Кіріспе

Француз әуе күштерінің подполковнигі және Шарль де Голльді өлтіруге талпынған Жан-Мари Бастиан Тири (19 қазан 1927 – 11 наурыз 1963) – француз әуе күштерінің подполковнигі, әскери әуе қару-жарағы инженері және Nord SS.10/SS.11 зымыраларын жасаған адам. Бастиан Тири 1962 жылғы 22 тамызда француз президенті Шарль де Голльді өлтіруге талпыныс жасады, бұл де Голльдің Алжирдің тәуелсіздігін қабылдау туралы шешіміне жауап ретінде болды. Бастиан Тири Францияда атылған соңғы адам атанды. Өлтіруге жасалған талпыныс де Голльдің өміріне қауіп төндіргенімен, ол және оның барлық серіктері ешқандай жарақатсыз құтылды. Оқиға Фредерик Форсайттың 1971 жылғы «Шакал күні» романында және 1973 жылғы осы аттас фильмде бейнеленген, онда Бастиан Тири рөлін актер Жан Сорель сомдады.

Өмір

Бастиан Тири Луневиль қаласында, Мёрт және Мозель департаментінде католик әскери шенеуніктер отбасында дүниеге келген. Оның әкесі 1930 жылдары де Гольмен танысқан және голлистік РПФ мүшесі болған. Ол Политехникалық мектепті бітірген, содан кейін Ұлттық аэронавтика мектебінде оқыған, одан кейін Франция Әуе күштеріне қабылданды, онда ол әуеден әуеге зымырандарды жобалауға маманданған. 1957 жылы ол бас әскери авиация инженері қызметіне тағайындалды. Ол Женевиева Ламиранға үйленді, оның әкесі Жорж Ламиран (1899–1994) 1940 жылдың қыркүйегінен 1943 жылдың наурызына дейін Виши Франциясында Жастардың бас хатшысы болған, бірақ отбасының қалған бөлігі Бос Францияның жақтастары болған. Олардың үш қызы болды.

Адам өлтіруге әрекеті

1848 жылдан бері француз мемлекеті Француз Алжирін басқа француз колонияларынан өзгеше, француз ұлтының бір бөлігі деп есептеді. Дегенмен, француз үкіметі Алжирдің мұсылман халқына сайлау құқығын бермеді. Француз Алжирінде Алжирде туған еуропалықтардың көп саны болды, олар «pied noirs» деп белгілі болды және елдің саясаты мен экономикасын басымдықпен бақылады. Алжирдің француз департаменттерін сақтап қалу ниетімен қайтадан билікке келгеннен кейін, 1959 жылдың қыркүйегінде де Голль саясатын өзгертіп, Алжирдің тәуелсіздігін қолдады. Осыған дейін Бастиан Тири голлист болған, бірақ енді ол қарсыласқа айналды.

Тұтқындау және сотталу

Антуан Аргудтан алынған мәліметтерге сүйене отырып, Бастиан Тири Ұлыбританиядан оралғаннан кейін тұтқындалды. Ол 1963 жылдың 28 қаңтарынан 4 наурызына дейін генерал Роджер Гардет төрағалық еткен әскери трибуналда сотталды. Бастиан Тириді адвокаттар Жак Исорни, Ришар Дюпуй, Бернар Ле Королер және кейіннен 1965 жылы президенттікке кандидат болған Жан Луи Тиксиер Вигнанкурдан құралған заңгерлер тобы қорғады. Бастиан Тири, жаңадан тәуелсіз Алжирдегі еуропалық халықтың "геноциді" (атап айтқанда, 1962 жылғы Оран қырғыны) және ФЛН-ның жүз мыңға жуық, көбінесе Францияға жақын мұсылмандарды (харкилерді) өлтіруі де Голльдің өлімін ақтауы мүмкін деп мәлімдеді. Бірақ Бастиан Тири, басқа қастандықшылар мемлекет басшысын өлтіруге тырысқан болса, ол де Голльді оны түсінуші судьялар алқасына тапсыру үшін тұтқындауға тырысқан деді. Клиникалық депрессия тарихына қарамастан психиатрлар сотқа қатысуға жарамды деп тапқан Бастиан Тири, оның серіктері де ла Токнай және Превост сияқты кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Қашып құтылған жалғыз қастандықшы ОАҚ мүшесі Жорж Ватин (соғыстағы ескі жарақатынан "Ақсақ әйел" немесе "Ақсақ" деп те аталды), ол 1994 жылдың ақпан айында 71 жасында қайтыс болды. Тағы бір күдікті, ОАҚ командирі және зейнеткер француз майоры Анри Нио 1962 жылдың 15 қыркүйегінде түрмеде өз-өзіне қол жұмсады.

Кешірім жасау мүмкіндігі

Президент ретінде де Голль кешірім беру құқығына ие болды. Ол оқ атқандардың өлім жазасын жеңілдетті, бірақ Бастиен Тиридің әкесінің шағымына қарамастан, Бастиен Тириді кешіруден бас тартты. Сотқа дейін де Голль Бастиен Тириге кешірім жасау ниетін білдіріп, оны "ақымақ" деп атап, "жиырма жылға жаза алады, ал бес жылдан кейін мен оны босатамын" деді. Бірақ, күйеу баласы Ален де Бойсьеудің айтуынша, қастандық жасаушылардың сотталуынан кейін де Голль үкімді өзгертуден бас тарту себебін түсіндірді: Бастиен Тири өзінің бағыныстағыларына ішінде әйел (Мадам Ивон де Голль) бар көлікке оқ атуға бұйрық берген. Ол де Голльмен бірге келе жатқан Фийон отбасының мүшелерін қауіпке тікті. Ол бұл іске үш шетелдікті, атап айтқанда үш венгрді тартты. Сотта ол де Голльді өлтіруді емес, оны құрықтауды көздегенін мәлімдеді. Президентті қалай ұстау жоспарлағаны туралы сұраққа Бастиен Тири: "Біз оның көзілдірігі мен тіс протезін алып қалар едік" деп жауап берді. Оның адвокатының "Ол өзіне өлім жазасына қол қойды" деп сыбысқан сөзі естілді, себебі де Голль жазадан құтылған кісіні кешіргенмен, оны жұрт алдында қорлаған кісіні кешірмейді деп күтілді. Соңында, де Голль үшін ең маңыздысы, басқа қастандық жасаушылар оқ атып, өзін қауіпке тіккен болса, Бастиен Тири оқиғаны қашықтан басқарды, қарауылшы рөлінде болды.

Атқару

Бастиан Тириді босату жоспары бар деген қорқынышпен билік, оны түрмеден өлім жазасы орындалатын жерге жеткізу үшін француз сот тарихындағы ең ауқымды қауіпсіздік операциясын ұйымдастырды. Жол бойында шамамен 2000 полицей және 35 көлік орналастырылды. Шындығында, де Голльдің бұрынғы күзетшілерінің бірі Жан Кантелобе басқарған мұндай жоспар болған, бірақ ол тоқтатылды. Кейін Кантелобе Бастиан Тири ұйымына ақпарат берген барлау қызметкері екені анықталды. Өлім жазасы сот шешімінен кейін бір аптадан соң орындалды, бұл өте жылдам болды. Сонымен қатар, Conseil d'État сотында үкімді күштен шығаруға мүмкіндік беретін шағым қаралуға тиіс еді. Бастиан Тири көздерін байлаудан бас тартып, ал қолында розарий ұстаған күйі 1963 жылдың 11 наурызында 35 жасында Форт-д'Ивриде атылды. Сол кешкі аста де Голль арнайы соттардың президенттерін, соның ішінде Бастиан Тириге өлім жазасын берген президентті де құрметпен қарсы алды. Бастиан Тири туралы де Голль: «Француздарға шейіттер керек, оларды сақтап таңдау керек. Мен оларға Тулл түрмесінде баскетбол ойнаған ақымақ генералдардың біреуін сыйлап бергенім де болар еді. Мен оларға Бастиан Тириді ұсындым. Олар одан шейіт жасай алады. Ол оған лайық» деді.