғаларын қиратты, оның қорғанысын әлсіретті.

Османдықтардың жаулауы

1354 жылғы қырыпқаққан жер сілкінісінен кейін бір ай ішінде Османдықтар Галлиполи қаласын қоршап алып, жаулап алды, осылайша оны Еуропадағы алғашқы Осман бекінісіне және Балқанда Османдықтардың кеңеюі үшін бағытталған аймаққа айналдырды. 1366 жылы Савойя крест жорығы Галлиполиді Византия үшін қайтарып алды, бірақ осал Византиялықтар 1376 жылдың қыркүйегінде оны қайтаруға мәжбүр болды. Сол жерде тұратын гректерге күнделікті әрекеттерін жалғастыруға рұқсат берілді. 19 ғасырда Галлиполи (, Гелиболу) Адрианополь вилайетіндегі аудан (каймакамдық) болып табылды, онда шамамен отыз мың адам тұрды: гректер, түріктер, армянтар және еврейлер.

Қырым соғысы (18531856)

Галлиполи 1854 жылы Қырым соғысы кезінде британдық және француздық күштердің маңызды лагеріне айналды, ал порты Батыс Жерорта теңізі мен Стамбул (бұрынғы Константинополь) арасындағы тоқтау орны болды. 1854 жылдың наурыз айында британдық және француз инженерлері жарым аралды Ресейдің күйреуі мүмкін шабуылынан қорғау және Жерорта теңізіне қарайтын жолды бақылауда ұстау үшін қорғаныс шебін салды.

Бірінші Балқан соғысы (19121913)

Бірінші Балқан соғысы кезінде 1913 жылғы Булаир шайқасы және Осман әскері Галлиполи маңындағы грек ауылдарында болған бірнеше ұсақ шайқастар өтті. Балқан соғыстары жөніндегі халықаралық комиссияның баяндамасында Осман әскерінің грек және болгар халқына қарсы осы аймақтағы қиратулары мен жаппай қырғындары туралы мәлімделген. Осман үкіметі, ауыл атыс шебінде орналасқан деген сылтаумен, оны үш сағат ішінде эвакуациялауға бұйрық берді. Тұрғындар бар мүлкін тастап, ауылдарын қалдырып, Галлиполиге бет бұрды. Эвакуацияға берілген үш сағаттан екі минут кешіккен жеті грек ауыл тұрғыны солдаттар тарапынан атып өлтірді. Балқан соғысы аяқталғаннан кейін жер аударылғандарға оралуға рұқсат берілді. Бірақ үкімет тек түріктерге үйлерін қайта тұрғызып, жиһазбен жабдыруға мүмкіндік бергендіктен, жер аударылған гректер Галлиполиде қалуға мәжбүр болды. Осман империясы Галлиполиден және оның төңірегіндегі аймақтан, сондай-ақ Мармара теңізіндегі аралдардан грек тұрғындарын ел ішіне депортациялады, олар жау тұрқындарының ықтиярында қалды. Гректер жиналуға аз уақыт алды, Осман билігі оларға тек төсек-орындарды алып кетуге рұқсат берді, ал қалған мүліктері үкіметке берілді. Депортацияланғандардың бірінің куәлігінде депортацияланғандардың тығыз толтырылған кемелерге, тіпті тұруға орын жоқ, мінгізілгені, ал кемеден түскеннен кейін әскери жастағы ерлердің (Осман әскерінің еңбек батальондарында мәжбүрлі еңбекке) алынғаны айтылады. Ал қалғандары "иесіз мал сияқты шашырап кетті". Галлиполи митрополиті 1915 жылдың 17 шілдесінде христиан босқындарын жоюдың жүйелі түрде жүргізілгенін жазды. Ол сондай-ақ: «Түріктер, жыртқыш аңдар сияқты, христиандардың барлық мүлкін тонап алып кетті. Менің округімнің тұрғындары мен босқындары мүлде баспанасыз, қайда жіберілетінін ешкім білмей күтіп отыр» деп мәлімдеді.

Грек-түрік соғысы (1919-1922)

Грек әскерлері 1920 жылдың 4 тамызында 1919–1922 жылдардағы грек-түрік соғысы барысында Галлиполиді басып алды, бұл Түркия Тәуелсіздік соғысының бір бөлігі саналады. 1918 жылғы 30 қазандағы Мудрос келісімінен кейін Галлиполи Грекияның префектура орталығы ретінде Каллиполис атауымен танылды. Бірақ, 1922 жылғы қазан айындағы Мүданья келісімінен соң Грекия Шығыс Фракияны түріктерге қайтаруға мәжбүр болды. Галлиполи 1922 жылғы 20 қазанда британ әскерлеріне уақытша берілді, алайда 1922 жылғы 26 қарашада түрік үкіметіне қайтарылды. 1920 жылы генерал Петр Врангель басқарған орыс ақ әскерінің жеңілісінен кейін, көптеген эмигранттар мен олардың отбасылары Қырымнан Галлиполиге эвакуацияланды. Олардың көпшілігі Югославия сияқты Еуропа елдеріне қашып, пана тапты. Бүгінде Галлиполи түбегінде көптеген зираттар мен соғыс ескерткіштері сақталған.

Түрік Республикасы

1923 және 1926 жылдар аралығында Ғалиполи Гелиболу провинциясының орталығына айналды, оған Гелиболу, Есеабат, Кешан және Шаркёй аудандары кірді. Провинция таратылғаннан кейін ол Чанаккале провинциясының аудандық орталығы болды.