Кіріспе

Адам құлағындағы сүйектер

Адам денесіндегі ең кішкентай сүйектердің қатарына жататын әрбір ортаңғы құлақта үш сүйек болады.

Есту сүйектері (немесе есту тасқасы) – адам денесіндегі ең кішкентай сүйектердің қатарына жататын ортаңғы құлақтың екі жақта да үш сүйегі. Олар дыбысты ауадан сұйықтыққа толы лабиринтке (кохлеяға) жеткізуге қызмет етеді. Есту сүйектерінің жоқтығы орташадан ауырға дейін есту қабілетінің төмендеуіне әкеледі. "Тасқа" сөзі сөзбе-сөз "кішкентай сүйек" дегенді білдіреді. Бұл термин денедегі кез келген кішкентай сүйекке қатысты болғанымен, көбінесе ортаңғы құлақтың маллеус, инкус және стапес (шекеқұсқы, нақұсқы және шүмек) сүйектерін білдіреді.

Құрылымы

Құлақтың барабаншасынан ішкі құлаққа дейін (сыртқыдан тереңге дейін) сүйекшелер: маллеус, инкус және степес, латын тілінде "шекеш, намыртқа және тіреу" деп аударылады. Маллеус инкуспен инкудомалеолярлық буын арқылы байланысады және дыбыстық қысымның тербелістік қозғалысын өткізетін барабанша қабығына (құлаққапқа) бекітіледі. Инкус қалған екі сүйекке де жалғасқан. Степес инкуспен инкудостепиалдық буын арқылы байланысады және фенстра овалис мембранасына, яғни ортаңғы құлақ пен ішкі құлақтың вестибулі арасындағы эллипстік немесе овалды терезеге бекітіледі. Бұл – денедегі ең кішкентай сүйек.

Даму

Зерттеулер көрсеткендей, сүтқоректілердің эмбриондарындағы құлақ сүйектері төменгі жақ сүйегінің бөлігі – тіс сүйегіне жалғасқан. Бұл Meckel хрящі деп аталатын шеміршектердің сүйектелген бөліктері, олар жаққа бекітілген. Эмбрион дамығанда, шеміршектер қатаяды және сүйекке айналады. Дамудың кейінгі кезеңдерінде бұл сүйек құрылымы жақтан ажырап, ішкі құлақ аймағына жылжып өтеді. Бұл құрылым ортаңғы құлақ деп аталады және шүйдегеш, инкус, балға және тілше қабығынан тұрады. Олар амфибиялар, құстар немесе жорғалаушылардың жақ сүйегіндегі колумелла, төртбұрыш, буын және бұрыштық құрылымдарымен сәйкес келеді.

Функция

Дыбыс толқындары құлақ қабыршағын тербеткенде, ол өз кезегінде жақын орналасқан кіші сүйекті – балғаны (malleus) қозғайды, оған бекітілген. Балға (malleus) содан кейін тербелістерді, естікше (incus) арқылы, тікшеге (stapes) және, содан кейін, ішкі құлақтың вестибуласына ашылатын овалдық терезе (fenestra ovalis) мембранасына жеткізеді. Ауа арқылы таралатын дыбыс көбінесе сұйық ортамен жанасқанда кері шағылысады; ауа арқылы қозғалатын дыбыс энергиясының шамамен 1/30-ы ғана сұйықтыққа беріледі. Бұл, бас суға батқанда дыбыстың күрт тоқтауынан байқалады. Сұйықтың салыстырмалы түрде сығылмайтындығы ауа арқылы қозғалатын дыбыс толқындарының күшіне қарсы келеді. Кіші сүйектер рычаг механизмі арқылы құлақ қабыршағына механикалық артықшылық береді және күш таралу аймағын азайтады; нәтижесінде тербелістер күштірек болады, бірақ аз қашықтыққа қозғалады. Бұл дыбыс толқындары сыртқы құлақтан тікелей овалдық терезеге берілгенге қарағанда тиімдірек байланыс жасауға мүмкіндік береді. Күш қолдану аймағының азаюы қысымды жеткілікті деңгейде арттырып, дыбыс энергиясының көп бөлігін сұйықтыққа беруге мүмкіндік береді. Қысымның артуы кохлеадағы сұйықтықты қысып, стимулды жібереді. Осылайша, кіші сүйектердің рычаг әрекеті тербелістерді өзгертіп, дыбысты беру мен қабылдауды жақсартады және бұл кедергілерді теңестірудің бір түрі болып табылады. Дегенмен, кіші сүйектердің қозғалысының мөлшерін оларға бекітілген екі бұлшықет (құлақ барабанының тартылғышы және тікше бұлшықеті) бақылайды (және шектейді). Осы бұлшықеттер ішкі құлақты тым қатты шудан қорғау үшін кіші сүйектердің тербелісін басуға қабілетті деп есептеледі (теория 1), сондай-ақ олар төмен жиіліктің берілуін азайту арқылы жоғары жиіліктерде жиілік ажыратымдылығын жақсартады (теория 2) (акустикалық рефлекске қараңыз). Бұл бұлшықеттер жартастарда жақсы дамыған және эхолокация (SONAR) кезінде жартастардың шығаратын дауыстарын тоқтатуға қызмет етеді.

Клиникалық маңызы

Кейде тікше сүйекшелер арасындағы буындар қатаяды. Отосклероз деген жағдайдың салдарынан тікше овал терезеге бітісіп қалады. Бұл есту қабілетін нашарлатады және пассивті ортаңғы құлақ имплантаты арқылы хирургиялық түрде емделуі мүмкін.

Тарих

Аудиторлық сүйектерді кім ашқандығына қатысты күмән бар, және 16-ғасырдың басындағы бірнеше анатомистер осы жаңалықты өздеріне жатқызған, олардың ең ертедегі екеуі – Алессандро Ахиллини мен Жакопо Беренгарио да Карпи. Бірнеше дереккөздер, соның ішінде Эвстахи мен Кассери, маллеус пен инкустың ашылуын анатомист және философ Ахиллиниге жатқызады. Маллеус пен инкустың алғашқы жазбаша сипаттамасын Беренгарио да Карпи өзінің "Commentaria super anatomia Mundini" (1521) еңбегінде келтірген, бірақ ол екі сүйекті қысқаша сипаттап, олардың дыбыс таратумен теориялық байланысын атап өткен. Николо Массаның "Liber introductorius anatomiae" еңбегінде осы сүйектер біршама толық сипатталған, және екеуі де кішкентай балғаға теңес. Ол оларға жеке тарау арнады. Везалий алғаш рет сүйектердің екінші элементін амулетпен салыстырды, бірақ пішіні бойынша молярды де баламалы салыстыру ретінде ұсынды. Степестің алғашқы жарияланған сипаттамасы Педро Хименоның "Dialogus de re medica" (1549) еңбегінде кездеседі, бірақ одан бұрын 1546 жылы Джованни Филиппо Инграссия Неаполь университетіндегі лекцияларында осы сүйекті сипаттаған болатын. "Оссикула" термині "сүйек" (os; genitive ossis) деген мағынадағы "ossiculum" сөзінен туындаған, яғни кішірек сүйек. "Malleus" латын тіліндегі "malleus" – "шекеш" сөзінен, "incus" – "incus" – "қосқыр" сөзінен (incudere – "шекешпен соғу" мағынасында), ал "stapes" қазіргі латын тіліндегі "stirrup" – "құбыжық" сөзінен алынған, бұл, мүмкін, кезеңдік латын тіліндегі "stapia" сөзінің өзгеруі, ол "тұру" (stare) және "аяқ" (pes) сөздерімен байланысты, себебі сүйектің пішіні құбыжыққа ұқсайды. Бұл "құбыжық" сөзі үшін ежелгі латын тілінде сөз болған жоқ, өйткені ежелгілер құбыжықты қолданбаған.