Кіріспе

Теңгерімсіз қозғалтқыш қозғалысын теңгеру үшін қолданылатын салмақтар. Тепе-теңдік біліктері поршеньді қозғалтқыштардағы теңгерімсіз динамикалық күштерді өтестіру арқылы дірілді азайтуға арналған. Қарсы тепе-теңдік біліктері эксцентрикалық салмақтарға ие және бір-біріне қарама-қарсы бағытта айналады, бұл нәтижесінде тік күш пайда болады. Тепе-теңдік білігін 1907 жылы британдық инженер Фредерик Ланчестер ойлап тауып, патенттеген. Ол көбінесе автомобильдер мен мотоциклдерде қолданылатын қатарлы төрт және V6 қозғалтқыштарында қолданылады.

Шолу

Тепе-теңдік білік жүйесінің жұмыс принципі – бірдей эксцентрикалық салмақтарды тасымалдайтын екі білік, қозғалтқыш айналу жылдамдығының екі еселенген жиілігімен қарама-қарсы бағытта айналады. Біліктердің синхронизациясы осылай жасалған, олардың центробегтік күштері қозғалтқыш тудыратын екінші реттік тік күштерді (қозғалтқыш айналымдарының екі еселенген жиілігінде) өтестіреді. Тепе-теңдік біліктерінің тудыратын көлденең күштері тең және қарама-қарсы болғандықтан, бір-бірін жояды. Тепе-теңдік біліктері коленвалдағы дірілді азайта алмайды.

Екі цилиндрлі қозғалтқыштар

Көптеген мотоциклдердің қозғалтқыштарында, әсіресе қатарлы екі цилиндрлі қозғалтқыштарда тепе-теңдік білік жүйелері қолданылады. Мысалы, Yamaha TRX850 және Yamaha TDM850 қозғалтқыштары 270° бұрышпен коленвалды білікке және тепе-теңдік білікке ие. BMW GS қатарлы екі цилиндрлі қозғалтқышында қолданылатын баламалы тәсіл – шарнирлі қарсы салмақты қозғайтын «бос» шатунды пайдалану.

Төрт цилиндрлі қозғалтқыштар

Тепе-теңдік біліктері көбінесе тік төрт қозғалтқыштарда екінші реттік дірілді (қозғалтқыш айналымдарының екі есе жиілігімен тербелетін тік күш) азайту үшін қолданылады, бұл әдеттегі тік төрт қозғалтқыштың құрылысына тән. Бұл діріл тік төрт қозғалтқыштағы поршень сақиналарының қозғалысы коленвал айналуы кезінде симметриялық болмауынан туындайды; сондықтан коленвалдың белгілі бір айналымында төмен түсетін және көтерілетін поршеньдердің үдеуі әрқашан толыққанды қарсы болмайды, нәтижесінде әр айналымда екі рет таза тік күш пайда болады (бұл айналымдар санымен квадратуралық түрде артады). Дірілдің мөлшері қозғалтқыш көлемімен де артады, сондықтан тепе-теңдік біліктері көбінесе 4 литрден жоғары көлемді тік төрт қозғалтқыштарда қолданылады. Поршеньнің ұзындығының немесе диаметрінің артуы екінші реттік дірілді күшейтеді; поршеньнің ұзындығының артуы үдеу айырмашылығын, ал диаметрінің артуы поршеньдердің массасын арттырады. Ланчестердің тепе-теңдік біліктері жүйесі 1975 жылы Mitsubishi Astron 80 тік төрт қозғалтқышымен жетілдірілді. Бұл қозғалтқыш алғаш рет бір тепе-теңдік білігін екіншісінен жоғары орналастырып, қозғалтқыш айналымдарының өсуі мен төмендеуінен туындаған инерция күшінен туындаған айналу моментін (яғни коленвал осі бойынша) екінші реттік айналу жұбымен теңестіруге мүмкіндік берді. Жазық төрт қозғалтқышта күштер поршеньдердің қарама-қарсы бағытта қозғалуымен өзара теңестіріледі. Сондықтан жазық төрт қозғалтқыштарда тепе-теңдік біліктері қажет емес.

Бес цилиндрлі қозғалтқыштар

Баланс біліктері GM Vortec 3700 сияқты тік бес цилиндрлі қозғалтқыштарда да қолданылады.

Алты цилиндрлі қозғалтқыштар

Тізбекті алты және жазық алты қозғалтқыштарда шайқалу күштері табиғи түрде өзара теңестіріледі, сондықтан теңестіру біліктері қажет емес. V6 қозғалтқыштары V бұрышына қарамастан, қабілеті бойынша теңгерімсіз болып келеді. Жұп емес цилиндрлер саны бар кез келген тізбекті қозғалтқыштың біріншілік тепе-теңдігі бұзылады, бұл бойлық тербеліс қозғалысына себеп болады. V6 қозғалтқышының әрбір цилиндрлік қанаты үш цилиндрден тұратындықтан, әрбір қанат осы қозғалысты бастан кешіреді. Осы тербеліс қозғалысын азайту үшін түрлі V6 қозғалтқыштарында теңестіру біліктері қолданылады.

Сегіз цилиндрлі қозғалтқыштар

Мысал ретінде Mercedes Benz OM629 және Volvo B8444S двигательдерін келтіруге болады.