Кіріспе

Манчестер тарихы Ланкастердің шағын қалашығынан Ұлыбританияның және әлемнің ең ірі өнеркәсіптік мегаполисіне айналуын қамтиды. Манчестер 19-ғасырдың басында өнеркәсіптік революция кезінде тоқыма өндірісінің өркендеуінен туындаған жоспарланбаған қала құрылысы процесінің бір бөлігі ретінде "таңғажайсып дами бастады". Бұл трансформацияға бір ғасырдан да аз уақыт кетті. Кельттер тұрған Британиядағы римдік бекіністен өркендеген Манчестер Виктория дәуірінде өнеркәсіптік революцияның маңызды орталығы болды, сонымен қатар әлемдегі алғашқы жолаушылар теміржол станцияларының бірі мен көптеген маңызды ғылыми жетістіктерге ие болды. Манчестер 19-ғасырдың Ұлыбританиясындағы саяси және экономикалық реформаға, еркін сауданың алға басушысы ретінде де жетекшілік етті. 20-ғасырдың ортасында Манчестердің өнеркәсіптік маңызы төмендеді, бұл әлеуметтік және экономикалық жағдайдың нашарлауына алып келді. 1990 жылдардан бастап жасалған инвестициялар, жаңаша құрылыс және имиджтік өзгерістер оның тағдырын өзгертіп, Манчестерді көптеген спорттық, телерадио хабарларын тарату және білім беру мекемелері бар пост-индустриалды қала ретінде қайта жандандырды. Манчестер көп рет ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра қалаларының алдын ала тізіміне енді. Алайда, 1996 жылғы жарылыстан кейін жергілікті билік өткенге басымдық берудің орнына экономикалық даму жолын ұстанды. Бұл экономикалық эволюцияны бір автордың пікірінше, Дүниежүзілік мұра қаласы мәртебесіне қол жеткізу мүмкіндігін бірден "қиратқан" 170 метрлік Бетхам мұнарасы ең жақсы көрсетеді. Осыған қарамастан, Каслфилд және Анкотт сияқты өнеркәсіптік революцияда халықаралық маңызға ие деп саналған аудандар мұқият түрде қайта жаңартылды.

Этимология

Манчестер атауы латынша Mamucium немесе оның нұсқасы Mancunio-дан шыққан. Бұл атаулар, әдетте, бритт тіліндегі атаудың латыншаға аударылған түрі деп саналады. Аталған атаудың қабылданған этимологиясы бойынша, ол бритт тіліндегі *mamm ("екі төс", "екі төс сияқты төбе" мағынасында) сөзінен туындаған. Дегенмен, соңғы зерттеулер бұл атау жергілікті өзен құдайына байланысты "ана" мағынасын білдіретін *mamma сөзінен шыққан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Екі мағына да аралдық кельт тілдерінде сақталған, мысалы, ирланд тілінде "mam" сөзі "екі төс", ал уэльс тілінде "ана" деген мағынаны білдіреді. "Chester" жұрнағы көне ағылшын тілінен алынған ("Римдік бекініс", өзі латын тілінен алынған castra сөзінен – "бекініс; қамал салынған қала").

Тарихқа дейінгі дәуір

Манчестер аймағында адам қызметінің тарихқа дейінгі дәлелдері шектеулі, бірақ шашыраңқы тас құралдары табылды. Манчестер төңірегінде қола дәуіріне қатысты жерлеу орындарының іздері бар. Ұлыбританияға римдіктер шапқанға дейін, бұл аймақ Бриганттардың билігінде болған, ал 70 жылдарға дейін римдіктердің аймақты жаулап алуына дейін ол Бриганттардың, кельт тайпасының аумағының бір бөлігі болды, бірақ бұл аймақ Бриганттардың кіші тайпасы – Сетантинің бақылауында болуы мүмкін. Оверсли фермасындағы маңызды тарихқа дейінгі шаруашылық орны туралы ақпарат алу үшін қараңыз.

Римдік

Мамуциумның римдік бекінісі шамамен 79 жылы Медлок өзеніндегі келісу нүктесіне жақын жерде салынған. Бекініс Medlock және Irwell өзендерінің қосылған жеріне жақын, құмтас тіктелігінде орналасқан, табиғи түрде қорғанылатын жағдайда. Ол Гней Юлий Агриколаның бриганттарға қарсы жорығы кезінде, Солтүстік Англияның көп бөлігін бақылаған келт тайпасы – бриганттарға қарсы салынған бекіністердің бірі ретінде тұрғызылды. Ол шығыстан батысқа қарай өтетін Дева Виктрикс (Честер) – Эборакум (Йорк) римдік жолын, сондай-ақ солтүстікке қарай Бреметеннакумға (Рибчестер) баратын жолды күзетті. Жақын орналасқан бекіністер – Кастлшоу және Нортвич. Алғашқыда топырақ пен ағаштан салынған бұл бекініс 140 жыл шамасында бұзылған. 160 жылға таяу қайта салынғанда, ол қайтадан топырақ пен ағаштан салынды. Шамамен 200 жылы бекініс тағы да жаңартылды, бұл жолы қақпа үйін таспен алмастырып, қабырғаларын таспен жапқан арқылы қорғанысын күшейтті. Бекіністе шамамен 500 сарбаздық жаяу әскерінен тұратын когорта орналасқан. Ежелгі және христиандық діндердің іздері табылды. Екі құрбандық алатары табылды және Мамуциуммен байланысты Митра ғибадатханасы болған болуы мүмкін. 1970 жылдары Британиядағы христиандықтың ең ерте мысалдарының бірі болуы мүмкін сөз тізбегі (word square) табылған. Бекініс маңында саудагерлер мен сарбаздардың отбасыларынан құралған азаматтық елді мекен (Манчестердегі алғашқы) немесе викус өркендеген. Пештер мен өнеркәсіптік қызметтің шоғырланған аймағы өнеркәсіптік аймақ ретінде сипатталған. Викус, шамамен 3 ғасырдың ортасында тасталып қалған болуы мүмкін, бірақ Мамуциумда шағын гарнизон 3 ғасырдың соңы мен 4 ғасырдың басында сақталған болуы мүмкін. Манчестердегі Каслфилд ауданы осы бекіністің құрметіне аталған.

Римнен кейінгі кезең

Римдіктер Британиядан кеткеннен кейін Манчестердегі қоныстану ошағы Ирвелл және Ирк өзендерінің тоғысына қабаттасты. Нормандер басып алғанға дейінгі ерте орта ғасырларда Манчестер қонысы бірнеше патшалықтардың құрамында болды. 6-шы ғасырдың соңы мен 7-ші ғасырдың басында Нортумбрия патшалығы Мерси өзеніне дейін, сол кездегі Манчестер қонысының оңтүстігіне дейін жеткен. Аңыз бойынша, Аштон-андер-Лайндан Стретфордқа дейін, Гортон, Левеншульм, Бернаж, Рашолм, Фаллоуфилдтегі Платт Филд паркі, Уиттингтон және Хорлтон-кум-Харди арқылы өтетін Нико Дич – викингтердің шапқыншылығына қарсы салынған қорғаныс және 869-870 жылдары қазылған. Бұл рас па, жоқ па белгісіз, бірақ арық 7-9 ғасырлар аралығында салынған. Англо-саксон жылнамасында 919 жылы Эдуард Ескісінің "Нортумбриядағы Мамечестерге оны жөндеу және нығайту үшін" адамдар жібергені жазылған; бұл, әдетте, Мерсияның алдыңғы бекеті ретінде Манчестердегі бурхқа сілтеме. Оның орны нақты белгісіз, бірақ бұл Рим бекінісіне сілтеме болуы мүмкін. 1086 жылы жүздің аумағы шамамен 906 км² болды және халық саны 3000-ға жуық адамды құрады. Ол Роджер де Пуатуға берілді; Роджер жүзді феодтарға бөліп, Греслдер әулетін Манчестер барондары етті. Альберт де Гресль Манчестердің алғашқы бароны болды. "Соңғы сот кітабында" Манчестер туралы жазылған мәліметте: "Сент-Мэри шіркеуі мен Сент-Майкл шіркеуі Манчестерде салықтан басқа барлық әдеттегі төлемдерден босатылған бір карукат жерді иеленеді" делінген. Сент-Мэри шіркеуі – Манчестер соборы орналасқан жердегі англо-саксон шіркеуі; ол "саяси немесе әскери маңызы жоқ" деп сипатталған. Қала иелері жерді тікелей жалға берушілерге жалға берген және жанама жалға алу үшін жалдамалы жер участаларын құрған. Бұл жер участаларында үйлермен қатар шеберханалар мен бақшалар да болуы мүмкін. Манчестерде тұрақты түрде қоныстанған алғашқы иелік иесі Роберт Грелли (1174-1230) болды; оның болуымен үйдің құрылысына байланысты тас қалаушылар мен ағаш ұсталары сияқты білікті жұмысшылардың көптеп келуіне себеп болды. 13-шы ғасырдың басында Манчестер бір кезде Греллилердің бақылауында болмады. Роберт Грелли король Джонға Магна Картаға қол қоюға мәжбүр еткен барондардың бірі болды. Грелли бүліктегі рөлі үшін шіркеуден шеттетілді, ал король Джон Магна Картаның талаптарын елемеген кезде Грелли жерлерін жоғалтты. 1216 жылы король Джон қайтыс болды, ал Кент графының 1-ші графы Губерт де Бург король Генрих III атынан Греллиге жерін қайтарды. 1223 жылы Манчестер жыл сайынғы жәрмеңке өткізу құқығын алды; жәрмеңке сол кездегі егістік жер болған Эйкрфилдте – қазіргі Сент-Энн алаңында – өткізілді. Бұл Сальфорд жүзінде құрылған алғашқы жәрмеңке және Оңтүстік Ланкаширдегі төртінші жәрмеңке болды. Манчестер 1301 жылы жарғы алған кезде базар қаласына айналды. Ортағасырлық қаланың қорғанысына екі жағынан Ирк және Ирвелл өзендері, ал қалған жағынан ұзын арық кірді. Бұл арық, Тіреу деп белгілі, ені және тереңдігі айтарлықтай болды. Оның үстінен қалаға кіру және шығудың негізгі жолы – Аспалы көпір салынған. Атауының шығу тегі hangan сөзінен, яғни ойыс деген мағынадан болуы мүмкін, бірақ басқа нұсқада ескі ағылшын тіліндегі hen, яғни жабайы құстар, және валлий тіліндегі gan, яғни екі төбе арасында деген мағынадан шыққан болуы мүмкін. Бұл жазба кем дегенде 1343 жылға дейін сақталған, бірақ одан да ертерек болуы мүмкін. 14-шы ғасырда Манчестерде фламанд тоқымашыларының қауымы қоныстанды, олар қалада жүн және зығыр өндіру үшін келді. Бұл аймақта мата өндірісінің дәстүрін дамытуға көмектесті, бұл өз кезегінде қаланың Ланкаширдің ірі өнеркәсіптік орталығына айналуына ықпал етті. Манчестердің ежелгі приходінің әртүрлі қалашықтары мен шапкіштары 1866 жылы жеке азаматтық приходтарға бөлінді. Томас де ла Варр – иелік иесі, сонымен қатар діни қызметкер. Ол Рим папасы мен король Генрих V-тен құттықтау және құттықтау үшін лицензия алды. Ол құттықтау шіркеуін құрды, құттықтау шіркеуін құрды, құттықтау шіркеуін құрды. Құрылыс 1422 жылы басталып, 16 ғасырдың бірінші ширегіне дейін жалғасты. Қаланың "саудагер әміршілері" жүнге негізделген өркендеуді көрсететін көптеген шіркеулерді жасады. Кейін бұл шіркеу Манчестер соборы болды. Сондай-ақ, Томас ескі әулет үйінің жерін діни қызметкерлерге тұрғын үй ретінде берді. Ол Ұлыбританиядағы ортағасырлық дінге жатқызылған ғимараттардың ең жақсы үлгілерінің бірі болып табылады және қазір Четамның музыка мектебінің үйі болып табылады.

Тоқыма саудасының өсуі

XVI ғасырда жүн саудасы Манчестерді гүлденген базар қаласына айналдырды. Қазіргі собор болып табылатын колледждік шіркеу 1500–1510 жылдары аяқталды. Керемет ойылған хор сөрелері осы кезеңге жатады, ал 1513 жылы Джеймс Стэнли, Эли епископы, өзінің туысы (кейде ұлы деп айтылады) Джон Стэнлидің Флодден шайқасынан аман-есен оралғаны үшін ризашылық білдіріп, қақпақ жасады. Ағылшын реформациясы колледждік шіркеудің протестанттық мекеме ретінде қайта құрылуына әкелді. Осы мекеменің сол кездегі танымал қарауылдарының бірі – «Елизавета патшайымының Мерлині» атымен белгілі доктор Джон Ди еді. 1620 жылы қалада фустиан тоқу өндірісі басталды. Осы кезеңде Манчестер фламанд қоныс аударушыларының көптеп келуіне байланысты қарқынды өсті, олар қаланың жаңа тоқу өнеркәсібін құрды. XVII ғасырда тоқыма өнеркәсібінің дамуы және Лондон қаласымен байланыстардың арқасында Манчестер пуритандық идеологияның белгілі орталығына айналды. Осы себепті ол Карл I-мен болған жанжал кезінде Парламентті қолдады. Шындығында, Англия азаматтық соғысы осы жерден басталды деуге болады. 1642 жылы Дерби графының роялистік ұлы Лорд Стрейндж ескі колледж ғимаратында сақталған милиция қоймасын басып алуға тырысты. Соңынан болған қақтығыста зығыр тоқушы Ричард Персиваль қаза тапты. Кейбіреулер оны Англия азаматтық соғысындағы алғашқы құрбан деп санайды. Лорд Стрейндж қайтып келіп, қаланы қоршауға тырысты, бірақ қаланың тұрақты бекіністері болмады. Неміс жалдамалы әскері Джон Росвормның көмегімен қала қарсылық көрсетті. Капитан Брэдшоу және оның мушкетерлері Салфордқа қарайғы көпірді қатаң күзетті. Ақырында Стрейндж өзінің күштерінің жеткіліксіз дайын екенін түсінді және әкесінің қайтыс болғанын естігеннен кейін, өзінің құқығын талап ету үшін шегінді. Манчестерге алғаш рет Парламентте орын берілді. 1654 жылы Парламент таратылғанда, Ланкаширдің ескі әулетінен және Кромвельдің ең сенімді лейтенанттарының бірінен генерал-майор Чарльз Ворслиге «Мейс» ордені табысталды. Манчестердің алғашқы депутаты болып сайланған ол Парламент қайтадан таратылғаннан кейін көп ұзамай отырды, бұл генерал-майорлардың билігіне әкеп соқты. Ланкашир, Чешир және Стаффордширді басқаруды өз міндетіне алған Ворсли өз қызметіне адалдықпен қарады, пивоханаларды жапты, аюға жем беруге тыйым салды және Рождество мерекесін тойлауға қарсы күресті. Ол 1656 жылы Кромвель билігінің біртіндеп әлсіреу кезінде қайтыс болды. 1660 жылы Англия монархиясы қалпына келген кезде, Парламенттік істі қорғағаны үшін жаза ретінде Манчестер жаңадан алған Парламент мүшелерінен айырылды. 1832 жылға дейін Манчестерде депутат отырмауы керек еді. Қайта қалпына келтірудің салдары көптеген ойларға жетеледі. Бір дін қызметкері Генри Ньюкомб жаңартылған Англикан шіркеуінде қала алмады және 1694 жылы Крос-стрит шіркеуінің құрылуына ықпал етті. Кейіннен ол унитарийлердің қолына өтті, ал бастапқы орнындағы жаңа шіркеуді аралап көруге болады. Хамфри Четем азаматтық соғыстан кейін ескі колледж ғимараттарын сатып алып, оны көк пальтолы мектеп ретінде бекітті. Кейін ол Четамның музыка мектебіне айналды. Ол 1653 жылы ағылшын тілді әлемдегі алғашқы тегін кітапхана – Четам кітапханасы болып құрылды. 2017 жылға қарай ол әлі де ашық және тегін пайдалануға болады. Саяси кері қайтармаларға қарамастан, қала гүлденуін жалғастырды. 1688 жылы бірнеше тұрғындар Даңқты революцияны қолдады. Олар колледждік шіркеудегі тори дін қызметкерлеріне наразылық білдірді, ал леди Энн Блэнд олардың талғамына сай жеке шіркеу құрды. Әйет Анна шіркеуі ерте грузин шіркеуінің тамаша мысалы болып табылады және 1712 жылы қасиеттіленді. Айналасы, қазіргі Әйет Анна алаңы, бірақ бұрын Акросфилд деп аталған, Лондон алаңын еске түсіретіндей етіп жасалған. Осы шамада Дефо бұл жерді «Англиядағы ең үлкен ауыл» деп сипаттады, оның айтуынша, халық тығыз қоныстанған базар қаласының мөлшері жергілікті басқарудың ешқандай формасын білдірмейді және әлі де иеленушінің еркіне бағынады. 1745 жылы Чарльз Эдуард Стюарт және оның әскері Лондонға жол тартқанда Манчестерге кірді. Бұрынғы радикализміне қарамастан, қала қарсылық көрсетпеді және якобиттер «Манчестер полкін» құру үшін жеткілікті саяхатшыларды тартты. Бұл қалада жергілікті басқару болмағандықтан болды деп есептеледі, ал қарсылықты ұйымдастыра алатын магистраттар көбінесе консервативті жер иелері болды. Сонымен қатар, бұл тори жер иелері өз ұлдарын Манчестер саудагерлеріне шәкірттікке берді, сондықтан қала элитасының саяси бейнесі өзгерді. Якобит әскері Дербиден әрі жылжуға қол жеткізбеді, содан кейін Манчестер арқылы кері шегінді, олардың жолында халық оларға тас лақтырды. Бақытсыз «Манчестер полкі» Карлайлде гарнизондық қызметте қалды, онда олар британдық армияға жылдам жеңіліп берді.

Өнеркәсіптік революция

Манчестер 18 ғасырдың соңына дейін және өнеркәсіптік революцияның бастауына дейін шағын базар қаласы болып қала берді. 1764 жылғы "Айналдыру тігісі" (Spinning Jenny) өнеркәсіптік революцияның басталуын белгіледі және бірінші толық механикаландырылған өндіріс процесін әкелді. Қаланың солтүстігінде және шығысында орналасқан Пеннин тауларындағы көптеген шағын аңғарлар, ылғалды климатпен үйлесіп, Quarry Bank Mill сияқты сумен жұмыс істейтін мақта фабрикаларын салуға өте қолайлы жағдай жасады, бұл мата иіру және тоқу өндірісін индустрияландырды. Шындығында, 18 ғасырдың соңында басталған мақта импорты аймақтағы тоқыма өнеркәсібінде революция жасады. Бұл жаңа тауар Ливерпуль порты арқылы импортталды, ол Мерси және Ирвелл кеме жолы арқылы Манчестермен байланысты болды – екі өзен 1720 жылдардан бастап кеме жүруге қолайлы жағдайға келтірілді. Манчестер шикі мақта мен иірілген жіптің табиғи тарату орталығы және осы дамып келе жатқан тоқыма өнеркәсібінің өнімдері үшін нарық пен тарату орталығы ретінде дамыды. Ричард Аркрайт қалада алғашқы мақта фабрикасын салған адам деп есептеледі. Оның алғашқы тәжірибесі, су дөңгелегі үшін су соруға арналған Ньюкомен бу машинасының орнатылуы сәтсіз аяқталды, бірақ ол кейін машинаны тікелей басқару үшін Ватт бу машинасына бейімдеді. Нәтижесінде мақта фабрикалары Манчестердің өзінде де, айналасындағы қалаларда да жылдам тарады. Бұған мақта өнеркәсібіне қызмет ететін ағартқыш фабрикалар, мата басу фабрикалары, инженерлік шеберханалар мен құйма зауыттары да қосылды. 19 ғасырдың ортасында Манчестер Ланкаширдің мақта өнеркәсібінің орталығына айналды және "Cottonopolis" деп аталды, ал 1826 жылы Англия Банкінің филиалы ашылды. Қалада Еуропадағы алғашқы телефон станцияларының бірі (мүмкін, Ұлыбританиядағы алғашқысы) болды, ол 1879 жылы қала орталығындағы Фолкнер көшесінде Bell патенттік жүйесін пайдалана отырып ашылды. 1881 жылы оның 420 абоненты болды, ал 7 жыл өткен соң жаңа станция бұл көрсеткіштен 10 есе көп абонентті қабылдауға қабілетті болды. Манчестер орталық станциясы Эдвард дәуірінде 200 операторды жұмыспен қамтып, астанадан тыс ең ірі станция болып саналды және қала телефон тарихында маңызды рөлдер атқарды.

Көлік

Қаланың өсімі оның көлік байланыстарының кеңеюімен қатар жүрді. Бу күшінің дамуы көмірге деген сұранысты күрт өсірді. Осы сұранысты қанағаттандыру үшін 1761 жылы индустриалдық дәуірдегі алғашқы канал, Герцог каналы, көбінесе Бриджуотер каналы деп аталады, ашылды. Ол Манчестерді Ворслидегі көмір кеніштерімен байланыстырды. Бұл көп ұзамай Мерси сағасына дейін созылды. Көп ұзамай Манчестерді Англияның барлық аймақтарымен байланыстыратын кең каналдар желісі салынды. Әлемдегі алғашқы қоғамдық автобус қызметтерінің бірі 1824 жылы басталды; ол Манчестердегі Маркет-стриттен Пендлтон және Салфордқа қатынайтын.

Әлемдегі алғашқы бумен жүретін жолаушылар темір жолы

1830 жылы Манчестер тағы да көлік технологиясының алдыңғы қатарында болды, әлемдегі алғашқы бумен жүретін жолаушылар темір жолы – Ливерпуль және Манчестер темір жолы ашылғанда. Бұл Ливерпуль порты мен Манчестердегі фабрикалар арасында шикізат пен дайын өнімдерді жылдам тасымалдауға мүмкіндік берді. 1838 жылға қарай Манчестер теміржол арқылы Бирмингем және Лондонмен, ал 1841 жылға қарай Халлмен байланысты. 1865 жылы қолданыстағы атпен жүретін автобус қызметтерін Manchester Carriage Company, Ltd сатып алды. Жылқымен жүретін трамвайлар Салфордта (1877) және Манчестерде (1880–81) іске қосылды, олар 1901–03 жылдары электр трамвайларымен алмастырылды, ал 1930 жылға қарай Манчестер корпорациясы трамвайлары Ұлыбританиядағы үшінші ең ірі жүйе болып жұмыс істеді.

Зияткерлік өмір

Мұндай әртүрлі халықтың ерекше тарихы интеллектуалдық және көркем өмірді жандандырды. Мысалы, Манчестер академиясы 1786 жылы Мосли көшесінде ашылды, оның алдында Уоррингтон академиясы ретінде жұмыс істеген. Ол бастапқыда пресвитериандар басқарды, Оксфорд және Кембридж университеттерінен шеттетілген діни ерекшеліктері бар адамдарға жоғары білім берген санаулы диссидент академиялардың бірі болатын. Онда классика, радикалды теология, ғылым, қазіргі тілдер, тіл және тарих оқытылды. Көркем өнер саласында Hallé Orchestra алғашқы жылдары неміс қауымдастығының қолдауына ие болып, көптеген жанкүйерлерді тартты. Манчестердің маңызды өнеркәсіптік орталыққа тез өсуі өзгерістердің жылдам және қорқынышты екенін көрсетті. Сол кезде бұл жерде кез келген нәрсе болуы мүмкін еді – жаңа өндірістік процестер, жаңа ойлау тәсілдері (еркін сауданы және «табиғи таңдау» принципін қолдайтын «Манчестер мектебі»), қоғамдағы жаңа топтар мен сыныптар, жаңа діни секталар және еңбек ұйымдастырудың жаңа формалары. Мұндай радикализм 1856 жылы қазіргі ғимаратына көшкенге дейін бірнеше рет қайта құрылған Ертеңгі Сауда залының ашылуымен жекеленді. Ол Ұлыбритания мен Еуропаның түкпір-түкпірінен келген білімді адамдарды қызықтырды. «Бүгін Манчестер не істесе, ертең бүкіл әлем соны істейді» делінетін. Бенджамин Дизраэли, сол кезде жас романиз, өзінің кейіпкерлерінің бірі арқылы осындай пікір білдірді: «Ескі қираған заман өтті. Манчестерді көрдің бе? Манчестер Афина сияқты адамзаттың ұлы жетістігі».

Реформа

XIX ғасырдың басында Манчестерде ортағасырлық үлгідегі сот литі әлі де сақталған еді, ал Борогрив күндізгі уақытта заң мен тәртіпті қамтамасыз етуге жауапты болды. Манчестер және Салфорд полициясы туралы 1792 жылғы Заң (32 Geo. 3. c. 69) полиция комиссарларын құрды, олардың міндеті түнгі күзетті ұйымдастыру болды. Комиссарларға сонымен қатар жол салу, көшелерді тазалау, көшелерді жарықтандыру және өрт сөндіру машиналарын күтіп ұстау да жүктелді. XVIII ғасырдың соңында тоқыма саудасындағы алғашқы ауыр дағдарыс орын алды. 1797 жылы азық-түлікке байланысты бүліктер болды, ал 1799 жылы халыққа тамақ дайындайтын асханалар ашылды. Манчестер 1817 жылы Бланкистерлер қозғалысының ортасы болды. Халықтың наразылығы Манчестердің Вестминстерде өкілдігінің болмауына байланысты наразылықпен қатар жүрді, және қала тез арада радикалды агитация орталығына айналды. 1819 жылғы жазда наразылық қанды оқиғаға ұласты. 16 тамызда Санкт-Петерс-филдте парламенттік реформа талаптарымен митингі өтті. Онда Генри Хант, «Оратор Хант» деп белгілі шешен сөз сөйледі. Жергілікті билік 60,000–80,000 адамдық үлкен қалыңдықтан қорқып, Манчестер және Салфорд еоманриясынан ерікті атты әскерге Хантты және митингі ұйымдастырушыларын ұстау үшін қалыңдықтан жол ашуды бұйырды. Кейбір мәліметтер бойынша, олардың көпшілігі мас күйде болған. Олар бақылауын жойып, қалыңдыққа шабуыл жасады. Билік, жасақшылар шабуылға ұшырады деп есептеп, 15-ші гусар полкіне қалыңды таратуға бұйрық берді. Олар қылыштарды тартып, ерлер, әйелдер мен балалардан тұратын қалыңдыққа шабуыл жасады. Бұл оқиғалар салдарынан он бес адам қаза тауып, ал 600-дан астам адам жарақат алды. «Питерлоо» деген атты радикалды «Манчестер Обсервер» газеті бірден таныстырып, кездесу орнының атын – Санкт-Петерс-филдті, төрт жыл бұрынғы Ватерлоо шайқасымен біріктірді. Кейінірек жараларынан қайтыс болғандардың бірі Ватерлоо шайқасында болған еді, және өлер алдында досына Питерлоодағыдай қауіпке ұшырағанын айтты: «Ватерлоода адаммен адам күресті, бірақ онда тікелей кісі өлтіру болды». Одан кейін, радикалды бағытты ұстанатын «Манчестер Гардиан» газеті құрылды. 1832 жылы Ұлы реформа заңынан кейін Манчестер 1656 жылғы сайлаудан бері алғашқы депутаттарын сайлады. Бес кандидат, оның ішінде Уильям Коббет, бақталасты, және либералдар Чарльз Пулетт Томсон мен Марк Филипс сайланды. Ұлы реформа заңы муниципалитеттерді құруға қолайлы жағдай жасады. Манчестер 1838 жылы муниципалды округке айналды, ал қалған феодалдық құқықтар кейін қала кеңесімен сатып алынды.

Өнеркәсіптік және мәдени өсім

Тоқыма өнеркәсібінің гүлденуі Манчестер мен оны қоршаған қалалық агломерацияның кеңеюіне әкелді. Көптеген мекемелер ашылды, оның ішінде Джон Дженнисонның 1836 жылы құрған Белл Вью зоологиялық бағы, 1836–37 жылдарғы Манчестер атенаеуі, 1837 жылғы дәнді биржасы және 1840–42 жылдарғы практикалық ғылымдардың Корольдік Виктория галереясы. Бұл байлық Манчестерде ғылым мен білімнің дамуына серпін берді. Манчестер академиясы 1803 жылы Йоркке көшіп, 1840 жылы қайтып келгенімен, 1853 жылы Лондонға көшіп, ақырында Оксфордтағы Харрис Манчестер колледжіне айналды. Дегенмен, 1824 жылы Джон Дальтон, "атом теориясының әкесі" және басқалардың қатысуымен Механика институты құрылды, кейін ол UMIST болып қайта құрылды. 1851 жылы Джон Оуэнс, тоқыма саудагері, осы мақсат үшін қалдырған мүлігінен сенімділер арқылы Оуэнс колледжі құрылды. Оуэнс колледжі 1880 жылы Корольдік жарғы алған Виктория университетінің құрамына кірді. Бұл радикализм мен реформаның гүлденуі Манчестердің мәдени және рухани өміріндегі жаңару ағымында болды. Джон Дальтон 1803 жылы Әдеби және философиялық қоғамда атомдық теориясы туралы лекция оқыды. 1806 жылы Портико кітапханасы, 1823 жылы Манчестер Корольдік институты (кейіннен өнер галереясы) және 1827 жылы Манчестер ботаникалық және бақшалық қоғамының құрылуы осының куәсі. Қалалық басқарудың өсуі жалғасты, Манчестер 1838 жылы қала ретінде бекітілді, оған қазіргі қала орталығы, сондай-ақ Ардвик, Бесвик, Читхэм, Чорлтон-он-Медлок және Хулм кірді. Қазіргі қала орталығын құрайтын аудандарда қоймалар кеңінен таралды. Бұл 19 ғасырғы Манкуниялық қоймалар мұндай қарапайым қызмет атқаратын ғимарат үшін көбінесе әсем және сәндік безендірулермен ерекшеленді. Ең танымал 19 ғасырғы қойма – Портленд көшесіндегі Уоттс қоймасы. 1863 жылы Кооперативтік көтерме сауда қоғамы құрылды. Қазір Манчестерде әлемдегі ең ірі өзара бизнес – Co-operative Group орналасқан, оның алты миллионнан астам мүшесі бар. Топ Манчестер қаласының орталығындағы тіркелген мүлкінде орналасқан. 1861 жылы Америкада Азамат соғысы басталғанда мақта тапшылығы туды, ал одан кейінгі мақта ашаршылығы 1865 жылы соғыс аяқталғанға дейін аймаққа зор қиындықтар әкелді. Бірінші Кәсіподақтар Конгресі 1868 жылдың 2-6 маусымында Манчестерде (Механика институтында, Дэвид-стрит) өтті. Манчестер 1844 жылы Фридрих Энгельстің "Англиядағы жұмысшы табының жағдайы" еңбегінің тақырыбы болды, ал Энгельс өмірінің көп бөлігін Манчестер мен оның айналасында өткізді. Манчестер сонымен қатар Лейбористік партия мен Суфражистка қозғалысының маңызды ошағы болды. Манчестердің алтын ғасыры, шамасы, 19 ғасырдың соңғы тоқсаны болды. Көптеген маңызды қоғамдық ғимараттар (соның ішінде қалалық әкімшілік) сол кезден бастау алды. Қаланың халықаралық атмосферасы жанды мәдениетке үлес қосты, оның ішінде "Халле" оркестрі де болды. 1889 жылы Англияда округтік кеңестер құрылғанда, муниципалды округ одан да үлкен тәуелсіздікке ие округтік округке айналды. 19 ғасырдың соңында Манчестер экономикалық құлдырауды бастан кешіре бастады, бұл Ливерпуль портына деген тәуелділігімен күшейді, ол теңіз айлақтарын пайдалану үшін тым жоғары баждар алды. Жергілікті өнеркәсіпші Даниел Адамсонның қолдауымен Манчестер кеме каналы осы жағдайды өзгерту үшін салынды. Бұл қалаға теңізге тікелей қол жеткізуге және өндірілген тауарларын тікелей экспорттауға мүмкіндік берді. Бұл теміржолдар мен Ливерпуль порттарына тәуелділікті жойды. 1894 жылы аяқталғаннан кейін Манчестер Ұлыбританияның үшінші ең жұмыс істейтін порты болды, тіпті 64 шақырым (40 миль) ішкі жерде орналасқанына қарамастан. Манчестер кеме каналы Ирвелл және Мерси өзендерін Салфордтан Ливерпуль портындағы Мерси сағасына дейін 58 шақырым (36 миль) каналдастыру арқылы салынды. Бұл мұхит кемелеріне Манчестер портына (іс жүзінде Салфордта) тікелей келуге мүмкіндік берді. Порттар 1970 жылға дейін жұмыс істеді, бірақ олардың жабылуы аймақтағы жұмыссыздықтың күрт өсуіне әкелді.

Әлемдегі алғашқы өнеркәсіптік аймақ

Стретфордтағы Траффорд паркі (қала шекарасының сыртында) әлемдегі алғашқы өнеркәсіптік аймақ болып табылады және бүгінге дейін сақталған, бірақ қазір туризм мен демалыс саласы да дамыған. Манчестер соғыстар аралық кезеңдегі экономикалық дағдарыстан және ескі өнеркәсіптерді, оның ішінде тоқыма өндірісін ығыстыра бастаған құрылымдық өзгерістерден ауыр қауіп көрді.

20 ғасыр

1900 жылы Манчестер қаласының аймағы әлемдегі халық саны бойынша 9-шы орынға ие болды. XX ғасырдың басында Манчестер экономикасы машина жасау, химия және электр өнеркәсіптеріне қарай кеңейді. Кеме каналының дамуы 1910 жылы әлемдегі алғашқы өнеркәсіптік парк – Траффорд паркінің құрылуына және АҚШ-тан Форд мотор компаниясы мен Вестингхаус электр корпорациясының келуіне себеп болды. Бұл ықпалы бүгінге дейін "Вестингхаус жолында" және нөмірленген көшелер мен авенюлердің торлы жүйесінде көрініп тұр. 1931 жылы Манчестер халқының саны рекордтық 766 311 адамға жетті. Дегенмен, 1930 жылдардан бастап халық саны үздіксіз төмендеді. Осы кезеңде Манчестердің дәстүрлі өнеркәсібі – мата өндірісі, 1930 жылдардағы Ұлы депрессия мен шетелдік бәсекелестікке байланысты күрт құлдырады. Осы жылдары Әйелдердің азаматтық лигасы қаладағы аналарға арналған медициналық мекемелерді жақсарту үшін күш-жігер жұмсады. Бұл кезеңдегі маңызды өзгерістерге 1908 жылы Манчестер Корольдік ауруханасының Пикадиллиден көшірілуі және 1930 жылдары жаңа қоғамдық кітапхана мен қала әкімшілігі ғимаратының кеңейтілуі жатты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыста Манчестер өнеркәсіптік өндіріс қаласы ретінде маңызды рөл атқарды, соның ішінде Avro ұшақ зауыты (қазір BAE Systems) RAF үшін көптеген ұшақтарды құрастырды, ең танымалдары – Avro Lancaster бомбалаушылары болды. Соғысқа жұмсаған күштерінің нәтижесінде, 1940-1941 жылдар аралығында қала бомбалаудан ауыр зардап шекті. Ол Luftwaffe-ның бірнеше шабуылына ұшырады, әсіресе 1940 жылдың желтоқсанындағы "Рождестволық бомбалау" кезінде тарихи қала орталығының үлкен бөлігі қиратылып, собор қатты зақымданды, оны толық қалпына келтіруге 20 жыл уақыт кетті. Барлығы, Манчестер қалалық округі аумағында жаудың әрекетінен 589 азамат қаза тапқан.

Соғыстан кейінгі

Корольдік биржа 1968 жылы сауданы тоқтатты. 1950-жылдары Манчестер футболдағы супердержава ретінде өркендеудің бастауын берді. Мюнхендегі әуе апатына қарамастан, «Манчестер Юнайтед» футбол клубы әлемдегі ең танымал клубтардың біріне айналып, 1990-жылдардың басынан бастап ағылшын футболында үстемдік құрды. Джон Э. Блейкли 1930-жылдары «Манкуниан фильмдерін» Джордж Формби және Фрэнк Рэндл сияқты солтүстік комедия актерлері үшін құрды. Компания 1947 жылы Манчестерде өзінің «Диккенсон Роуд» студиясын ашты және Блейкли алты жылдан кейін зейнеткерлікке шыққанға дейін сәтті фильмдер тізбегін жасады. Студия 1954 жылы BBC-ге сатылды, сол жылы Ұлыбританияда коммерциялық теледидар пайда болды. Қаладағы «Granada Television» телеарнасының құрылуы студиялардың көптеген таланттарын тартты және Манчестердің мәдени инновациялар дәстүрін жалғастырды, көбінесе оның бағдарламаларындағы әлеуметтік радикализммен ерекшеленді. Сол кезеңде 1960 жылдың желтоқсанында ITV телеарнасында алғаш рет көрсетілген және 60 жылдан астам уақыт бойы эфирде жүрген «Коронация көшесі» атты «Granada TV» операсының жергілікті жұлдыздары ұлттық деңгейде танымал болды. Қала екі футбол клубы – «Манчестер Юнайтед» және «Манчестер Сити» клубының жетістіктеріне байланысты халықаралық БАҚ пен көпшіліктің назарына ілікті. «Манчестер Юнайтед» 20-ғасырдың алғашқы екі онжылдығында екі лига титулын және ФА кубогын жеңіп алды, бірақ соғыс аралық жылдарда алаңдағы формасының төмендеуі мен қаржылық қиындықтармен күресті. Клубтың қайта жаңғыруы 1945 жылы Мэтт Басбиді бапкер етіп тағайындағаннан кейін болды. Ол клубты 1948 жылы ФА кубогының жеңімпазы және 1952 жылы лига чемпионы етіп шығарды. Ол кейіннен көптеген жас ойыншылардан (БАҚ оларды «Басби Бэйбз» деп атады) тұратын өте табысты жаңа команда құрды, ол екі лига титулын жеңіп, жаңа Еуропа кубогында ойнаған алғашқы ағылшын клубы болды. Содан кейін 1958 жылдың ақпан айында трагедия орын алды; клубтың сегіз ойыншысы (олардың үшеуі Англия құрамасының белгілі ойыншылары: Роджер Берн, Томми Тейлор және Дункан Эдвардс) Югославиядағы Еуропа кубогы матчынан оралған рейсте Мюнхендегі әуе апатынан қаза тапты, ал тағы екеуі соншалықты ауыр жарақат алды, олар енді ешқашан ойнамады. Апаттан ауыр жарақат алған Басби жаңа команда құруға қалды. Оның Мюнхен апатынан аман қалған Билл Фолкс және Бобби Чарльтонның арқасында құрылған жаңа «Юнайтед» командасы 1960-жылдары ағылшын футболына үстемдік етті, Денис Лоу және Джордж Бест сияқты жаңа жұлдыздар пайда болды, тағы екі лига титулын, ФА кубогын жеңіп алды, содан кейін 1968 жылы Еуропа кубогын жеңіп алды – бұл турнирді жеңіп алған алғашқы ағылшын клубы. Басби келесі жылы 24 жыл басқарғаннан кейін зейнеткерлікке шықты. 1970-жылдары клубтың жетістіктері аз болды, онжылдықтағы жалғыз маңызды кубогы – 1977 жылғы ФА кубогы, ал клуб тіпті ағылшын футболының жоғары дивизионында бір маусым өткізді. 1980-жылдары тағы екі ФА кубогы жеңісі және үздік төрт лигада тұрақты орын алды, бірақ клуб 1986 жылы Алекс Фергюсонды бапкер етіп тағайындағаннан кейін басталған беспрецеденттік жетістіктер сериясын көрді. Фергюсон 2013 жылы 27 жыл бас жаттықтырушы болып жұмыс істегеннен кейін зейнеткерлікке шыққан кезде клуб тағы 13 лига титулын, бес ФА кубогын, төрт Лига кубогын және екі Еуропа кубогын жеңіп алды. Сер Алекс Фергюсонның басқаруы кезінде клубта ойнаған белгілі ойыншылар (1999 жылы ол рыцарь атағына ие болды) – Брайан Робсон, Марк Хьюз, Райан Гиггс, Эрик Кантона, Дэвид Бекхэм және Уэйн Руни. «Манчестер Сити» 1899 жылы Футбол лигасына қосылды және 1904 жылы ФА кубогымен алғашқы маңызды жеңісін оді. «Манчестер Сити» 1939 жылға дейін бір рет лига чемпионы және екі рет ФА кубогының жеңімпазы болды, бірақ соғыстан кейінгі жылдары одан әрі табысқа жетті, 1956 жылы ФА кубогының жеңімпазынан бастап. Клубтың келесі табысы он жылдан астам уақыттан кейін, 1968 жылы лига чемпионы, 1969 жылы ФА кубогының жеңімпазы және 1970 жылы Джо Мерсер мен Малкольм Эллисон басқаруымен Еуропа кубогы мен Футбол лигасының кубогының қос жеңімпазы болды. 1950 және 1960 жылдардағы ірі ойыншылар арасында Дон Риви, Берт Траутман, Фрэнсис Ли, Колин Белл және Тони Бук болды. Олар 1976 жылы Лига кубогын жеңді, бірақ 1981 жылғы ФА кубогының финалында жеңілгеннен кейін клуб құлдырау кезеңін бастан кешірді, нәтижесінде 1997-1998 жылдар маусымының соңында ағылшын футболының үшінші деңгейіне дейін төмендеді. Содан бері олар 2001-02 жылы бірінші лигаға қайта оралды және 2002-03 жылдан бері Премьер-лигада тұрақты ойыншы болып табылады. 2003 жылға дейін 80 жыл бойы клуб қаланың Мосс Сайд ауданындағы «Мейн Роуд» стадионында ойнады, содан кейін қала орталығының шығысына орналасқан «Сити оф Манчестер» стадионына көшті, ол өткен жылғы Достастық ойындары үшін салынған. 2008 жылы «Манчестер Сити» клубы «Abu Dhabi United Group» компаниясымен 210 миллион фунт стерлингке сатылды және айтарлықтай қаржылық инвестиция алды. Клубтың келесі маңызды кубогы 2011 жылы ФА кубогы болды. Клубтың 44 жылдан бері алғашқы жоғары дивизион лига титулы 2012 жылы, ал 2014 жылы Лига кубогы жеңісі болды. Клуб қазір жеті ішкі лига титулын жеңіп алды. Пеп Гвардиола басқаруымен олар 2018 жылы Премьер-лигада жеңіске жетті, бір маусымда 100 ұпай жинаған жалғыз Премьер-лига командасы атанды. 2019 жылы олар төрт кубокты жеңіп алды, Англиядағы барлық ішкі кубоктарды жинап, Англияның ерлер командасы үшін бұл жетістік алғаш рет болды. «Манчестер Сити» клубының кірісі 2017-18 маусымында 527,7 миллион еуроға тең әлемдегі футбол клубының ең жоғары кірісінің бесіншісі болды. 2018 жылы Forbes клубын 2,47 миллиард долларлық әлемдегі ең қымбат бес клубтың бірі деп бағалады. Көптеген британ қалалары сияқты, 1950 және 1960 жылдары қала кеңінен қайта құрылды, ескі және тығыз қоныстанған үйлер жаңадан салынған көп қабатты үйлерге жол берді. Бұл Манчестердің сыртқы келбетін айтарлықтай өзгертті, бірақ көп қабатты үйлердің тәжірибесі кейінірек танылмады және сәтсіз аяқталды. Қала орталығы да «Манчестер Аркада» сияқты дамулармен кеңінен қайта құрылды. Манчестердің өнеркәсіптік революциядағы маңызды рөлі қайталанды және қала зерттеулер мен әзірлемелер орталығына айналды. Манчестер компьютер революциясына маңызды үлес қосты. Қазіргі заманғы компьютерлердің әкесі Алан Тьюринг Манчестер университетінде жұмыс істеді және оның сақталған бағдарлама тұжырымы 1948 жылы «Манчестер Бэйби» құрылуына әкелді, ол бағдарламаны орындайтын алғашқы электрондық сақталған бағдарламалық компьютер болды. Бұл Фредерик С. Уильямс және Том Килбурн Манчестер университетінде жасады. Одан кейін 1949 жылы «Манчестер Марк 1» құрылды. Бұл өнертапқыштар «Ferranti Mark 1» коммерциялық түрде қол жетімді компьютерде іске асырылды. 1950 жылдардың соңында Манчестер жаңа телефон қызметін сынақ алаңы ретінде таңдалды, ол қазіргі мобильді телефон технологиясының негізін құрады. «Почта оңтүстік Ланкашир радиофоны» қаланың Питерлу телефон станциясынан басқарылды және көлік құралына орнатылған құралдары бар клиенттерге Ұлыбританияның кез келген абонентына қоңырау шалуға мүмкіндік берді. 1974 жылы Манчестер Ланкашир графтығынан бөлінді және Манчестер метрополитендік ауданы құрылды. Қала экономикасының әртараптандырылуы осы құлдыраудың салдарынан зардап шегуге көмектесті. Алайда, көптеген қалалық аудандар сияқты, автомобиль иелігінің өсуі және қаладан шығу көліктерінің пайда болуы көптеген адамдар қала орталығынан айналасындағы қалашықтарға көшуіне әкелді. 1971 жылы Манчестер халқы 543 868 адамға дейін азайды, ал 2001 жылы 422 302 адамды құрады.

IRA бомбасы және оның әсерлері

1980 жылдары Таччерлік деп аталатын радикалды экономикалық реформалар кезінде көптеген дәстүрлі өнеркәсіптердің құлдырауымен қала мен аймақ белгілі бір төмендеуді бастан өткізді. Жаңару онжылдықтың соңына қарай басталды, оған Ұлыбританиядағы жалпы өркендеумен қатар, шығармашылық музыка индустриясы да түрткіс берді. Factory Records және Fac 51 Hacienda сияқты жаңа мекемелер қалаға Madchester деген есімді сыйлады. 1996 жылдың 15 маусымында сағат 11:20-да ИРА қала орталығында британдық территорияда жарылған ең ірі бомбаны жарылды. Әйбағымызға орай, бір сағат бұрын берілген ескертулер арқасында жақын маңдағы аумақ эвакуацияланды, сол себепті бомбадан 200-ден астам адам жарақаттанды, бірақ қаза болғандар жоқ. Басты зиян жақын маңдағы ғимараттардың физикалық инфрақұрылымына келді. Осыдан кейін қала орталығы Хульме мен Салфорд сияқты бұрынғы шаруашылықтан тоқыраған аудандарды жаңғырту жұмыстарымен бірге кең ауқымды жаңаруға ұшырады. Бұл қайта құру қала орталығының жаппай жаңғыруына себеп болды, мысалы, Printworks және Triangle сияқты кешендер сауда және ойын-сауық үшін жаңа қалалық орталықтар құрды. Осы жаңғырту толыққанды аяқталуына он жылдан астам уақыт кетті. 2006 жылдың қыркүйегінде жаңартылған Манчестер Арндал аяқталып, орталыққа Ұлыбританиядағы ең ірі қалалық сауда орталығы атағын әкелді. Бомба жарылысынан зақымдалмаған жақын маңдағы пошта жәшігіне орнатылған тақташада былай деп жазылған: "Бұл пошта жәшігі 1996 жылдың 15 маусымында осы аймақ бомбадан қираған кезде, дерлік зақымданбаған күйінде тұрды. Жәшік қала орталығын қайта құру кезінде алынып, 1999 жылдың 22 қарашасында бастапқы орнына қайта қойылды."

21 ғасыр

2002 жылы қалада XVII Комонвелл ойындары өте сәтті өтті, бұл бұрын күмәнмен қараған көптеген адамдардың мақтауына ие болды. Манчестер Олимпиада ойындарын қабылдауға екі рет тырысып, 1996 жылы Атлантаға, 2000 жылы Сиднейге жеңіліп қалды. 1990 жылдары Манчестерде бандалық қылмыс кеңінен таралды, әсіресе жас жігіттердің қатысуымен болған оқ атысу оқиғалары және жасөспірімдердің қолға қаруды «мода аксессуары» ретінде тасымалдауы туралы хабарлар көп болды. Мұндай қылмысты азайту үшін қару-жарақ қолдануға тыйым салу, қоғаммен бірлесіп жұмыс істеу, жастарды бандаларға қосылудан алдау және банда басшыларын түрмеге жабу сияқты шаралар қабылданды. Нәтижесінде 2007 жылдан бері қарулы қылмыстар жыл сайын азайып келеді. 2011 жылғы қылмыс статистикасы бойынша Ұлы Манчестерде 100 000 тұрғынға шаққанда 19,2 қарулы қылмыс тіркелді, бұл көрсеткіш Лондонның Метрополитен полициясы аймағында 35,1, ал Батыс Мидлендс аймағында 34,3 құрады. Қаланың Канал көшесі ауданы «Гей ауылы» деп белгілі. Манчестердің «Ұлыбританияның гей астанасы» мәртебесіне деген талабы 2003 жылы жыл сайынғы Europride фестиваліне қабылдаған кезде нығайтылды. 1980 жылдары Манчестердегі Виктория университеті өзінің жетекші «қызыл кірпіш» университеттерінің бірі ретіндегі беделін пайдаланды. Осы кезеңде соғыстан кейінгі жылдары құрылған көптеген университеттер өсу және инновация саясатын белсенді түрде жүзеге асырды. Университет сол себепті беделінің төмендеуін байқады және 1990 жылдары ғана жаңару бағдарламасын бастады. 2004 жылдың қазан айында Манчестердегі Виктория университеті мен UMIST бірігіп, Ұлыбританиядағы ең ірі университет – Манчестер университетін құрды, ол әлемдегі жетекші ғылыми-зерттеу орталықтарының бірі болуды мақсат етеді. 1996 жылғы ИРА бомбалаудан кейін жаңартылып, XVII Комонвелл ойындарының көмегімен Манчестер қаласының орталығы айтарлықтай өзгерді. Қаланың 1960 жылдардан бері сақталған үлкен бөліктері бұзылып, қайта жараңдалды немесе шыны мен болаттан жасалған заманауи құрылыстармен жаңартылды. Бұл трансформацияның жақсы мысалы – Манчестер Арндал. Көптеген ескі диірмендер мен мата қоймалары пәтерлерге айналдырылды, бұл қалаға көбірек заманауи және жоғары деңгейлі көрініс беруге көмектесті. Хулм сияқты кейбір аудандар (1960 жылдары көп қабатты үйлермен Викториялық шұңқырларды алмастыру әрекеті сәтсіз аяқталған) кең ауқымды жаңарту бағдарламаларынан өтті және көптеген миллион фунттық лофтхаус пәтерлері дамыды, бұл өсіп келе жатқан бизнес қауымдастығына қызмет ету үшін салынды. 2006 жылы аяқталған 168 метр биіктігіндегі, 47 қабаттан тұратын Бетхам мұнарасы Ұлыбританиядағы ең биік тұрғын үйді ұсынады. Төменгі 23 қабат Хилтон қонақ үйін құрайды, ал жоғарғы 24 қабат пәтерлерден тұрады. Бетхам мұнарасының биіктігі бастапқыда 171 метр болуы жоспарланған, бірақ жергілікті жел жағдайларына байланысты бұл өзгертілді. 2007 жылдың қаңтар айында тәуелсіз Казино кеңесші комиссиясы Манчестерге Ұлыбританиядағы жалғыз суперказиноны салуға лицензия берді, бұл қаланың Шығыс бөлігін жаңартуға көмектесуі тиіс еді. Бірақ наурыз айында Лордтар палатасы бұл шешімді үш дауыспен қабылдамады, бұл Төменгі палатаның бұрынғы қабылдауын күшсіз қылды. Бұл суперказиноны және басқа 14 кішігірім жеңілдіктерді соңғы шешім қабылданғанға дейін парламенттік беймәлімдікте қалдырды. 2007 жылдың 11 шілдесінде үкіметке жақын көз суперказино жобасының «суда батып кеткенін» мәлімдеді. Манчестер сауда палатасының бір өкілі «көптеген уақыт пен ақшаның ысырап болғанына» таңырқап, «біраз ойшаң болғанын» айтты. Премьер-министрмен кездесуден кейін Манчестер қалалық кеңесі 2007 жылдың 24 шілдесінде баспасөз мәслихатында «кейбір хабарламаларға қайшы болғанымен, аймақтық казиноға есік жабылмағанын» мәлімдеді. Суперказино 2008 жылдың ақпан айында ресми түрде жойылды, ал «Манчестер евенд Ньюс» газеті бұл оқиғаға байланысты берілген өтемақы пакетін «жаңадан жасалған жоспарлар, айналым және бос уәделер» деп сипаттады. 2008 жылғы УЕФА кубогының финалында Рейнджерс жанкүйерлерінің жасаған тәртіпсіздігінен қала орталығының кейбір бөліктері зардап шекті. 2011 жылы Манчестер мен Салфорд ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне ену үшін алдын ала тізімге алынды. Бұл ұсыныстың негізгі тақырыбы – индустриалды революцияны тудырған алғашқы канал деп саналатын Бриджвотер каналы. 9 тамыздағы сейсенбіде Манчестер мен Салфорд орталықтары 2011 жылғы Англиядағы тәртіпсіздіктерден зардап шеккен көптеген қалалар мен қалалардың қатарында болды. 2017 жылдың 22 мамырында қала соғыстан кейінгі ең ауыр трагедиясын бастан өткерді, осы кезде ливиялық иммигрант, исламист экстремист Саламан Абеди Манчестер аренасында американдық әнші Ариана Гранденің концертінен кейін өзіне-өзі бомбалады. Абеди өзімен бірге тағы 22 адамды өлтірді және 800-ден астам адамды жарақаттады, олардың көптегені балалар, жасөспірімдер және жастар еді. Бұл Ұлыбританиядағы ең қорқынышты террористик шабуыл және 2005 жылғы 7 шілдедегі Лондон бомбалаудан бері болған алғашқы өзіне-өзі бомбалау оқиғасы болды. Шабуыл бүкіл әлемде айқын айыптауға ұшырады және Ұлыбританияның қауіп деңгейі 2007 жылдан бері алғаш рет «критикалық» деңгейге көтерілді. Зардап шеккендердің көптегені Ұлы Манчестер аймағынан және Шешир мен Ланкаширдің көршілес аймақтарынан болды.

Азаматтық тарих

Манчестер қаласына (сол кездегідей) 1301 жылы Манчестер барондығының және Манчестер иелігінің иегері Томас де Грели жарғы берді, бірақ 1359 жылы сот ісі нәтижесінде қалаға берілген боронды мәртебесі жоғалды. 19 ғасырға дейін Манчестер ежелгі Манчестер приходінің көптеген қалаларының бірі болды, ол қазіргі метрополиялық округтан ауданы жағынан кеңірек болды. 1792 жылы Манчестер қалашығын жақсарту мақсатында, көбінесе полиция комиссарлары деп аталатын комиссарлар құрылды. 1835 жылғы Муниципалдық корпорациялар заңы көптеген ескі борондыларды сайланған кеңестері бар, жаңа стандартталған муниципалдық борондыларға айналдырды және басқа қалаларға муниципалдық боронды болуға мүмкіндік беретін қағидаларды қамтыды. Манчестер жаңа қағидалардан пайдаланып, 23 қазан 1838 жылы қаланы муниципалдық боронды ретінде бекітетін жарғы алды. 1838 жылы құрылған боронды Ардвик, Бесвик, Читем, Чорлтон-он-Медлок, Хулм және Манчестер қалашықтарын қамтыды. Муниципалдық боронды 1832 жылғы реформа заңы бойынша құрылған Манчестер парламенттік округінен сәл кішірек болды, сондай-ақ Брэдфорд, Харпурхи және Ньютон да оған кірді. 1840 жылдың 11 желтоқсанында Манчестер кедейлер одағы ресми түрде жарияланды және аймақтағы кедейлер заңын басқару және қаржыландыру жауапкершілігін өз мойнына алды.

Манчестер қаласы

1853 жылғы 29 наурызда бұл аудан қала мәртебесіне ие болды. 1885 жылы Брэдфорд, Харпурхи, Рашолм және Мосс Сайд және Уитингтон округтерінің бөліктері Манчестер қаласына қосылды. 1888 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Заңы бойынша Манчестер қаласы 1889 жылы округтік қала мәртебесін алды, бірақ "қала" атағын сақтап қалды. Кейін Линкольн алаңындағы кішкентай жер учаскесінде Бейбітшілік бағы салынды.

Үлкен Манчестер

1974 жылға дейін Үлкен Манчестер аймағы Чешир және Ланкашир арасында бөлінген еді, көптеген бөліктері тәуелсіз округтік муниципалитеттер болып табысты. Бұл аймақ «Оңтүстік-Шығыс Ланкашир – Солтүстік-Шығыс Чешир» деген мағынаны білдіретін «SELNEC» деп бейресми түрде танымал болды. Сонымен қатар, Йоркширдің Батыс Ридингінің (Саддлворт аймағында) және Дербиширдің шағын бөліктері де кірген. SELNEC 1969 жылғы Редклиф Мод есебінде «мегаполистік аймақ» ретінде ұсынылған. Бұл аймақтың солтүстік шекарасы шамамен бүгінгі Үлкен Манчестермен бірдей болды, бірақ солтүстік-шығыстағы Чеширдің көбірек аумағын, соның ішінде Макклсфилд және Уоррингтон қалаларын қамтыды. Оған сондай-ақ Дербиширдегі Глоссоп та кірді. 1969 жылы SELNEC жолаушылар тасымалы басқармасы құрылды, ол ұсынылған SELNEC-тен кіші аумақты, бірақ болашақ Үлкен Манчестерден өзгеше аумақты қамтыды. Редклиф Мод есебі консервативтік партия үкіметі тарапынан 1970 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін қабылданбаса да, үкімет жергілікті басқару реформасын жүргізуге бейімділік танытып, Манчестерге негіделген округтың қажеттілігін мойындады. Оның бастапқы ұсынысы Редклиф Мод есебіндегі SELNEC-тен әлдеқайда кіші болды, бірақ Уилмслоу, Уоррингтон және Глоссоп сияқты шеткі аймақтар графтық округтерге қосылып, олардан алынып тасталды. Үлкен Манчестердің мегаполистік округі 1974 жылы құрылды. Үлкен Манчестердің өкілді округтік кеңесі 1985 жылғы Жергілікті басқару заңынан кейін 1986 жылы таратылды. Дегенмен, Үлкен Манчестер әлі де метрополиттік және салтанатты округ мәртебесін сақтап тұр.