Кіріспе
Көркемдік өнер – пайдалы әрі әдемі заттарды жобалау және өндірумен айналысатын өнер немесе қолөнер. Бұл ғимараттардың ішкі кеңістіктерін безендіретін көптеген заттарды, сондай-ақ интерьер дизайнын қамтиды, бірақ көбінесе сәулет өнерін қамтымайды. Керамика өнері, металл өңдеу, жиһаз, әшекейлер, сән, тоқыма өнерінің түрлі салалары және шыны бұйымдар – негізгі топтар. Қолданбалы өнер көбінесе көркемдік өнермен байланысты, ал қазіргі заманда олар екеуі де дизайн деген жалпы ұғымға біріктіріледі. Көркемдік өнер көбінесе "таза өнерден" – яғни, кескіндеме, сурет салу, фотосурет және ірі көлемді мүсіндерден ерекшеленеді, олар әдетте заттарды тек олардың эстетикалық құндылығы мен ой-қиялды ояту қабілеті үшін жасайды.
]
The decorative arts are arts or crafts whose aim is the design and manufacture of objects that are both beautiful and functional. This includes most of the objects for the interiors of buildings, as well as interior design, but typically excludes architecture. Ceramic art, metalwork, furniture, jewellery, fashion, various forms of the textile arts and glassware are major groupings. Applied arts largely overlap with the decorative arts, and in modern parlance they are both often placed under the umbrella category of design. The decorative arts are often categorized in distinction to the "fine arts", namely painting, drawing, photography, and large scale sculpture, which generally produce objects solely for their aesthetic quality and capacity to stimulate the intellect.
Көркем өнерден ерекшеленуі
Декоративтік және көркем өнер арасындағы ерекшелік негізінен Батыс өнерінің Ренессанстан кейінгі кезеңінде қалыптасты, онда бұл ерекшелік көбінесе маңызды. Бұл айырмашылық басқа мәдениеттер мен дәуірлердің өнерін қарастырғанда әлдеқайда аз мағыналы, себебі ең бағалы туындылар, тіпті барлық туындылар декоративтік элементтерді қамтиды. Мысалы, ислам өнерінің көптеген кезеңдері мен аймақтарында толығымен декоративтік өнер басым, көбінесе геометриялық және өсімдік пішіндерді қолданады, дәстүрлі мәдениеттердің өнері де осы сипатта. Декоративтік және көркем өнер арасындағы ерекшелік Қытай өнерін бағалауда аса пайдалы емес, сондай-ақ Еуропадағы ерте ортағасырлық өнерді түсінуде де тиімді емес. Ол кезеңде Еуропада қолжазбаларды безендіру және монументалды мүсіндер сияқты көркем өнерлер болды, бірақ ең беделді туындылар көбінесе алтынмен жасалған зергерлік бұйымдарда, қола сияқты металл құймаларында немесе фил сүйегін кесу сияқты техникаларда кездесетін. Ірі көлемді қабырға суреттері осылай жоғары бағаланбады, олар дөңгелектеп орындалды және замандас дереккөздерде сирек айтылды. Олар, сол кездегі мозаиканың нашар көшірмесі ретінде қарастырылған, ал мозаика сол кезеңде көркем өнер саналса, соңғы ғасырларда декоративтік өнер ретінде қарастырылады. Ортағасырлық және Ренессанс дәуіріндегі патшалар ең тамаша өнер түрі деп санаған және сөзсіз ең қымбат болған гобелен де осындай тағдырға ұшырады. "ars sacra" ("қасиетті өнер") термині кейде металдан, фил сүйегінен, матадан және басқа да құнды материалдардан жасалған ортағасырлық христиан өнері үшін қолданылады, бірақ сол дәуірдегі сирек кездесетін дүниелік туындылар үшін емес. Декорацияны "төмен өнер" деп қарастыру 1970 жылдары Эми Голдин және Энн Шварц сияқты жазушылар мен өнер тарихшылары тарапынан ресми түрде сынға алынды. 20 ғасырдың соңында постмодернистік ирония және көше өнеріне, этникалық декоративтік дәстүрлерге қызығушылықтың артуы арқасында өнердегі біртұтас баяндаманың дәлелі жоғалды. 1980 жылдары Нью-Йорк галереяларындағы өрнек және безендіру қозғалысы, болғанымен қысқа ғұмырлы болды, өнер нысандарының құндылығын бағалауға кеңірек мүмкіндік берді.
Түрлі материалдардың әсері
Көптеген мәдениеттердің өнерін қазіргі заманғы түсінік көбінесе басқа өнер түрлеріне қарағанда көркем бейнелеу өнеріне басымдық беру арқылы бұрмаланады, сондай-ақ әртүрлі материалдардағы туындылардың сақталу деңгейінің өзгешелігінен де. Металдан жасалған заттар, әсіресе құнды металлдан жасалғандары, сәннен шыққан соң "қайта өңделуі" мүмкін, және иелері оларды көбінесе байлық сақтау үшін пайдаланған, қажет болған жағдайда оларды балқытып ақшаға айналдырған. Жарықтандырылған қолжазбалардың сақталу мүмкіндігі әлдеқайда жоғары, әсіресе шіркеуде, себебі материалдарының құны төмен және оларды сақтау оңай.
Қайта өрлеу дәуірінің көзқарастары
Еуропалық ойдағы бейнелеу өнерінің қолданбалы өнерден басымдыққа ие болуы көбінесе Ренессанс дәуіріне дейін жетеді, сол кезде Вазари сияқты итальяндық теоретиктер Жоғары Ренессанс суретшілерінің үлгісінде көркемдік құндылықтарды насихаттады. Олар материалдардың құнына немесе туынды жасауға қажетті білікті еңбектің көлеміне көп мән бермей, керісінше, көркемдік қиял мен Микеланджело, Рафаэль немесе Леонардо да Винчи сияқты ерекше дарынды шебердің жеке қолтаңбасын бағалады, бұл антик дәуірдің көзқарасын біршама жаңартуға мүмкіндік берді. Орта ғасырлардағы Еуропа өнерінің көп бөлігі мүлдем басқа құндылықтарға негізделген, онда қымбат материалдар мен қиын техникадағы шеберлік жоғары бағаланды. Қытайда екі тәсіл де көп ғасырлар бойы қатар өмір сүрді: көбінесе пейзаждарды бейнелейтін түсті қаламмен салынған суреттер көбінесе ғалым-бюрократтар немесе "әдебиетшілер" үшін жасалды және суретшінің қиялын білдіру мақсатында болды, ал өнердің басқа да маңызды салалары, оның ішінде өнеркәсіптік жағдайда өндірілген қытай керамикасы, мүлдем басқа көркемдік принциптерге сәйкес жасалды.
Өнер және қолөнер қозғалысы
Көркем өнерге қарағанда сәндік өнер туындыларына берілген төмен мәртебе, Өнер және қолөнер қозғалысының дамуымен бірге азайды. XIX ғасырдың екінші жартысында Англияда туған бұл эстетикалық қозғалыс, Томас Карлайл, Джон Раскин және Уильям Моррис еңбектерінен шабыт алды. Бұл қозғалыс Еуропа бойынша сәндік өнерге деген құрметтің артуының бастамасы болды. Өнер және қолөнер қозғалысының жаңа буынға тартуы нәтижесінде ағылшын сәулетшісі және дизайнері Артур Хейгейт Макмурдо 1882 жылы қолөнершілер үшін «Ғасырлық гильдияны» құрды, ол көркем және сәндік өнер арасында ешқандай маңызды айырмашылық жоқ деген идеяны жақтады. Көптеген жандар, кәсіби суретшілер мен зиялы қауым өкілдерінің арасынан шығып, қозғалыстың идеяларын таратуға көмектесті. Өнер және қолөнер қозғалысының ықпалы декоративтік өнердің қоғамдағы құндылығы мен мәртебесінің артуына алып келді, бұл жақын арада заңнамадағы өзгерістерге әсер етті. 1911 жылғы Авторлық құқық туралы заң қабылданғанға дейін тек көркем өнер туындылары ғана рұқсатсыз көшіруден қорғалған еді. 1911 жылғы Заң «көркемдік туынды» анықтамасын «көркемдік қолөнер» туындыларын қамтитын деңгейге дейін кеңейтті.
Жаппай өндіріс және жекешелендіру
Жаппай өндіріс және тұтынушылық аясында кейбір адамдар өмір салтын құруға немесе сақтап қалуға, немесе өмірлеріне жаппай өндірілген бірдей заттарды қабылдауға мәжбүр болғанда өз жеке басын құруға тырысады. Колин Кэмпбеллдің "Шебер тұтынушы" атты еңбегінде айтылғандай, бұл тауарларды өзгерту үшін нақты ниетпен таңдау арқылы іске асырылады. Сыртқы затты сол күйінде қабылдамай, оны өз өмір салты мен таңдауларына бейімдеп, немесе жекешелендіреді. Көптеген заттарға жеке стиль мен сезім берудің бір жолы – олардың сыртқы түрін декоративтік техникалар арқылы өзгерту, мысалы, декупаж, көркем автокөліктер, Оңтүстік Азиядағы жүк көліктерінің безендірілуі және IKEA хакингі.