Кіріспе
Сан-Паулу өнер биенналесі (порт. Bienal de São Paulo) 1951 жылы құрылған және содан бері екі жылда бір рет өткізіліп келеді. Бұл Венеция биенналесінен (1895 жылдан бері) кейін дүниедегі екінші ең көне өнер биенналесі болып табылады, және оның үлгісі ретінде Венеция биенналесі қызмет етеді.
The São Paulo Art Biennial (Portuguese: Bienal de São Paulo) was founded in 1951 and has been held every two years since. It is the second oldest art biennial in the world after the Venice Biennale (in existence since 1895), which serves as its role model.
Тарих
Биеннальді итальяндық бразилиялық өнеркәсіпші Цицильо Матараццо (1898–1977) құрды. 1957 жылдан бері Сан-Паулу биенналесі Парк-ду-Ибирапуэрадағы Цицильо Матараццо павильонында өткізіліп келеді. Үш қабатты павильонды архитекторлар Оскар Нимейер мен Хелио Учоа басқаратын команда жобалаған, оның көрме алаңы 30 000 м² құрайды. Сан-Паулу биенналы бразилиялық және халықаралық заманауи өнерді ұсынады және Оңтүстік Америкадағы ең маңызды ірі көркемөнер көрмелерінің бірі болып табылады. 6-шы биенналь аяқталғаннан кейін, көрмені дамыту мақсатында Сан-Паулу биенналь қоры құрылды, осыған дейін оны Сан-Паулудегі қазіргі заманғы өнер мұражайы (MAM SP) ұйымдастырып келген. Аталған институт орналасқан павильонда биенналь көрмелері 1957 жылғы 4-ші реттен бастап өткізіле бастады. 1951 жылдан бері 170 елдің, 16 мыңнан астам суретшінің және шамамен 10 миллион келушінің қатысуымен 32 биенналь өтті, бұл бразилиялық көрермендер мен бейнелеу, театр және графика өнері, музыка, кино, сәулет және әлемнің басқа да өнер салалары арасында тікелей байланыс орнатуға мүмкіндік берді. 1998 жылғы биеннальге шамамен 12 миллион доллар жұмсалды және екі ай бойы 400 мыңға жуық адам келді. 25-ші биенналь бастапқыда 2000 жылға жоспарланған еді, бірақ португалдардың Бразилияны ашқанына 500 жыл толуына арналған ірі көрме, бұрынғы биенналь президенті Эдемар Сид Феррейраның ұйымдастыруымен, Цицильо Матараццо павильонында өткізілгеннен кейін 2002 жылға шегерілді. Сол жылы алғаш рет биеннальдің бас кураторы шетелдік, неміс Альфонс Хуг болды. Биеннальдің бастапқы мақсаты – Бразилияда заманауи өнерді (әсіресе Батыс Еуропа мен АҚШ-тан) таныстыру, елдің басқа мегаполистердегі өнер өміріне қатысуын кеңейту және Сан-Паулуды халықаралық өнер орталығы ретінде орнату болды. Әрине, биенналь бразилиялық өнерді шетелдік қонақтарға жақындатуға әрқашан көмектеседі.
1-ші биенал, 1951 жыл
Бірінші биеналды Сан-Паулудағы Заманауи өнер мұражайы (MAM SP) Паулиста даңғылы бойындағы Белведер Трианонда орналасқан уақытша павильонда өткізді. Абрахам Палатниктің алғашқы "Апарелло кинохроматико" (1949) туындысы бастапқыда іріктеу комиссиясы белгіленген санаттардың ешқайсысына да жатпайды деген себеппен қабылданбады, алайда кейіннен жұмыс қабылданды және халықаралық төрешілер алқасы оған құрметті мақтау берді.
2-ші биенналь, 1953 жыл
Пабло Пикассоның 1937 жылғы шедевріне сілтеме жасай отырып, "Герника биенналы" деп аталатын 2-ші биенналы осы іс-шараның ең есте қаларлық басылымдарының бірі болып табылады. Алғашқы басылымда көрсетілген өнер туындыларының санынан екі есе көп туындылар ұсынылған 2-ші биенналы Оскар Нимейердің (1917-2012) жаңа ашылған Ибирапуэра паркі үшін жобаланған екі павильонда өтті: Штаттар павильоны (қазіргі Бразилия мәдениеттері павильоны) және Ұлттар павильоны (қазіргі Афро Бразил мұражайы). Көрме келесі жылы да жалғасты, бұл Сан-Паулудың 400 жылдығын тойлаудың бір бөлігі болды.
Үшінші биенналь, 1955 жыл
Халықаралық өнер әлемінде өзінің маңыздылығын бекіткен биеналенің үшінші шарасында мексикалық монументалист суретшілер Диего Ривера, Хосе Клементе Ороско және Давид Альфаро Сикейрос өнер туындылары көрсетілді.
4-ші биенал, 1957 жыл
4-ші Биенналде көптеген бразилиялық суретшілер іріктеу процесіне және Цицильо Матараццоның артық ықпалына қарсы шықты. Бұл Биеннал қазіргі орнында, Ибирапуэра паркіндегі Индустрия павильонында алғаш рет өткізілді. Бұл шығарылым Бразилия өнер саласының бірнеше көрнекті өкілдерінің, мысалы Флавио де Карвалхоның туындылары іріктеу комиссиясымен қабылданбауына байланысты қырқыстарға толы болды. Алдын ала бір жыл бұрын қайтыс болған абстрактілі экспрессионист Джексон Поллокқа американдық делегация арнайы зал ұйымдастырып құрмет көрсетті, бұл оның халықаралық деңгейдегі танымалдылығының ең жоғары нүктесін білдірді.
Бесінші биенналь, 1959 жыл
200 000 келуші осы көрменің сәтті өтуін қамтамасыз етті, оның ең жарқын тұстары импрессионизмнің көрнекті өкілі Винсент ван Гогтың отыз туындысынан жасалған таңдау және Тахизм мен бейресми өнердің күшті көрсетілімі болды.
6-шы биенал, 1961 жыл
Цицильо Матараццо Биеннальдің негізгі демеушілігінен бас тартып, көрме алғашқы қаржылық қиындықтарына тап болды. 6-шы шара музейтануымен және Неоконкретизмнің басымдығымен есте қалады, оны Лигия Кларктың «Bichos» туындысының революциялық көрінісі көркемдеді. Бұған қоса, іріктеу комиссиясының бір бөлігі суретшілер тарапынан сайланды. Биенналь тарихында алғаш рет КСРО делегациясы қатысты.
7-ші биенал, 1963 жыл
7-ші басылымда таңдалған туындылардың аса көп саны байқалды, бұл өз кезегінде түсінуге қиын, әртүрлі стильдік бағыттарды біріктіретін көрініс тудырды. Бұл Fundação Bienal-дің (1962 жылы құрылған) Сан-Паулудағы Заманауи өнер мұражайының орнына көрмені ұйымдастырған алғашқы реті болды. Каталог өткен жылы қайтыс болған Ванда Свевоға арналған.
8-ші биенал, 1965 жыл
Биеннале Бразилияда әскери диктатураның басталуымен үкімет тарапынан саяси қысымға ұшырайды. Марапаттау салтанатында суретшілер Мария Бономи мен Серджио Камарго президент Кастело Бранкоға Марио Шенберг, Фернандо Энрике Кардосо, Флорестан Фернандес және Круз Костаның алдын ала қамауларын жою туралы арыз ұсынады. Қиындықтарға қарамастан, көрме сюрреализм және фантастикалық өнерге арналған ерекше залмен есте қалды. Марсель Дюшанның әйгілі "Бицикл дөңгелегі" (1913) Макс Эрнст, Марк Шагал, Жоан Миро, Жан Арп, Ман Рэй, Пол Клее, Пол Дельво, Рене Магритт және Франсис Пикабияның туындыларымен бірге көрсетілді.
9-шы биенал, 1967 жыл
"Pop Art Bienal" көрмесі даулы ахуалда ашылды: тіпті көрме ашылмас бұрын Федералды полиция екі туындыны Бразилия Конституциясына "қарсы" деп есептеп алып қойды: Cybèle Varela-ның "O presente" картинасы "ұлттық сезімге қарсы" деп танылды – туынды жойылды және суретші DOPS-пен қамауға алынып, жартылай тұтқын болды. АҚШ делегациясы Джаспер Джонс, Энди Уорхол, Рой Лихтенштейн және Роберт Раушенберг еңбектерін қамтитын поп-арт үлгісін ұсынды. Көптеген туындылар зақымдалды және көрменің басталғалы бірнеше күн өткен соң АҚШ павильонына қарақшылық шабуыл жасалды. Осы көрмеден бастап, жүлде тағайындау комиссиясының құрамына кеңесшілер емес, өнер сыншылары кірді.
10-шы биенал, 1969 жыл
Институционалдық актінің №5 (AI 5) күшіне енгеннен кейін, жеке бостандықтарды жойғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, көрмеге шақырылған суретшілердің сексен пайызы наразылық ретінде қатысудан бас тартты. Сөйтіп, 10-шы шығарылым "Бойкот биенналесі" деп аталды.
11-ші биенал, 1971 жыл
Биеннальдің ашылуына қатысты дау болды, оған әртістердің тағы да бойкот жариялауы және биеннальдің алғашқы онжылдығының көптеген басылымдарында жетекші болған, ал 6-шы және 7-ші басылымдардың директоры Марио Педросаның елден қуылғаны себеп болды. Бразилиялық суретшілердің іріктеуі өткен жылы өткізілген алдын ала биеннальдің негізінде жасалды.
12-ші биенал, 1973 жыл
Вера Фигейредо жасаған алып ауыз 12-ші Биеналға келген келушілерді "жұтып" алып, нео-бетонның күшін көрсетті. Өнер және коммуникация сегментінде барлық сезімдерге әсер ететін инсталляциялар мен орталар ұсынылды. Өнер техникалық комитетінің орнына Өнер және мәдениет кеңесі (CAC) жаңа іріктеу аясын жасады және ұсынылған бразилиялық жұмыстардың 90% -ына кіруге рұқсат бермеді. Бразилиялық өкілдікке 100 суретші кірді, олар аймақтық қазылар алқасы арқылы іріктелді (Форталеза, Сальвадор, Бело-Оризонте, Рио-де-Жанейро, Сан-Паулу, Куритиба). Француз өкілдігі әкелген Кандинскийдің туындылары Оңтүстік Америкада алғаш рет көрсетілуде.
13-ші биенал, 1975 жыл
Жаңаруға құштар, "Видеожасаушылар биеналесі" Бразилияға әлемнің түкпір-түкпірінен келген танымал суретшілердің жасаған видео өнерінің таңдаулы жиынтығын ұсынды, Энди Уорхолды бастап, Оңтүстік Кореялық Нам Джун Пайкке дейін. Оның "Телевизиялық бақ" (1974) атты инсталляциясы бразилиялық көрермендерді пальма жапырақтары мен жасанды өсімдіктер арасына орналасқан телевизор экранымен таң қалдырды.
14-ші биенал, 1977 жыл
Цициллосыз өткен алғашқы Биеннале маңызды өзгерістермен сипатталды: көрме бағдарламасын дамытуға еркіндік берілген Өнер және мәдениет кеңесі тағайындалды. Жаңа қағидалардың бірі – Ұлттық өкілдіктердің Биенналенің суретшілерді іріктеуге ұсынған тақырыптарына сәйкес болуы керек, бұл модель Венеция Биенналесінен шабыттандырылған. CAC көрмені үш бөлімге бөледі: Антологиялық көрмелер (арнайы залдардың орнына), Үлкен салыстырулар және Заманауи ұсыныстар – соңғысы жеті тақырыптан тұрады: Қалалық археология, Табиғатты қайта жаңғырту, Апаттық өнер, Видео өнер, Ғарыштық поэзия, Көркем туындыларды көрсету үшін қабырға, Кодификацияланбаған өнер. Тарихында алғаш рет «Итамарат» бас жүлдесі латын америкалық суретшіге, Буэнос-Айрестегі Centro de Arte y Comunicación орталығының Аргентиналық Grupo CAYC тобына берілді.
15-ші биенал, 1979 жыл
"Биеналдың биеналы" – бұрынғы он төрт шараның ретроспективасы болды және 1951 жылдан бергі ұлттық және халықаралық жүлде алған туындыларды, сондай-ақ Бразилия өнер сыншылары қауымдастығы (ABCA) таңдаған суретшілерді павильонға қайтарды. Екінші жағынан, бұл награда тапсырмаған алғашқы Биенал болды, және осы стратегия келесі шараларда да қалыптасып қалды.
16-шы биенал, 1981 жыл
Бас куратор лауазымының пайда болуы Биеннальдің бағытын өзгертеді. Сан-Паулу университетінің қазіргі заманғы өнер мұражайының (MAC USP) сыншысы және бұрынғы директоры Уолтер Занини осы лауазымды алғашқы болып иеленді, осы басылымда әр ел үшін бөлек орындар жойылып, туындылар "тілдік ұқсастық" (техникалық тәсілдер мен тақырыптар) бойынша топтастырылды. Бұл көрме суретшілердің Биеннальді бойкоттауын тоқтатып, Бразилиядағы саяси жаңарудың басталуын белгіледі.
17-ші биенал, 1983 жыл
Қазіргі заманғы әлемдік өнердегі перформанс, видео, видеомәтін, инсталляция және хаппинг сияқты жиі қолданылатын тілдер 17-ші биеннальдің бағытын анықтады. "Флюкс көшесі" павильонның бірінші қабатына орнатылып, ең есте қаларлық инсталляциялардың біріне айналды. Онда тіпті топ туралы құжаттар жиналған бөлме де болды – Бен Вотьердің ұйықтағандағы жазбалары, Дик Хиггинстің фортепианода ойнағандағы суреті, сондай-ақ Вольф Востеллдің Нью-Йорктегі акциясы кезіндегі кадрлары.
18-ші биенал, 1985 жыл
Бұл басылымдағы көрме қазіргі заманғы кескіндемедегі экспрессионизмнің күшеу тенденциясын көрсетті және 18-ші Биеннале барысындағы пікірталасты тудырған ерекше экспозициялық шешім ұсынды. Куратор Шила Лейрнер көптеген жұмыстарды 100 метрлік үш залға орналастырып, суреттерді қатар тізіп, бұл композицияны "Ұлы кенеп" деп атады.
19-шы биенал, 1987 жыл
"Утопия мен шындық" тақырыбында өткен XIX биенналенің ең жарқын туындылары неміс суретшісі Ансельм Кифердің жұмыстары болды. Инсталляциялар мен мүсіндердің басымдығымен ерекшеленетін павильонның үшінші қабатында Кифердің "Palette mit Flügel" (1985) монументалды мүсіні мен Тунганың "Enquanto flora a borda" (1987) инсталляциясы орналасты, ол павильонның үлкен орталық кеңістігінде төбеден еденге сығатын болды.
20-шы биенал, 1989 жыл
20-шы Биеннальді үштік ойластырды: Карлос фон Шмидт, Стелла Тейшейра де Баррос және Жоао Кандидо Гальвао. Бұрынғы басылымдардың ұсыныстарын үзіліске ұшыратып, команда жүлде беруді және ұлттық өкілдіктерді бөлек залдарда орналастыруды қайта жаңғыртты. Бразилиялық өкілдік көптен бері ең тұрақты өкілдіктердің бірі деп есептелді.
21-ші биенал, 1991 жыл
Тек осы басылымда ғана биенал әлемнің түкпір-түкпірінен келген суретшілерді ашық тіркеу жүйесін қайта жаңартып іске қосты. Кураторлықты басқарып, Жоао Кандидо Гальвао би, музыка және театр бөлімдерінің кураторы қызметін өткен басылымдағыдай қайтадан атқарды және екі есте қаларлық қойылым ұсынды: каталондық Fura dels Baus тобының «Suz/O/Suz» және Хенрик Ибсеннің «O Trilogie Antica: Medeea, Troienele, Electra» шығармаларын Бухарест Ұлттық театр компаниясы латын және грек тілдерінде оқып берді.
22-ші биенал, 1994 жыл
Биеннале өз күнтізбесін өзгертіп, енді жұп жылдары өтеді. Осы басылымда тарихи сегмент ерекше маңызға ие, ал «Үзіліс – тірек ретінде» тақырыбы Гелио Ойтисика, Лигия Кларк және Мира Шендельдің туындыларында көрінетін платформалар мен поэтиканы зерттеуге мүмкіндік берді.
23-ші биенал, 1996 жыл
Ұлттық өкілдіктер саны бойынша жаңа рекорд – Нельсон Агилар ұсынған «Мыңжылдықтың соңында өнердің материалдық емеуі» тақырыбына 75 ел қатысты. Осы оқиғаға орай, Франсиско де Гояның 200-ден астам гравюрасын, Жан Майкл Баскианың өмірінен кейінгі туындыларын және Эдвард Мунчтың 37 картинасын біріктірген, алуан түрлі елдерден құралған тарихи орталық ұйымдастырылды.
24-ші биенал, 1998 жыл
"Антропофагия биенналесі" ең жақсы басылымдардың бірі ретінде танымал, оны бас куратор ретінде Пауло Херкенхофф, ал серіктес куратор ретінде Адриано Педроса басқарды. Бразилия мәдениетінің тамырынан алынған концепция көрмеге қатысқан барлық 76 куратордың жұмысына сіңіп, сондай-ақ 53 ұлттық өкілдіктің әрқайсысына арналған күшті жеке көрмелердің нәтижесі болды. Кураторлар "зарасыту" идеясымен жұмыс істеді және заманауи бразилиялық туындыларды тарихи ядродағы туындылармен байланыстырды. 1998 жылғы биеннале бразилиялық көзқарас арқылы өнер тарихына жаңа перспективаны ұсынды. Ол постколониалдық жаһандану дәуіріне қатысты жаңа кураторлық тәсілді енгізді. Көрме бразилиялық антропофагия концепциясын теориялық база және практикалық методология ретінде пайдаланды. Бұл тәсіл белгілі өнер тарихына "зарасытуды" және "қабылдауды" ынталандырды, сонымен қатар көрменің өнер, мәдениет және саяси тарихты біріктірудегі білім беру рөлінің кеңінен түсінілуіне көмектесті.
2002 жылғы 25-ші биенал
"Метрополитендік иконографиялар" тақырыбында өткен 25-ші биенналь Бразилия суретшілерінің Сан-Паулу және Рио-де-Жанейродан тыс жерлердегі белсенді қатысуымен көзге түсті. Германиядан шақырылған Альфонс Хугтің алғашқы шетелдік куратор болып тағайындалуы пікір қақтығыстарын тудырды. Дегенмен, көрме жоғары бағаланып, 668 428 келушіні қабылдап, рекордтық көрсеткіштерге жетті.
Тайвань даусы
Іс-шара барысында Тайваньның ұлттық павильонының атауы бір түнді ішінде "Тайпедегі Көркемсурет мұражайы" деп өзгертілді. Бұл өзгерістің Қытай үкіметі жасағаны белгілі болды, олар өз суретшілерін іс-шарадан шығарып алумен қорқытқан. Бұл әрекетке наразылық білдіре отырып, биеннальде Тайваньды ұсынуға таңдалған суретші Чиен Чи Чанг өзінің инсталляциясын жапты. Іргелес павильонды басқаратын австриялық Monochrom тобы басқа суретшілерді "Тайвань" деген сөзді қайта құру үшін өз елдерінің аттарынан әріптер жинауға шақырды. Олар мұнда да сәттілікке жеткенімен, бұл да алынып тасталды.
26-шы биенал, 2004 жыл
Бұл – барлық келесі шараларға қолданылатын тегін кіру саясатының алғашқы жылы еді. "Еркін аумақ" тақырыбымен өткен 26-шы Биеннале көркем өнер саласына Кабело, Чельпа Ферро және Лора Винчи сияқты жаңа буын өкілдерін таныстырды. Көрме 2002-2004 жылдар аралығында жасалған туындыларды көрсету арқылы өте қазіргі заманға сай екенін тағы да дәлелдеді. Көрмедегі жұмыстардың кем дегенде үштен бірі Биеннале павильоны үшін арнайы дамытылған жобалар болды.
27-ші биенал, 2006 жыл
"Бірге қалай өмір сүру керек" тақырыбы – 1970 жылдары Роланд Барт өткізген семинарлар жиынтығының атауы – куратор Лисетт Лагнадоға бағыт-жол болды. Бұл басылым Ұлттық өкілдіктердің жойылуымен және өнердің трансұлттық тіл екенін жариялаумен ерекшеленді. Көрме үшін маңызды жаңалық ретінде, кураторлық жобалар енді халықаралық сыншылар мен кураторлар комитеті жүргізетін іріктеу арқылы таңдалатын болды.
28-ші биенал, 2008 жыл
Көрменің мақсаты мен бағытын қайта қарастыра отырып, 28-ші Биенналь – «Тірі байланыс» павильонның екінші қабатын толығымен бос қалдыру арқылы радикалды ұсыныс жасады, бұл – оларды ұйымдастыратын мекемелердің бастан кешірген дәстүрлі биеннальдік жүйелердің тұжырымдамалық дағдарысының метафорасы – ашық жоспар. Осы басылымның ерекше жағдайы павильон қоршауларындағы граффити болды, ол өнер саласында қалалық өнер туралы пікірталас тудырды.
29-шы биенал, 2010 жыл
Институтты жаңартуға мұрат тұтқан жаңа директорлар кеңесінің ықпалымен биеналь өзінің 29-шы шақырылысын тұрақты білім беру жобасымен және кең ауқымды қосымша бағдарламамен ашты. Саяси мазмұндағы туындыларды басымдыққа қойып, Агнальдо Фариас пен Моасир дос Анжостың кураторлық жұмысы "Террейрос" деп аталатын алты тұжырымдық кеңістікте 400-ге жуық іс-шара өткізді, ал тақырыбын Хорхе де Лиманың мына шумағымен белгіледі: "Теңізден әрқашан бір тостаған суға арқа сүйеуге болады". Нуно Рамостың "Бандейра бранка" (2010) туындысы павильонның орталық бөлігінде тірі қарқыралардың ұшуымен және ұлттық халықтық дәстүрдің дыбыстарынан жасалған монтажбен байланысты қырқыстар тудырды.
30-шы биенал, 2012 жыл
"Поэтиканың алқалы жақындауы" деп аталатын бұл биеннальде шоқжұлдыз метафора ретінде пайдаланылды және өткен мен қазіргі заман, орталық пен шеткері аймақ, объект пен тіл арасындағы дискурсивті байланыстар орнатылды. Көрмеде әр суретшінің көптеген туындылары ұсынылып, Латын Америкасы суретшілеріне және Артур Биспо до Росарио мен Вальдемар Кордейроға құрмет көрсетілді. "Қозғалмалы радио" жобасы павильонның мезонинінде радиостанция құрды, ол көрме кезеңі бойында хабар тарату жүргізді. Биеннальде Алайр Гоместің ең ірі туындылар жиынтығы, Август Сандердің "XX ғасыр адамдары" портфолиосы және Америкада тұңғыш рет Фредерик Брули Буабредің толық "Alphabet Bété" жұмыстары, сондай-ақ Матараццо павильоны мен Сан-Паулу қаласындағы басқа да мекемелерде ұсынылған 119 суретшінің туындылары көрсетілді.
31-ші биенал, 2014
Бұл басылымдағы "Қоймадағы нәрселерді қалай жасауға болады" деп аталатын туындылар "жоба" тұжырымдамасы шеңберінде жасалған, олардың көпшілігі екі немесе одан да көп адам – суретшілер мен басқа сала мамандарының (мысалы, мұғалімдер, әлеуметтанушылар, сәулетшілер немесе жазушылар) бірлескен еңбегімен іске асырылды. Көрме батыл шешімдерге толы болып, қазіргі заманғы өмірдің маңызды тақырыптарымен – жеке сұлтан, сексуалдық және трансценденттікпен тығыз байланысты екенін көрсетті.
32-ші биенал, 2016 жыл
32-ші биеннале – “Тірі Белгісіздік” белгісіздік туралы түсініктерді және қазіргі заманғы өнер оны қабылдау немесе оның ішінде өмір сүру үшін ұсынған стратегияларды қарастыруды мақсат етті. Өйвинд Фальстрём, Соня Андраде, Лурдес Кастро және Виктор Гриппо сияқты белгілі суретшілермен қатар, көбінесе әйелдер болған жас суретшілер де қатысты. Бұл басылым көрме тарихында ең көп тапсырыспен жасалған туындыларды ұсынған көрме ретінде ерекшеленеді. Кураторлар төрт қалаға сапар шегіп, Оқу күндерін өткізді (Акра, Гана, Ламас, Перу, Сантьяго, Чили және Куиаба, Бразилия), сондай-ақ Сан-Паулуда соңғы кездесу өткізді. Хорхе Менна Барретоның туындысы ретінде жоспарланған көрменің мейрамханасы адамның тамақтану әдеттері мен қоршаған орта, ландшафт, климат және Жердегі өмір арасындағы байланыс туралы ойлар қозғайды.
33-ші биенал, 2018 жыл
33-ші биенале – «Әсерлі жақындықтар» 7 қыркүйектен 9 желтоқсанға дейін өтті. Бас куратор Габриэль Перес Баррейроның сөзіне қарағанда, бұл тақырып Иоганн Вольфганг Гетенің «Таңдаулы жақындықтар» романынан және бразилиялық өнер сыншысы Марио Педросаның «Өнер туындысындағы форманың әсерлі сипаты туралы» деген диссертациясынан шабыт алды.