Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Соленттың оңтүстігіндегі арал
Island south of the Solent
Уайт аралы тарихи және археологиялық ескерткіштерге толы, динозаврлардың қаңқа қалдықтары табылған тарихқа дейінгі қазба орындарынан бастап, қола дәуіріне, темір дәуіріне және рим дәуіріне дейінгі тұрғын үйлер мен заттарға дейін.
The Isle of Wight is rich in historical and archaeological sites, from prehistoric fossil beds with dinosaur remains, to dwellings and artefacts dating back to the Bronze Age, Iron Age, and Roman periods.
Құрылу
Солент өзені – ерте плейстоцен немесе соңғы плиоцен кезеңдерінде Гэмпшир алқабын сумен ағызатын Канал өзенінің ең ірі саласы болды. Мезолит дәуірінде Солтүстік Еуропадағы теңіз деңгейі қазіргі деңгейден 30-40 метрге төмен болды, ал Британия айналған жер Солтүстік Еуропаның түбегіне жатқан. Арал соңғы мұз дәуірінің соңында, шамамен 8-9000 жыл бұрын, теңіз деңгейінің көтерілуі және мұз астында болған солтүстіктің мұздықтан кейінгі көтерілуі нәтижесінде пайда болды, бұл оңтүстік Британияның жерінің суға батуына әкелді. Осының салдарынан Солент өзенінің бұрынғы аңғары солтүстікке қарай, ал болашақ Англия арнасы оңтүстікке қарай суға батып, Уайт аралы Британиядан бөлінді. Теңізге ашылғаннан кейін, толқындар Соленттің енін кеңейтті.
The River Solent was the largest tributary of the Channel River that drained the Hampshire Basin from the Early Pleistocene or late Pliocene. During the Mesolithic period, sea levels in northern Europe were some 30 to 40 metres lower than today, and the land that became Britain was a peninsula of northern Europe. The island was formed at the end of the last Ice Age, about 8–9000 years ago, as sea levels rose, and the land of southern Britain sunk due to the post glacial rebound of the north that had been under the ice. This flooded the former river valley of the Solent to the north, and the future English Channel to the south, and cut Wight off from the island of Britain. Once open to the sea, tidal scouring widened the Solent.
Неолит дәуірі
Неолит дәуірінде Боулднор Таяу Шығыспен сауда жасаған теңіз порты болған деген теориялар бар, немесе көшпелі жинаушылар бұрынғыдан да кеңірек аумақтарда қоныс аударған болуы мүмкін, себебі бидай 8000 жыл бұрын, солтүстік Еуропада егілгені белгілі болғанға дейін жүздеген, тіпті мыңдаған жылдар бұрын осы жерде табылған. Моттстон жанындағы Лонгстоун (кейіннен англосаксондықтардың бас қосу орнына айналған төбедегі тұрған тас, осы 'кеңес тасы' жақын жердегі елді мекенге ат берген) – Афтон Дауындағы ұзын қоршау және Теннисон Дауындағы 'қоршаулы жерлеу орнымен' бірге неолиттік (Жаңа тас дәуірі) кезеңнен сақталған үш ескерткіштің бірі.
There are theories that, during the Neolithic era, Bouldnor was a seaport that traded with the Middle East, or that nomadic gatherers roamed over wider areas than previously thought, because wheat was present there 8,000 years ago, hundreds if not thousands of years before it is known to have been grown in northern Europe. The Longstone near Mottistone (the standing stone on the hill later becoming an Anglo Saxon meeting place, this 'moot stone' giving name to the nearby settlement) is one of the only three surviving Neolithic (New Stone Age) sites, along with a long barrow on Afton Down and a 'mortuary enclosure' on Tennyson Down.
Қола дәуірі
Неолит және Рим дәуірлері аралығында Оңтүстік-Шығыс Британия континенттен айтарлықтай көші-қонды бастан өткерді. Оңтүстік Уайт және Шалфлит сақталатын монеталар сияқты, соңғы Темір дәуірінің монеталарының табылуы, жақын тайпалармен де, алыс елдермен де сауда байланыстарын көрсетеді. Бұл сақталатын монеталар мен құймалар жерленгенге дейін белгісіз себептермен бүлінген; мұндай ерекшелік тек Хэмпшир мен Уайт аймақтарында табылған монеталарда ғана кездеседі. Жергілікті жерде табылған монеталардың шығу тегінің алуандығы Британияның басқа аймақтарына қарағанда көбірек байқалады және бұл аралдың белгілі бір деңгейде саяси тәуелсіздігі болғанын көрсетеді. Аралда қола дәуіріне қатысты 240-тан астам қабір төбелері немесе дөңгелек құрғандар бар, олардың көбісі әктас төбелерінде орналасқан. Галлибери Даунындағы бір жыртылған құрған 1979-80 жылдары қазылып, б.з.д. 1600-1400 жылдар аралығында жасалғаны анықталды. Бембридж маңындағы әктас жартастардағы сақина тәрізді орлардың (құрғандардың қалдықтары) суреті әуеден түсірілген фотосуреттерде де кездеседі. Темір дәуірінен маңызды табылған жалғыз орын – Чиллертон Даунындағы төбелік бекініс. Дегенмен, үш римдік вилла орнынан Темір дәуірінің соңғы кезеңіне жататын керамикалық бұйымдар табылған, бұл тұрғын үйлердің үзіліссіз сақталуын көрсетеді. Қола дәуіріндегі Британия Корнуолл мен Девон аймандарындағы кен орындарынан қалайының мол қорын тапқан. Қола балқыту үшін қалайы қажет. Сол кезде теңіз деңгейі қазіргіден төмен болғандықтан, экспортқа арналған қалайыны Солент арқылы төмен су кезінде арбалармен немесе Феррибиде табылған қайықтар сияқты кемелермен тасымалдауға болыпты. Бронза дәуірінде қалайы тапшылығы және шамамен б.з.д. 1300 жылы Жерорта теңізіндегі сауданың тоқырауы металлургтерді қоланың орнына басқа материал іздеуге итермеген болуы мүмкін.
Between the Neolithic and Roman eras, Southeastern Britain experienced significant migration from the continent. Finds of late Late Iron Age coins, such as the South Wight and Shalfleet Hoards, suggest trading links both with nearby tribes and further afield. The coins and ingots from these hoards had been defaced before burial, for reasons that are unknown; this feature has only been found in coin finds from Hampshire and Wight. The variety of origin of the coins found locally is more marked than elsewhere in Britain and suggests that the island may have had a degree of political separation. The island has over 240 bronze age burial mounds or round barrows, nearly all on the chalk downs. One plough damaged barrow on Gallibury Down was excavated during 1979 80 and dated to between 1600 1400 BCE. There is also evidence from aerial photographs of ring ditches (the remains of barrows) on the limestone near Bembridge. The only significant Iron Age find is at Chillerton Down, where there was a hill fort. However three of the Roman villa sites have also produced late Iron Age pottery, which suggests a continuity of occupation. Bronze Age Britain had large reserves of tin from mining in Cornwall and Devon. Tin is necessary to smelt bronze. At that time the sea level was much lower, and so tin for export could be brought across the Solent at low tide on carts, or possibly on boats such as those found at Ferriby. A shortage of tin during the Bronze Age collapse and trade disruptions in the Mediterranean around 1300 BCE may have forced metalworkers to seek an alternative to bronze.
Этимология
Б.з.д. 1-ғасырдағы грек-сицилиялық Диодор Сицилийдің Ίκτιν (Иктин) деген сөзді Уайт аралына сілтеме ретінде айтуы мүмкін деген болжам бар, бірақ қазір Корнуоллдағы Сент-Михаэль тауының ықтимал екені ескеріледі. Бір ғасырдан кейін Плиний Ескісі латын тілінде Vectis деп атап, ал 2-ғасырдың ортасында Птолемей Vectis-тің орналасқан жерін "Магнус Портустан төмен" деп нақтылайды (вероятно, Бошам порты). Рим тарихшысы Суэтоний 43 жылы аралды басып алу туралы айта келіп, оны "insula Vecta" деп атайды, бұл болашақ император Веспасианға қатысты, ол "Британияға жорық жасап, отыз шайқас өткізіп, екі соғысшыл тайпаны бағындырып, жиырмадан астам қаланы, сондай-ақ барлық Vectis аралын басып алды". Vectis түрі сенімді көрінеді, бірақ Ривет пен Смит оның этимологиясына күмәнді қарады. 1164 жылғы Неннийдің қолжазбасындағы түсіндірме көне ағылшын тіліндегі wiht сөзін латын тіліндегі divorcium сөзімен байланыстырады, бұл жазушыларды аралдың Соленттың екі саласының арасында тетік (латынша vectis) сияқты орналасқаны туралы ойға жетеді. Бұл сөз бритт тілінде болуы мүмкін, кельт түбірінен шыққан, ирланд тіліндегі fecht "саяхат" және валли тіліндегі gwaith "жұмыс" сөздерімен байланысты. 2010 жылы жасалған терең зерттеу *wextiz протогерман сөзіне назар аударады, ол латын тілінде Vectis болып айтылған және қазіргі тілдерде де сақталған, мысалы, қазіргі ағылшын тіліндегі whit "кішкентай нәрсе" (ағылшын тіліндегі wight орта ағылшын тілінен қайта келген сөз саналады), неміс тіліндегі wicht "ергежейлі, кішкентай адам", голланд тіліндегі wicht "кішкентай қыз" және норвег тіліндегі vette "жан, жаратылыс (әсіресе мистикалық)" сөздері. Бұл "қыз аралы" немесе "кішкентай серік" сияқты мағынаны білдіруі мүмкін; алайда, егер герман тілдері Рим дәуірінде Британияда кеңінен қолданылмаса, онда олар латын тіліндегі Vectis сөзінің бастауы болмауы ықтимал. Дегенмен, соңғы кезде оңтүстік Британияның сол кездегі халқы кельт емес, герман тілді болған деген пікір айтылуда, бұл аралдың атының германдық тамырлары болуы мүмкін деген мүмкіндікті қайта қарастыруға негіз береді.
It has been suggested that a 1st century BCE reference to Ίκτιν (Ictin) by the Graeco Sicilian Diodorus Siculus might refer to the Isle of Wight, although St. Michael's Mount in Cornwall is now considered more likely. A century later, Pliny the Elder uses its Latin name Vectis and in the mid 2nd century Ptolemy confirms the position of Vectis as " below Magnus Portus" (probably the port near Bosham). The Roman historian Suetonius calls the island "insula Vecta" in his account of its capture in year 43, referring to the future emperor Vespasian, who "proceeded to Britain where he fought thirty battles, subjugated two warlike tribes, and captured more than twenty towns, besides the entire Isle of Vectis". The form Vectis seems reasonably robust but Rivet and Smith were uncertain of its etymology. A gloss on an 1164 manuscript of Nennius equates Old English wiht with Latin divorcium, which has encouraged writers to think that the island sits like a lever (Latin vectis) between the two arms of the Solent. The word could be Brittonic, from a Celtic root akin to Irish fecht "journey" and Welsh gwaith "work". A detailed study in 2010 draws attention to the Proto Germanic word *wextiz, which would have been Vectis in Latin, and survives in various modern language forms, including Modern English whit "something small" (English wight is considered a revival from Middle English), German wicht "dwarf, imp", Dutch wicht "little girl" and Norwegian vette "being, creature (especially supernatural)". This might suggest that the meaning is something like "daughter island" or "little companion"; however if Germanic languages were not widely spoken in Britain during the Roman era, as has been the consensus, then they would be an unlikely source for the Latin Vectis. However more recently it has been argued that the inhabitants of southern Britain at this time may indeed have been Germanic, rather than Celtic, which could re open the possibility of the island's name having Germanic roots.
Рим дәуірі
Римдіктер Британияның оңтүстігін, соның ішінде Уайт аралын шамамен төрт жүз жыл бойы басып алды. Римдіктер аралда қалалар салған жоқ, бірақ ол ауыл шаруашылығының орталығына айналды және кем дегенде жеті римдік вилласы белгілі. Ньюпорт және Брейдингтегі римдік виллалар қазба жұмыстары арқылы ашылып, қазір көпшілікке ашық. Брадинг шамамен 300 жылға толық дамыған кезде, аралдағы ең ірі вилла болып саналды – әсерлі мозаикасы бар аулалы вилла, бұл аралдың ауыл шаруашылығы өнімдерінен мол табыс түскенін көрсетеді. Біздің заманымыздың төртінші немесе бесінші ғасырларында рим әскерлері мен шенеуніктері Британиядан шығып кетті.
The Romans occupied southern Britain, including the Isle of Wight, for nearly four hundred years. The Romans built no towns on the island, but it became an agricultural centre, and at least seven Roman villas are known. The Roman villas at Newport and Brading have been excavated and are open to the public. When fully developed around AD 300, Brading was probably the largest on the Island, being a courtyard villa with impressive mosaics, suggesting a good income was being made from the agricultural produce of the island. By the late fourth or early fifth centuries AD, Roman troops and officials had withdrawn from Britain.
Ют патшалығы
Беданың шіркеу тарихында Векта, Гэмпширдің бір бөлігімен және Кенттің көп бөлігімен бірге ютар тайпасы қоныстанған. Англосаксон жылнамасына сәйкес, Сердик және оның ұлы Синрик 530 жылы аралды жаулап алды. 534 жылы Сердик қайтыс болғаннан кейін арал оның немерелері Стюф пен Витгарға берілді. Дегенмен, 544 жылы қайтыс болған деп есептелетін «Витгар» есімінің нақты тұлғаға тиесілі ме, әлде ол жер атынан туындаған ма, әлі белгісіз. «Уайт аралдықтары» «Витвара» деп аталды. Карисбрук «Уайт аралдықтарының бекінісі» («Виттварасбург») ретінде белгілі болды, немесе бекініс Витгардың құрметіне аталған болуы мүмкін. Беда 686 жылы Уэссекс патшасы Кэдвалланың аралға шабуыл жасауын сипаттаған (Беда бұл жазбаны елу жылдан кейін жасағанын және оның күндерінің кейбіреуі шамамен есептелгенін атап өткен). Ол былай деп жазады: «Кэдвалла Гевиссай патшалығын басып алғаннан кейін, ол осы уақытқа дейін толығымен сенімсіздікке берілген Уайт аралын да басып алды және оның тұрғындарының барлығын аяусыз қырды, олардың орнына өз өлкесінен адамдарды орналастыруға тырысты, аралды алса, жердің төртінші бөлігі мен олжаның төртінші бөлігін Құдайға беруге ант берді, тіпті оның Христиан дініне қайта оралмағаны да айтылады. Ол осы уәдені орындап, сол жерді Құдайға қызмет ету үшін Епископ Вилфридке берді». Арвальд шайқаста қаза тапты, ал оның немерелері Кэдваллаға сатқынына беріліп, өлім жазасына кесілді. Беданың айтуынша, шіркеуге 300 «гайд» (әрқайсысы бір отбасын асырай алатын жер көлемі) берілді. Осы кезеңнен қалған археологиялық деректер өте аз. Басты орындар – ХІХ ғасырда қазба жұмыстары жүргізілген және қаңқалар, темір қылыштар, пышақтар, брошкалар мен әшекейлер сияқты зергерлік бұйымдар табылған Чесселл Даун және Боукомб Даун зираттары. Ең үлкен брошкалар Британ мұражайында сақталады, ал кейбір қылыштар, қалқанның бөліктері, кішкентай брошкалар мен әшекейлер округтік археологиялық орталықта сақталған.
In Bede's ecclesiastical history, Vecta, along with parts of Hampshire and most of Kent, was settled by Jutes. According to the Anglo Saxon Chronicle, Cerdic and his son Cynric conquered the island in 530. The Chronicle states that after Cerdic died in 534, the island was given to his nephews Stuf and Wihtgar. However, it is uncertain whether "Wihtgar", who is believed to have died in 544, was a real person or came from a misunderstood place name. The "Men of Wight" were known as "Wihtwara". Carisbrooke was known as the "Fort of the Men of Wight" ("Wihtwarasburgh"), or alternatively the fort may have been named after Wihtgar. Bede describes the invasion of the island in 686 (noting that Bede was writing fifty years later, and some of his dates are considered approximate) by Caedwalla, a Wessex King. He writes: "After Caedwalla had obtained possession of the kingdom of the Gewissae, he took also the Isle of Wight, which till then was entirely given over to idolatry, and by merciless slaughter, endeavoured to destroy all the inhabitants thereof, and to place in their stead people from his own province; binding himself by a vow, though it is said that he was not yet regenerated in Christ, to give the fourth part of the land and of the spoil to the Lord, if he took the Island. He fulfilled this vow by giving the same for the service of the Lord to Bishop Wilfrid ". Arwald died in action, and his nephews were betrayed to Caedwalla and executed. Bede adds that 300 "hides" (each being the land that could support a family) were given to the Church. Little archaeological evidence of this period survives. The main sites are cemeteries at Chessell Down and Bowcombe Down, both excavated in the nineteenth century to produce skeletons, iron swords, knives, and jewellery such as brooches and buckles. The biggest brooches are in the British Museum but some swords, parts of shields, small brooches and buckles are retained in the county archaeological centre.
Саксон кезеңі мен викингтер
Шамамен 685-686 жылдар аралығында арал Уэссекстің бір бөлігі деп есептелді, ал Батыс Саксон патшалары бүкіл Англияны билегеннен кейін Англияның бір бөлігіне айналды. Англо-саксон жылнамасы Вихт аралының викингтердің шабуылынан қаншалықты зардап шеккенін айтады: «Содан кейін олар тағы бір рет Уайт аралында тоқтады, сонымен қатар Хэмпшир мен Сассекстен тамақтанды». Ұлы Альфредтің флоты 871 жылы «Девон мен Уайт аралын қиратқаннан» кейін даниялықтарды жеңді. 900 жылға қарай корольдік графтықтарға бөлінді, ал арал Хэмпшир графтығының құрамына кірді. Этельредтің (975-1014) билігі тұсында викингтердің екінші толқыны шабуылдары кезінде, олар Нормандиядағы «туыстарындарымен» паналаса алмағандықтан, аралды уақытша қысқы база ретінде жиі пайдаланды. 1002 жылы Этельред Англиядағы барлық даниялықтарды өлтіруге бұйрық берді. 1003 жылдан бастап Суэйн Форкбард Англияға шабуыл жасады, бұл, ішінара, қырғынның кек алуы болуы мүмкін. Сондай-ақ 1002 жылы Этельред нормандық принцесса Эммаға үйленді, содан кейін нормандарды викингтерге баспана бермеуге көндірді. Осыдан кейін олар аралға жиі келіп тұратын болды. 1006 жылы Жылнамада: «қыс жақындағанда әскер үйге қайтты, ал Мартинмас өткеннен кейін шабуылдаушы әскер Уайт аралындағы қауіпсіз базасына келді және барлық жерде өздеріне қажетті нәрсені қамтамасыз етті», - делінген. 1013 жылы Суэйн одан да күшті шабуылдарды бастады, ал Этельред аралға қашуға мәжбүр болды: «Содан кейін қыс ортасында король флоттан Уайт аралына бұрылды және маусым бойы сол жерде болды; және маусымнан кейін теңіз арқылы Ричардқа [Нормандияға] бұрылды, және Суэйннің өліміне дейінгі бақытты оқиға болғанға дейін сол жерде болды». Этельред қайтыс болғаннан кейін Англия Данияның билігіне көшті, ал арал 1022 жылы Жылнамада жазылғандай, олардың флоттары үшін база болып қала берді: «Бұл жерде король Кнут кемелерімен Уайтқа барып келді». Англия ағылшын патшасына қайтып оралғаннан кейін, кейде викингтердің шабуылы жалғасты; 1048 жылы Жылнамада: «Ағылшын жерінде үлкен жер сілкінісі болды. Сол жылы Сэндвич пен Уайт қалаларына шабуыл жасалып, ондағы ең жақсы адамдар қаза тапты. Викингтердің патшалықты қуатты графтар арасында бөліп-бөлу салты олардың кетуінен аман қалды, ал Уэссекс граф Годвиннің, содан кейін оның ұлы Гарольд Годвинсонның, болашақ король Гарольдтың бақылауына көшті. 1066 жылы мұрагерлік соғысы кезінде аралды әртүрлі үміткерлер база ретінде пайдаланды. Біріншіден, «конт Тостиг теңізден тыс Уайтқа келді, және ол ала алатын үлкен флотпен, және ақша мен азық-түлік берілді; содан кейін ол жерден кетіп, теңіздің кез келген жеріне зиян келтірді», ал кейіннен оның ағасы Гарольд Годвинсон «Уайтқа барды, және барлық жаз және күз бойы сол жерде жатты; және құрлық әскері теңіздің кез келген жерінде сақталды, бірақ соңында ол пайдасыз болды». Екі адамның да аралда елтаңбалары болды – Гарольд Кернде, ал Тостиг Нунвеллде.
From about 685 686 the island can be considered part of Wessex, and after the West Saxon kings ruled all England, then part of England. The Anglo Saxon Chronicle tells how Wiht land suffered from Viking raids: "And then another time they lay in the Isle of Wight, and meanwhile ate out of Hampshire and of Sussex". Alfred the Great's navy defeated the Danes in 871 after they had "ravaged Devon and the Isle of Wight". Around 900 the kingdom was divided into shires, and the island became part of the shire of Hampshire. During the second wave of Viking attacks in the reign of Ethelred the Unready (975 1014) the island was often used by them as a temporary winter base, when they were unable to shelter with their 'cousins' in Normandy. In 1002 Ethelred ordered the killing of all Danes in England, in the St. Brice's Day Massacre. From 1003 onwards, Sweyn Forkbeard raided England, which may partly have been to avenge the massacre. Also in 1002 Ethelred had married the Norman princess Emma, and then persuaded the Normans not to give the Vikings shelter. Thereafter they were more regular visitors to the island. In 1006 the Chronicle records: "when it drew near to winter, the army travelled home, and after Martinmas the raiding army came to its secure base on the Isle of Wight and there provided themselves everywhere whatever they needed", and then records raids that they made from there into southern England. In 1013 Sweyn began a more concerted invasion, and Ethelred was forced to flee to the island: "And then at midwinter the King turned from the fleet to the Isle of Wight, and was there for the season; and after the season turned across the sea to Richard [of Normandy], and was there until the happy event of Swein's death occurred.". After Ethelred himself died, England came under Danish rule, and the island continued to be a base for their fleets as recorded by the Chronicle in 1022: "Here King Cnut went out with his ships to Wight." After England returned to an English king, occasional Viking raids continued; in 1048 the Chronicle records: "a great earth tremor widely in England. And in the same year Sandwich and Wight were raided, and the best men that were there were killed; and King Edward [the Confessor] and the earls went out after them in their ships". The Viking practice of sub dividing the kingdom amongst powerful Earls had survived their departure, and Wessex came under the control of Earl Godwin, and then his son Harold Godwinson, the future King Harold. During the war of succession in 1066, the island was used as a base by various contenders. Firstly "came Earl Tostig from beyond the sea into Wight, and with as great a fleet as he could get, and there was given both money and provisions; and then went from there, and did harm everywhere along the sea cost he could get to" and later his brother Harold Godwinson " went into Wight, and lay there all the summer and the autumn; and a land army was kept everywhere by the sea, although in the end it was to no avail". Both men had manors on the island Harold at Kern and Tostig at Nunwell.
Нормандықтар жаулап алды
1066 жылы Гастингс шайқасынан кейін Уайт аралы мен Англияның қалған бөлігі Норман дәуіріне енді. Аралға тағы 479 жыл бойы шетелдік елдің бірі басып кірген жоқ. 1086 жылғы «Домсдей» кітабында аралдың аты «Wit» деп тіркелген. Вильгельм Жеңімпаз оның жер-иелік құқығын өзінің туысы Вильгельм ФицОсбернге сыйлады, ол Уайт аралының иесі болды. Карисбрук монастыры мен Карисбрук қамалының бекінісі салынды (бұл жер бұрын римдіктер, содан кейін ютар немесе саксондармен бекітілген болуы мүмкін; викингтерден қорғану үшін сақталған кеш саксон қабырғасының немесе бургының қалдықтары бар). Осыдан кейін аралдағы адалдық серт патшаға емес, ФицОсбернге «Лорд» ретінде берілді, ал 1100 жылы Генрих I оның мұрагерлігінен кейін бұл рөл де Редверс отбасына берілді. Шамамен 200 жыл бойы, 1100-1293 жылдар аралығында, арал жартылай тәуелсіз феодалдық иелік болды, де Редверс отбасы Карисбруктан билік жүргізді. Соңғы жеке меншік иесі – Норман графинясы Изабелла де Фортибус, ол 25 жасында ағасының кенеттен қайтысынан кейін мұрагерлікке ие болды. Ол отыз жыл билік етті, осы уақыт ішінде барлық балалары қайтыс болды. 1293 жылы өлім төсегінде ол аралды Эдуард I-ге сатуға көндірілді, осылайша ол Англия коронасының бақылауына өтті. Ньютаунды Винчестер епискобы және оның Свенстондағы шіркеулік иелігі құрды, ал 1256 жылы қала мәртебесін алды. Ол гүлденбеді, өйткені ол Ярмут, Ньюпорт және Саутгемптонның бар болған порларымен бәсекелесті, сондай-ақ француз шабуылдары кезінде (әсіресе 1377 жылы) көптеген зақымдарға ұшырады. Бұл Чейл лорды Уолтер де Годетонның Сент-Кэтрин ораториясын салуына әкелді, бұл оның жасаған қылмысы үшін жасалған тәуба еді. 1374 жылы Фернандо Санчес де Товар басқарған Кастилия Корольдік флоты аралды тонап, өртеп жіберді. 1377 жылы француз шабуылдары Ньютаунды қоса алғанда, бірнеше қалаларға шабуыл жасап, өртеп жіберді және Карисбрук қамалын қоршауға алды. Стенбери лорды Питер де Хейно француз командирін қамалдағы батыс қабырғасындағы садақ ойығы арқылы атып өлтірді дегенді айтады. Арал Лордтықпен басқарыла берді, бірақ бұл енді патшалық тағайындама болды (орын жылдар өте келе капитандыққа, содан кейін губернаторлыққа айналды). Кейде 1444 жылы Генри Бошамп Уайт аралының патшасы болып жарияланды, ал Генри VI патша оның басына тәж кигізді; корольдік атақ 1446 жылы мұрагерсіз қайтыс болған кезде жойылды деп есептеледі. Бірақ бұл оқиғаны растайтын көптеген дәлелдер жоқ. Генрих VIII Корольдік флотты және оның Портсмуттегі тұрақты базасын дамытты, сондай-ақ Ярмут, Кауз, Шығыс Кауз және Сандаун қалаларында бекіністер салуға бұйрық берді, кейде бұрынғы монастырлардан тас қолданды.
After the Battle of Hastings in 1066, the Isle of Wight and the rest of England entered the Norman era. The island would not again be invaded by a foreign nation for another 479 years. In the Domesday book of 1086 the Island's name is "Wit". William the Conqueror gave its manorial rights to his kinsman William FitzOsbern, who became Lord of the Isle of Wight. Carisbrooke Priory and the fort of Carisbrooke Castle were founded (probably the site had previously been fortified, originally by Romans and subsequently by Jutes or Saxons; there are remains of a late Saxon wall or burgh as defence against Viking raiders). Thereafter allegiance on the island was sworn to FitzOsbern as 'Lord' rather than the king, a role subsequently granted to the de Redvers family by Henry I after his succession in 1100. For nearly 200 years, 1100 1293, the island was a semi independent feudal fiefdom, with the de Redvers family ruling from Carisbrooke. The final private owner was the Norman Countess Isabella de Fortibus, who inherited it aged 25 after her brother died suddenly. She ruled for thirty years, during which time all of her children died. On her deathbed in 1293 she was persuaded to sell the island to Edward I, and so it came under control of the English crown. Newtown was laid out by a Bishop of Winchester and his ecclesiastical estate at Swainston, and granted Borough status in 1256. It did not prosper, partly because it was in competition with the existing ports of Yarmouth, Newport and Southampton, and partly because of the extensive damage it later suffered during French raids (especially in 1377). This led to the construction of St. Catherine's Oratory by Walter de Godeton, the Lord of Chale, as penance for the crime. In 1374, the fleet of the Crown of Castile, led by Fernando Sánchez de Tovar, sacked and burned the island. In 1377 French raiders attacked and burned several towns, including Newtown, and laid siege to Carisbrooke Castle. Peter de Heynoe, Lord of Stenbury, is said to have killed the French commander with a crossbow shot aimed through an arrow slit still visible in the castle's west wall. The island continued to be governed by a Lordship, but this was now a royal appointment (the position evolving over the years into a Captaincy and eventually a Governorship). It is sometimes said there was a brief interruption in 1444 when Henry Beauchamp was crowned King of the Isle of Wight, with King Henry VI placing the crown on his head; the regal title supposedly expired when he died heirless in 1446. But there little evidence to support this story. Henry VIII developed the Royal Navy and its permanent base at Portsmouth, and ordered fortifications to be built at Yarmouth, Cowes, East Cowes and Sandown, sometimes using stone from the dissolved monasteries.
XVI ғасыр
Француздар 1545 жылғы 21 шілдеде аралға шабуыл жасады. Англиялық кемелер француз флотымен шайқасты; екі күн бұрын «Мэри Роуз» кемесі суға батып, сырттай зақымдалмағандай көрінді. Арал капитаны сэр Ричард Ворсли, француз әскерлері аралды материкке қарсы база ретінде пайдалану ниетімен оңтүстік жағалауға түскеннен кейін, шабуылға қарсы тұрған жергілікті милицияға басшылық етті. Бірақ жергілікті милиция Бончерч шайқасында француз әскерлерін жеңді (дегенмен, бір дерек бойынша француздар Бончерчта жеңіске жеткен, бірақ Бембриджде жеңілген). 1587 жылы екі католик миссионері – Андертон мен Марсден, бастапқыда Ланкаширден шыққан, бірақ Францияда білім алған, Англияға қайта оралып, Доверге бет алды. Алайда, дауыл салдарынан олардың кемесі Коуста қонды. Басқа жолаушылар олардың дұғаларын естіп, келген кезде губернатор Кэриге хабарлады. Оларды соттау үшін Лондонға алып кетіп, содан кейін Коуста асып, денелерін тікелей төрт бөлікке бөлді. Оларды Папа Пий XI «қадірлі» деп жариялады. 1588 жылғы 23 шілдеде испандық «Армадаға» қарсы теңіз шайқасының шешуші кезеңдері аралдың жанында, Портлендтен тыс өтті. Кейін испан шабуылдарының қаупі сақталды және 1597 мен 1602 жылдар аралығында Карисбрук қамалының сыртқы бекіністері салынды. 16 ғасырдың соңында Ньюпортқа оба ауруы келді. «Құдайдың қамқорлығы» үйі – қалада ешкім өлмеген жалғыз үй. Елизавета I патшайымының ең ықпалды үш сарай адамы Ньюпорттан шықты: оның капелланы доктор Эдс, оның дәрігері доктор Джеймс және 1606 жылы Гай Фокстың ісін қараған Лорд-бас судья Томас Флеминг.
The French invaded the island on 21 July 1545. English ships engaged the French navy; two days earlier, the Mary Rose had sunk, apparently without damage. Sir Richard Worsley, Captain of the Island, commanded the local militia who resisted the attack, after French troops landed on the southern coast intending to use the island as a base against the mainland. However, the local militia defeated the French troops at the Battle of Bonchurch (although one account claims the French were successful at Bonchurch but defeated at Bembridge). In 1587 two Catholic missionaries Anderton and Marsden, originally from Lancashire but trained in France, returned to England in disguise, heading for Dover. However, due to a gale their ship landed in Cowes. Fellow passengers had overheard them praying and they were reported on arrival to Governor Carey, taken to London for trial, then executed by hanging, drawing and quartering in Cowes. They were declared "venerable" by Pope Pius XI. On 23 July 1588 some of the decisive action in the naval battle against the Spanish Armada took place within sight of the island, off Portland. Afterwards the threat of Spanish attacks remained, and the outer fortifications of Carisbrooke Castle were built between 1597 and 1602. In the late 16th century the bubonic plague arrived in Newport. God's Providence House is traditionally the only house in the town where no one died. Three of Queen Elizabeth I's most influential courtiers came from Newport: Dr Edes, her chaplain, Dr James, her doctor, and Thomas Fleming, who became Lord Chief Justice and presided over the trial of Guy Fawkes in 1606.
17 және 18 ғасырлар
1647 жылдың қарашасында ағылшын азаматтық соғысының соңына қарай, Чарльз I армияға түсіп қалмас үшін Лондоннан Джерсиге қашуға үміттене атпен жолға шықты. Ол Нью-Форест орманында адасып, көлік кемені жіберіп алып, Уайт аралына қашып келді. Бірақ аралдың губернаторы полковник Роберт Хаммонд Парламентті қолдауын жариялағандықтан, Чарльзды Карисбрук қамалына қамап қойды. Патша бірнеше рет қашуға тырысып, бірде қамал терезесіне тігіліп қалды. Сондай-ақ, өзінің кім екенін жасыру үшін хаттарына «J» әрпімен қол қойып, оларды жасырын жолмен шығарып жіберді, бірақ көпшілігі ұсталды (кейін қамалдың су құдырын басқарған есектерге «J» әрпімен басталатын есімдер берілді). 1648 жылдың қыркүйегінде ол Парламенттің пресвитериандық фракциясымен Ньюпорт шарты туралы келіссөздер жүргізді, ол оған конституциялық монархия құруға мүмкіндік беретін еді. Алайда, ол оның шектеулерін қабылдауға ниеттенбеді, сондықтан шотландтардың Англияға басып кіруіне де қатысты. Бұл оның 1649 жылдың 30 қаңтарында өлім жазасына кесілуіне әкеп соқты. 1669 жылы сэр Роберт Холмс губернатор болып тағайындалды және аралдың қорғанысын қайта ұйымдастырды. Ярмаут қамалының көлемі кішірейтілді, ал ол өзі үшін үй салдырып, қазіргі Джордж қонақ үйі орналасқан. Жергілікті вице-адмирал лауазымы оған отандық суларда түскен олжаның үштен екі бөлігіне құқық берді, ол жақыннан өтетін шетел кемелерін құлшыныспен тонады. Бір шабуылында ол француз патшасының аяқталмаған мүсінін тартып алып, оның орнына өзінің басын қойды. Жеті жылдық соғыс кезінде арал француз жағалауына қарсы жорықтарға шығатын британдық әскерлер үшін, мысалы, Рошфорға жасалған шабуыл үшін транзиттік пункт ретінде пайдаланылды. 1759 жылы француз шабуылы күтілуде болғандықтан, онда үлкен әскер тобы орналастырылды. Француздар Киберон шығанағы шайқасынан кейін шабуылдан бас тартты.
Towards the end of the English Civil War in November 1647, Charles I rode out from London to avoid capture by the army, hoping to escape to Jersey. He became lost in the New Forest, missed the intended ship, and so fled to the Isle of Wight. But its Governor Colonel Robert Hammond had already declared for Parliament, and so he imprisoned Charles in Carisbrooke Castle. The king made several failed attempts to escape, one time famously getting stuck in a castle window. He also had letters smuggled out, most of which were intercepted, which he signed 'J' to disguise his identity (donkeys operating the castle's water well have subsequently been given names beginning with 'J'). In September 1648 he discussed the Treaty of Newport with the Presbyterian faction of Parliament, which would have granted him a constitutional monarchy. However, he had no intention of accepting its restrictions, and so also conspired for the Scots to invade England on his behalf. This led to his eventual execution on 30 January 1649. In 1669, Sir Robert Holmes became governor, and re organised the island's defences. Yarmouth's castle was reduced in size, and he built a house for himself alongside, now the George Hotel. His position as the local vice admiral entitled him to two thirds of the value of any prizes captured in home waters, and he preyed enthusiastically on foreign ships that happened to sail nearby. On one of his raids he captured a part completed statue of the French king, and had a likeness of his own head attached instead. During the Seven Years' War, the island was used as a staging post for British troops departing on expeditions against the French coast, such as the Raid on Rochefort. During 1759, with a planned French invasion imminent, a large force of soldiers was stationed there. The French called off their invasion following the Battle of Quiberon Bay.
XIX ғасырдың басында
1802 жылы аралда белгілі кеме құрылыс фирмасы «J. Samuel White» құрылды. 19-шы және 20-шы ғасырларда «Saunders Roe» сияқты тағы да бірнеше маңызды теңіз өндірушілері пайда болды, олар ұшу қайықтарының және әлемдегі алғашқы ауа жастығындағы кеменің (hovercraft) негізгі өндірушілері болды. Теңіз өнеркәсібінің дәстүрі аралда бүгінге дейін сақталып келеді. Аталған аралда танымал Регенттік сәулетші Джон Нэш тұрған, ол 1816 жылы аяқталған Ньюпорт қаласының ғимаратын (Guidhall) жобалаған. Қазір бұл ғимаратта арал тарихы мұражайы орналасқан.
The famous boat building firm of J. Samuel White was established on the Island in 1802. Other noteworthy marine manufacturers followed over the 19th and 20th centuries including Saunders Roe a key manufacturer of the Flying boats and the world's first hovercraft. The tradition of maritime industry continues on the Island today. The famous Regency architect John Nash lived on the island, and designed Newport's Guidhall, completed in 1816. It now houses the island's history museum.
Виктория дәуірі
1860 жылдары, ең қымбат мемлекеттік шығындар жобасы болып саналатын, француздардың күші және олардың басып кіру мүмкіндігі туралы алаңдаушылықтарға байланысты, аралда және Солентте, сондай-ақ оңтүстік жағалау бойындағы басқа да жерлерде, оның ішінде Палмерстон форттары, Нидлз батареялары және Виктория форты сияқты бекіністер салынды. Виктория патшайымы бала кезінде аралда демалып, оны жақсы көретін. Патшайым болған соң, ол Осборн Хаусын қысқы резиденциясы етіп алды, соның салдарынан арал көптеген викториялықтар үшін танымал демалыс орнына айналды, олардың ішінде Альфред, Лорд Теннисон, Джулия Маргарет Кэмерон және Чарльз Диккенс (оның «Дэвид Копперфильд» романының көп бөлігін осы жерде жазған), сондай-ақ француз суретшісі Берта Морисо және еуропалық патшалық отбасының мүшелері (көптегендері туысқандық байланыста болған) кірді. Осыған дейін арал негізінен ауылдық жер болып келген, көптеген адамдар шаруашылықпен, балық аулаумен немесе қайық жасаумен айналысқан. Байлық пен бос уақыттың артуы және Викторияның мысалы туризмнің өркендеуіне алып келді, бұл аралдың жағалаулық курорттарының қалалық дамуына ықпал етті; аралда көптеген жаңа үйлер мен қонақүйлер салынды, осының нәтижесінде аймақ кеңейді. Виктория патшайымы 1901 жылдың 22 қаңтарында Осборн Хауста 81 жасында қайтыс болды. Оның билігі тұсында Маркони 1897 жылы аралдың батыс ұшындағы Нидлз батареясында әлемдегі алғашқы радиостансасын құрды. 1898 жылы осы стансадан алғашқы ақылы телеграмма (сол кезде «Маркониграмма» деп аталған) жіберілді, ал қазір аралда Райдке жақын орналасқан Ұлттық сымсыз байланыс мұражайы бар. Соғыс жылдары Уайт аралындағы ең драматикалық оқиғалардың бірі 1942 жылдың 4-5 мамыр күндері болды, онда польшалық эсминец ORP Błyskawica Коуз және Ист-Коуз қалаларын неміс бомбалаушыларынан сәтті қорғады. D-күніне дейін көмекші бөлімшелер екі аптаға аралға қарсы шабуылдарға қарсы сақтық шарасы ретінде орналастырылды. Нидлз батареясы кейіннен Австралияның Вумера қаласынан ұшырылған Black Arrow және Black Knight ғарыш зымырандарын әзірлеу және сынау үшін пайдаланылды. Уайт аралы фестивалі 1970 жылы Уайт аралының батысындағы Афтон Даун маңында өткен ірі рок фестивалі болды, оған дейін 1968 және 1969 жылдары екі кішкентай концерт өткізілген. 1970 жылғы фестиваль Джими Хендрикстің соңғы қоғамдық өнер көрсетулерінің бірі және қатысушылардың санымен (бағалауларға сәйкес 600 000 адамға жеткен) ерекшеленді. Фестиваль 2002 жылы жаңа форматта қайта жандандырылды және қазір жыл сайын өткізіледі. Лорд-лейтенант атағын алғаш рет иеленген губернатор – Бирманың Лорд Маунтбеттені, ол 1979 жылы қаза тапқанға дейін қызмет етті. Лорд Моттистон губернатор атағын да иеленген соңғы лорд-лейтенант болды (1992 жылдан 1995 жылға дейін). 1995 жылдан бері губернатор тағайындалмады, ал Кристофер Блэнд мырза лорд-лейтенант қызметін атқарып келеді.
In the 1860s, what remains in real terms the most expensive ever government spending project saw fortifications built on the island and in the Solent, as well as elsewhere along the south coast, including the Palmerston Forts, The Needles Batteries and Fort Victoria, because of fears about the strength of the French and their possible invasion. Queen Victoria spent childhood holidays on the island and became fond of it. When Queen she made Osborne House her winter home, and so the island became a fashionable holiday resort for many Victorians, including Alfred, Lord Tennyson, Julia Margaret Cameron, and Charles Dickens (who wrote much of David Copperfield there), as well as the French painter Berthe Morisot and members of European royalty (many of whom were family relations). Until then, the island had been rural, with most people employed in farming, fishing or boat building. The boom in tourism, spurred by growing wealth and leisure time, and by Victoria's example, led to significant urban development of the island's coastal resorts; the island saw significant expansion as many new homes and hotels were built. Queen Victoria died at Osborne House on 22 January 1901, aged 81. During her reign, the world's first radio station was set up by Marconi in 1897 at the Needles Battery, at the western tip of the island. In 1898 the first paid telegram (called a 'Marconigram' at the time) was sent from this station, and the island is now the home of the National Wireless Museum, near Ryde. One of the most dramatic incidents on the Isle of Wight during the war came on the night of 4 5 May 1942, in which the Polish destroyer ORP Błyskawica successfully defended the towns of Cowes and East Cowes from a detachment of German bombers. Shortly before D Day Auxiliary Units were deployed to the island for two weeks as a precaution against counter attacks. The Needles Battery was used to develop and test the Black Arrow and Black Knight space rockets, which were subsequently launched from Woomera, Australia. The Isle of Wight Festival was a very large rock festival that took place near Afton Down, West Wight in 1970, following two smaller concerts in 1968 and 1969. The 1970 show was notable both as one of the last public performances by Jimi Hendrix and for the number of attendees, reaching by some estimates 600,000. The festival was revived in 2002 in a different format, and is now an annual event. The first Governor to hold the crown representative title used now of Lord Lieutenant was Lord Mountbatten of Burma until his murder in 1979. Lord Mottistone was the last Lord Lieutenant to also hold the title Governor (from 1992 to 1995). Since 1995 there has been no Governor appointed and Mr Christopher Bland has been the Lord Lieutenant.
Саяси тарих
Аралдың ең көне ауданы – Ньютаун, ол аралдың солтүстік-батыс жағалауындағы үлкен табиғи портта орналасқан. 1377 жылы французтардың шабуылы, қаланың көп бөлігін және басқа да аралдағы елді мекендерді қиратқаннан кейін, оның толық құлдырауына себеп болды. 16 ғасырдың ортасына қарай ол кішкентай елді мекенге айналды, оны қорғануға оңайырақ болған Ньюпорт қаласы ұзақ уақыттан бері басып алды. Елизавета I қалаға екі парламенттік орын беріп, жаңа өмір сыйлады, бірақ бұл оны «Жырылған аудандардың» ең әйгілілерінің біріне айналдырды. Ұлы реформалық акті қабылданған кезде он төрт үй мен жиырма үш сайлаушы ғана болды. Акт Ярмут округін де құқығынан айырды және жоғалған төрт орынды Уайт аралының алғашқы депутатымен алмастырды; Ньюпорт та екі депутатын сақтап қалды, бірақ олар 1868 жылы бірге дейін қысқартылып, ақырында 1885 жылы толық жойылды. Көптеген адамдардың Гэмпширдің бөлігі деп санайтын Уайт аралы, 1888 жылы алғашқы округтік кеңестер құрылғанда қысқа мерзімге сол округке қосылды. Алайда, «Өзін-өзі басқару» науқаны 1890 жылы Уайт аралы үшін жеке округтік кеңес құрылуына әкелді және ол содан бері дербес болып келеді. Көптеген арал тұрғындары сияқты, Уайт аралының тұрғындары да өздерінің нақты (немесе қабылдаған) тәуелсіздігіне қатты құрметпен қарады және аралдың дербес мәртебесіне байланысты туындайтын шатасулар үнемі келіспеушіліктерге себеп болады. 1974 жылғы жергілікті басқару реформасында округті Хэмпширдегі аудан ретінде біріктіру жоспарланған, бірақ соңғы сәттегі өзгеріс оның округтік кеңесін сақтауға мүмкіндік берді. Алайда, 1972 жылғы жергілікті басқару туралы заңда бірыңғай билік туралы ереже болмағандықтан, аралда екі деңгейлі құрылым сақталуы керек болды: округтік кеңес және екі округ – Медина және Оңтүстік Уайт. 1995 жылдың 1 сәуірінде округтік кеңестер округтік кеңеспен біріктіріліп, Уайт аралы кеңесі деп аталатын бірыңғай билік құрылды. Қазіргі уақытта Хэмпширмен әкімшілік байланысы бар жалғыз полиция қызметі – Хэмпшир полициясы, ол Хэмпшир мен Уайт аралы арасында біріктірілген. 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарынан бастап аралды Англиямен байланыстыратын көпір немесе туннель салу мәселесі бойынша аралда кең пікірталас болды. Уайт аралы партиясы оңтайлы ұстанымнан үгіт жүргізді, бірақ бұл мәселе бойынша кең ауқымды қоғамдық пікірталас арал тұрғындарының көп бөлігі мұндай ұсынысқа қарсы екенін көрсетті. 2002 жылы Уайт аралы кеңесі бұл мәселені талқылап, ұсынысқа қарсы саяси мәлімдеме жасады.
The island's most ancient borough was Newtown on the large natural harbour on the island's north western coast. A French raid in 1377, which destroyed much of the town as well as other Island settlements, sealed its permanent decline. By the middle of the 16th century it was a small settlement long eclipsed by the more easily defended town of Newport. Elizabeth I breathed some life into the town by awarding two parliamentary seats but this ultimately made it one of the most notorious of the Rotten Boroughs. By the time of the Great Reform Act that abolished the seats, it had just fourteen houses and twenty three voters. The Act also disenfranchised the borough of Yarmouth and replaced the four lost seats with the first MP for the whole Isle of Wight; Newport also retained its two MPs, though these were reduced to one in 1868 and eventually abolished completely in 1885. Often thought of as part of Hampshire, the Isle of Wight was briefly included in that county when the first county councils were created in 1888. However, a "Home Rule" campaign led to a separate county council being established for the Isle of Wight in 1890, and it has remained separate ever since. Like inhabitants of many islands, Islanders are fiercely jealous of their real (or perceived) independence, and confusion over the Island's separate status is a perennial source of friction. It was planned to merge the county back into Hampshire as a district in the 1974 local government reform, but a last minute change led to it retaining its county council. However, since there was no provision made in the Local Government Act 1972 for unitary authorities, the Island had to retain a two tier structure, with a county council and two boroughs, Medina and South Wight. The borough councils were merged with the county council on 1 April 1995, to form a single unitary authority, the Isle of Wight Council. The only significant present day administrative link with Hampshire is the police service, the Hampshire Constabulary, which is joint between Hampshire and the Isle of Wight. From the closing decades of the 20th century onwards, there has been considerable debate on the Island over whether or not a bridge or tunnel should connect the island with mainland England. The Isle of Wight Party campaigned from a positive position, although extensive public debate on the subject revealed a strong body of opinion amongst islanders against such a proposal. In 2002 the Isle of Wight Council debated the issue and made a policy statement against the proposal.