Кіріспе

Француз полиция қызметкері, саясаткер және Остік державаларымен байланыс жасаған (1910–2007)

Морис Папон (mɔʁis papɔ̃, moʁ; 3 қыркүйек 1910 – 17 ақпан 2007) – француз мемлекеттік қызметкері және нацистік құпия агент, Франция оккупациясы кезінде адамзатқа қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталған. Папон 1930 жылдардан 1960 жылдарға дейін ірі префектуралардағы полицияға жетекшілік етті, содан кейін голлистік саясаткер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бордо полициясының бас хатшысы қызметін атқарар кезде, 1600-нан астам еврейді депортациялауға қатысты. Ол сонымен қатар Алжир соғысындағы (1954–1962 жж.) қызметімен де танымал, онда Константин департаментінің префекті ретінде көтерілісшілерді азаптап, Париж полициясының префекті ретінде ол "кеңес берген" комендант сағатына қарсы Ұлттық Азаттық Майданының (FLN) демонстрациясын қатыгездықпен басып тастады. 1961 жылы Франция президенті Шарль де Голь Францияның Құрмет Легионы орденімен жеке Морис Папонды марапаттады, оның үкіметі FLN көтерілісімен күресіп жатқан болатын. Папон Шарон метросындағы қырғын мен 1961 жылғы Париж қырғынында Париж полициясына басшылық етті, оның барысында Париж полициясы 200-300 алжирлік демонстрантты қасақана өлтірді. 1967 жылы марокколық марксист Мехди Бен Барканың күдікті түрде жоғалып кетуінен кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды, де Гольдің қолдауымен ол Конкордты бірлесіп жасаған Sud Aviation компаниясының президенті болып тағайындалды. 1968 жылдың мамыр айынан кейін Папон Франция Ұлттық Ассамблеясының депутаты болып сайланды және бірнеше мерзім бойы қызмет етті. 1978 жылдан 1981 жылға дейін президент Валери Жискар д'Эстеннің басшылығымен премьер-министр Раймон Барре кабинетінде қызмет етті. 1981 жылғы мамырдағы президент сайлауының екі кезеңі арасында, онда Жискар д'Эстен екінші мерзімге үміткер болды, Папонның өткені туралы мәліметтер Le Canard enchaîné газетінде жарияланды. Папонның қол қойған құжаттары 1942-1944 жылдар аралығында 1690 бордолық еврейді Дранси концлагеріне депортациялауға жауапты екенін көрсетті. Ұзақ тергеуден және сот дауларынан кейін ол сотқа тартылды. 1998 жылы Папон адамзатқа қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталды. 2002 жылы денсаулығы нашарлағандықтан түрмеден мерзімінен бұрын босатылды. Ол 2007 жылы қайтыс болды.

Ерте өмір

Папон Сень-э-Марна департаментінің Гретц-Арменвилльер қаласында, өнеркәсіпші болған заңгердің ұлы болып дүниеге келді. 1919 жылы, Папон тоғыз жасқа толғанда, оның әкесі коммунаның мэрі болып сайланды және 1937 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Оның әкесі сонымен қатар Турнан-ан-Бри өңірінің жергілікті өкілі (conseiller général) және 1937 жылы кантон кеңесінің төрағасы болды. Папон Париждегі Луи-ле-Гранд лицейінде білім алды. Бұл элиталық мектепте Францияның болашақ президенті Жорж Помпиду және соғыстан кейін Шарль де Голль кабинетіне қосылған Рене Бруйе сияқты студенттермен бірге оқыды. Папон болашақ мемлекеттік қызметкерлер мен саясаткерлерді даярлайтын Sciences Po университетіне түсіп, заң, психология және социология пәндерін оқыды.

Ерте мансап

20 жасында мемлекеттік қызметке кіріскен соң, Папон тез арада жоғарылатылды. 1931 жылғы ақпанда екінші «Картель де Гош» кезінде ол әуе министрі Жан Луи Дюменилдің кабинетінде жұмыс істеді. 1935 жылғы шілдеде ол Ішкі істер министрлігіне тағайындалды, ал 1936 жылғы қаңтарда Морис Сабатье басшылығымен департаменттік және коммуналдық істер жөніндегі директордың орынбасарының штабының бастығы болды. 1936 жылғы маусымда Халықтық фронт үкіметі кезінде ол радикалдық социалист Франсуа де Тессанның кабинетіне бекітілді, ол кеңес президенттігінің вице-мемлекеттік хатшысы және оның әкесінің досы болды. Ол республикалық және социалистік университеттік әрекет лигасының мүшесі болды, бұл радикалдық социалистік жастар тобы еді; Пьер Мендес Франция да осы лиганың мүшесі болған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы 26 тамызда 2-ші отарлық жаяу әскер полкіне шақырылған Папон француз Ливанының Триполи қаласына жіберілді. Ол француз Сириясының солтүстігіндегі Рас-эль-Айн қаласында француз құпия қызметтерін басқаруға тағайындалды. Папон кейіннен соғыс кезінде голлистік көзқарастары болғанын айтты. Нацистердің сол кездегі құпия есебінде 1943 жылдың сәуірінде "жеке немесе ресми әңгімелер" барысында өзін "ұжымдас" деп таныстырғаны көрсетілген. 1943 жылдың шілдесіндегі тағы бір құжатта ол "жақсы келіссөзші" деп сипатталған. Де Голль 1944 жылдың қыркүйегінде Бордо қаласы азат етілгеннен кейін оны жеке қабылдады.

Париж полициясының префекті

1958 жылдың наурыз айында Папон Радикал Феликс Гейлард үкіметі тарапынан Париж полициясының префекті болып тағайындалды.

1958 жылғы мамырдағы дағдарыс

Осылайша Папон 1958 жылғы мамырдағы дағдарыста маңызды рөл атқарды, ол де Голльді билікке алып келді және Бесінші Республиканың құрылуына әкелді. Ол құпия галлистік кездесулерге қатысты, олар дағдарысты де Голльді Кеңес Төрағасы етіп ұсынуға және оған ерекше өкілеттіктер беруге дайындады. 1958 жылдың 3 шілдесінде ол "Le Monde" басылымының айтуынша, "өмірінде де армандаған емес" Карта д'Анcien Combattant de la Resistance-ті алуға қол жеткізді. Олардың көп бөлігі Магрибтен келген, бірақ испандықтар, португалдықтар және итальяндықтар да бар еді. Олар трагикалық жағдайды еске түсіре отырып, Виши режимі кезінде тұтқындау орталықтары ретінде пайдаланылған Парк де Экспозиция, Велодром д'Ивер және басқа да осындай орталықтарға қоғамдық автобустармен жіберілді. Полиция префектурасының ауласында қырғын болды, ал тұтқындар нақты айыптаусыз ұсталды. Көрме паркіндегі келесі күндері тұтқындар адамдыққа жатпайтын қатысуларға ұшырады. 1961 жылғы қазан айы бойы тұтқындаулар жалғасты. Осы уақытта Сене өзенінде жүзіп жүрген денелер табылды. 2007 жылдың 8 ақпанында Париж мэрі Бертран Деланоэ метро станциясының жанындағы 8 ақпан алаңын ашты, бұл алаңға еске алу тақтасы орнатылған метро станциясының ішінде гүл шоқтары қойылғаннан кейін арналды.

Бен Барка ісі

Папон 1965 жылғы қазан айында Парижде марокколық диссидент және Триконтинентальдық конференцияның жетекшісі Мехди Бен Барканың қашқындалғаннан кейін өкілдіктерінен кетуге мәжбүр болды. Бұл күштеп жоғалуға екі француз полиция қызметкері мен француз құпия агенттері қатысты, бұл Марокконың ішкі істер министрі Мохамед Оуфкирдің бұйрығымен жасалған. Бұл әлі де шешілмеген мәселе, оған түрлі халықаралық барлау агенттіктері қатысты. Де Голль 1967 жылдың басында Папонның отставкасын сұрауға мәжбүр болды; Париж полициясының жаңа бастығы бірде-бір өлім болмауына қол жеткізіп, жағдайды басқаруға үлгерді. Папон 1968 жылғы мамыр айында Республика үшін демократтардың біріккен одағының (UDR) үміткері ретінде Шер департаментінен депутат болып сайланды. Ол 1973 және 1978 жылдары қайта сайланды (кейін нео-голлистік Республика үшін жиналыс (RPR) үшін). Папон 1971 және 1977 жылдары Сен-Аманд-Монтронд қаласының мэрі болып сайланды. Папон Реймстегі «Verreries mécaniques champenoises» шыны өнер фирмасының директоры болды. 1977 жылғы 4-5 маусым күндері кешке ереуілде болған жұмысшыларға шабуыл жасап, CGT кәсіподағының мүшесі Пьер Матерді өлтіріп, тағы екеуін ауыр жарақаттады. Шабуыл жасаған бес адамның төртеуі полицияға ұсталды. Команда басшысы және 20 жылға сотталған атысшы, сондай-ақ жүргізуші «Service d'Action Civique» ұйымының мүшелері болды. 1968-1971 жылдары Папон UDR-дың қазынашысы болды. 1972 жылы Ұлттық Ассамблеяның Қаржы комиссиясының төрағасы болып тағайындалды және 1973 жылдан 1978 жылға дейін бюджет жөніндегі баяндамашының орынбасары болды. Ол 1978 жылдан 1981 жылға дейін премьер-министр Раймонд Барр және президент Валери Жискар д'Эстеннің басшылығымен бюджет министрі қызметін атқарды, содан кейін 1983 жылы мэрлік қызметін аяқтап, саяси қызметтен бас тартты.

Сот, түрмеге қамау және босату

Оның Холокостқа қатысы бар екенінің дәлелдері 1981 жылы жарияланды және 1980-ші жылдардың соңында ол бірнеше сот процесіне қатысты.

" Canard enchaîné " желісі

1981 жылдың 6 мамырында Le Canard enchaîné газеті "Papon, aide de camps. Quand un ministre de Giscard faisait déporter des juifs" ("Папон, лагерьлердің көмекшісі: Жискардың министрі еврейлерді депортациялағанда") деген мақала жариялады. Сонымен қатар, газет Папон қол қойған бірнеше құжатты жария етті, олар оның 1942-1944 жылдары Бордодан Дрансиге 1690 еврейді депортациялауға жауапты екенін көрсетті. Бұл құжаттарды газетке Папонның ұстауынан аман қалған Мишель Слитинский (1925–2012) берген. Слитинский оларды 1981 жылдың ақпан айында департамент мұрағатында тапқан тарихшы Мишель Бергестен алған. 6 мамырдағы мақала президент сайлауының екінші турынан төрт күн бұрын жарияланды, онда жеңіске жеткен кандидат Франсуа Миттеран мен Папонның кабинет министрі болған президент Валери Жискар д'Эстенге қарсы күресті.

Құқықтық күрес

Белгілі нацистерді іздеушілер Серж және Беате Кларсфельдтер оны сотқа тартуға көмектесті, онда Серж және оның ұлы Арно құрбандар отбасыларын өкілдік етті. Виши режимі кезінде француз полициясының басшысы болған Рене Буске сияқты басқа да маңызды адамдар сотқа тартылмады. Буске 1993 жылы, сот басталмай тұрып қанымен өлтірілді. Оның орынбасары Жан Легуа 1989 жылы рактан қайтыс болды, ол сотқа үлкермей, 1942 жылдың шілдесіндегі Вель-д'Ив ұстауындағы рөлі үшін адамзатқа қарсы қылмыс жасады деген айыптама алғаннан кейін он жыл өткен соң дүние салды. 1995 жылы президент Ширак француз мемлекетінің осы ұстауға қатысқандығын мойындады. Папон өлімінен бұрын өмірбаян жазуды бастады; ол Ширактың француз мемлекетінің Холокостқа қатысқандығын ресми мойындауын сынады. Папонға қарсы адамзатқа қарсы қылмыстар, кісі өлтіруге қатысу және қызметтік өкілеттіктің теріс пайдалануы туралы айыптаулар алғаш рет 1983 жылдың қаңтарында қойылды. Үш айдан кейін Папон құрбандар отбасыларын қорлау үшін сотқа жүгінді, бірақ соңында жеңіліске ұшырады.

Сот

Папон 14 жылдық қызықты сот таласынан кейін, ақыры 1997 жылдың 8 қазанында сотқа тартылды. Сот процесі француз тарихындағы ең ұзақ сот процесі болды және 1998 жылдың 2 сәуіріне дейін жалғасты. Папон 1942 және 1944 жылдар аралығында 1560 еврейді, олардың арасында балалар мен қарттар да болған, тұтқындауға және депортациялауға бұйрық бергені үшін айыпталды. 30 жыл бұрын Адольф Эйхманның сотында болғандай, бұл сот процесінің маңызды мәселесі – жауапкершілік тізбегіндегі әрбір адамның кінәсінің дәрежесін анықтау болды. Папонның адвокаттары оның орта буын лауазымдағы қызметкер екенін, депортациялау туралы шешім қабылдайтын адам емес екенін мәлімдеді. Олардың пікірінше, ол сол жағдайда барынша жақсылық жасады және депортацияға жіберілгендер оның қадағалауында жақсы күтімге ие болды. Прокуратура бұйрық орындау туралы қорғаныс жеткіліксіз екенін, депортацияларға оның да жауапкершілігі бар екенін айтты. Олар сол кездегі ең көрнекті тарихшылардың көмегіне жүгініп, оның еврейлердің депортация жағдайларын «адамгершілікке» айналдыруға тырысқаны туралы аргументтерін жоққа шығарды. Папон Мериньяк лагеріне адамгершілікпен тасымалдауды ұйымдастыруға тырысқанын мәлімдесе де, тарихшылар оның алаңдаушылығының себебі тиімділік екенін куәландырды. Папон SNCF басқа да көптеген трансферлерде қолданғандай, қарапайым пойыздарды пайдаланғанын, мал вагондарын емес екенін айтса да, тарихшылар оның жергілікті халықтың еврейлерге деген ықыласын болдырмауға тырысқанын дәлелдеді. Сотта сарапшы ретінде куәлік берген сол кезеңнің жетекші тарихшылары: Жан-Пьер Азема, Генри Руссо, Морис Раджсфус, Рене Ремон, Анри Амуро және американдық тарихшы Роберт Пакстон. Ол он жылға сотталды, бірақ үш жылдан кем уақыт жазасын өтеді. Оның адвокаттары Кассациялық сотқа шағым түсірді, бірақ Папон Франция заңын бұзып, шағым процесі басталмас бұрын түрмеге бару міндеттемесін орындамай, Роберт де Ла Рошфуко деген атпен Швейцарияға қашып кетті. 1999 жылы ол қайта ұсталды, бірақ қарттығы мен денсаулығының нашарлығына байланысты жаза мерзімі қысқартылды. Папонның 1999 жылдың 21 қазанына белгіленген шағымы оның қашуына байланысты Сот тарапынан автоматты түрде қабылданбады.

Түрмеге түсу және босату

Франция халықаралық тұтқындау ордерін шығарды, және Папонды швейцариялық полиция тез ұстап алып, экстрадициялады. 1999 жылдың 22 қазанында Папон Париждегі Ла Санте түрмесінде жазасын өтеуге кірісті. Папон 2000 жылдың наурыз айында денсаулығының нашарлауына байланысты босату туралы өтініш берді, бірақ президент Жак Ширак бұл өтінішті үш рет қабылдамады. Папон түрмеде тұрған кезінде де заңдық күресті жалғастырды. Оның адвокаттары Еуропалық адам құқықтары сотына шағымданып, француз сотының оның шағымын істің мәнісіне қарамастан, техникалық себептермен қабылдамауы Папонның сот шешіміне шағымдану құқығын бұзу болып табылады деп мәлімдеді. 2002 жылдың шілдесінде Сот осымен келісіп, Кассациялық сотты ескертіп, Папонға 429 192 француз франкі (шамамен 65 400 евро) процессуалдық шығындарды төлеуге міндеттеді, бірақ ешқандай моральдық зиян өтеу тағайындамады. Осы уақытта Папонның адвокаттары Францияда жеке іс қозғап, науқас және қарт тұтқындарды сырттан медициналық көмек алу үшін босатуға мүмкіндік беретін 2002 жылғы наурыз айындағы заңға сәйкес оның босатылуын сұрады. Оның дәрігерлері 92 жастағы Папонның денсаулығының нашарлап, іс-қимылға қабілетсіз халде екенін растады. Ол бұл заң бойынша босатылған екінші адам болды және 2002 жылдың 18 қыркүйегінде, жазасын өтегеніне үш жылтан аз уақыт өткен соң түрмеден шықты. Бұрынғы Әділет министрі Роберт Бадинтер босатуды қолдады, бұл құрбандардың туыстарының, сондай-ақ Арно және Серж Кларсфельдтің наразылығын тудырды. Папонның құрбандарының туыстары мен адам құқықтарын қорғайтын үкіметтік емес ұйымдар бұл заңның көптеген басқа тұтқындарға көмектеспегенін көрсетті (оның ішінде СПИДтің соңғы сатысындағы тұтқындар, сондай-ақ 2007 жылға дейін ішінара гемиплегиядан зардап шеккен Action Directe мүшесі Натали Менигон). Адам құқықтары лигасы (LDH) заң алдындағы теңсіздікті сынады, себебі Папон босатылды, ал басқа тұтқындар босатылмады.

Кейінгі өмірі және жерлеу рәсімі

2004 жылдың наурыз айында Ардагерлік легионның кеңсесі Папонды соттан кейін одан алынып тасталған орденін заңсыз киіп жүргені үшін айыптады. Оған сот өтті және 2500 евро айыппұл салынды. 2007 жылдың ақпан айында Папонға жүрек жеткіліксіздігінен жүрек операциясы жасалды. Операция бастапқыда сәтті деп есептелгенмен, ол бірнеше күннен кейін, 17 ақпанда 96 жасында қайтыс болды. Оның адвокаты Франсис Вуиллемин Папонды Ардагерлік легионының командирінің белгілерімен жерлеу керек деп мәлімдеді. Бұл Жан Мари Ле Пеннің ұлтшыл «Ұлттық фронтынан» басқа барлық француз саяси партияларының наразылығын тудырды. Папонның құрбандарының бірінің ұлы Папон туралы: «Ол өшпенді емес, өлген адам болудан гөрі, кекшіл болып қалуды қалайды». Өткен аптада өзінің құрметті Ардагерлік легионымен бірге қабірге түсірілген Морис Папон көптеген арабтар ұзақ уақыттан бері күдіктенген, бірақ көбінесе мойындауға келмейтін нәрсені дәлелдеді: Хитлер үшін жұмыс істеген бюрократтар, расистер және басқалары барлық семиттік халықтарды өздерінің жаулары деп санады және егер Хитлердің әскерлері Таяу Шығысқа жеткен болса, олар Еуропадағы еврейлерге жасағандай, «араб мәселесіне» де «соңғы шешім» табар еді. 1942 жылы Бордода және оның айналасында 1600 яһудиді, олардың ішінде 223 бала бар, тұтқындап, депортациялаудағы Папонның жауапкершілігі 1998 жылғы сотта ешқандай күмәнді орын қалдырмай дәлелденді. 1961 жылы Парижде оның полиция күштері өлтірген және Сенаға лақтырған алжирліктердің нақты саны әлі анықталған жоқ.