Кіріспе

Федерико Гарсия Лорканың пьесасы. Қанды үйлену (lang es) – испан драматургі Федерико Гарсия Лорканың трагедиясы. Ол 1932 жылы жазылған және алғаш рет 1933 жылдың наурыз айында Мадридтегі «Беатрис» театрында, содан кейін сол жылы Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласында қойылған. Театр сыншылары көбінесе «Қанды үйленуді» Гарсия Лорканың «Ерма» және «Бернарда Альбаның үйі» пьесаларымен бірге «ауылдық трилогия» деп атайды. Гарсия Лорканың жоспарлаған «Испания жерінің трилогиясы» оның қайтыс болған кезде аяқталмай қалды, себебі ол «Бернарда Альбаның үйін» осы туындылар тобына қоспады.

Бірінші акт

Пьесаның басында Ана өзінің ұлы Күйеу жігітпен сөйлеседі. Бірінші актіде Күйеу жігіттің әкесі мен ағасы бірнеше жыл бұрын Феликс отбасының адамдарымен өлтірілгені белгілі болады. Күйеу жігіт жүзімдікте зәйтүн кесу үшін пышақ сұрайды, ал Анасы сақтықпен жауап береді. Күйеу жігітке пышақ бергенге дейін, ол зорлықтың айналымы мен өзінің алаңдауын талқылайды. Күйеу жігіт анасына қоштасып құшақтап кетеді. Көрші Анамен сөйлесуге келіп, Қалыңдықтың бұрын Ананың күйеуін өлтірген адамдардың туысы Леонардо Феликс есімді адаммен араласып жүргенін айтады. Феликс отбасын әлі де жек көретін Ана ашуға толады, бірақ күйеу жігітпен бұл мәселені көтерудің алдында қызға баруға шешім қабылдайды. Леонардо, қазір үйленген, жұмыстан кейін үйіне оралады. Ол кіргенде, Қайын анасы мен әйелі Леонардоның ұлына бесік жыр айтып жатыр. Әннің сөздері пьесада болатын трагедияларды алдын ала сездіреді. Леонардоның некесі бақытты емес екені анық көрінеді. Кішкентай қыз үйге кіріп, Күйеу жігіттің Қалыңдыққа үйленуге дайындалып жатқанын үй ішіне хабарлайды. Леонардо ашуға беріліп, үйден атып кетеді, әйелі, Қайын анасы және Кішкентай қызды қорқытады. Ана Қалыңдықтың үйіне, Күйеу жігітпен бірге барып, Қалыңдықтың қызметшісімен және Қалыңдықтың әкесімен кездеседі. Әкесі Анаға қайтыс болған әйелі туралы және қызының үйленіп, бала тууын қалайтынын айтады. Қалыңдық кіріп, Анамен және Күйеу жігітпен сөйлеседі. Әкесі оларды шығарып салып, Қызметшіні Қалыңдықпен қалдырады. Қызметші Қалыңдықты Күйеу жігіттің әкелген сыйлықтары туралы әжуалайды, содан кейін Леонардо түнде үйге келіп, Қалыңдықтың терезесін бақылап отыратынын айтады.

Екінші акт

Тойдың күні Леонардо Қалыңдықты тағы да көруге келеді. Ол қызға деген құштарлығы мен оған үйленуге кедергі болған мақтанышы туралы айтады. Оның қасында болғандықтан алаңдайтын қалыңдық оны үндеткісі келеді, бірақ ол оған деген сезімдерін әлі де жоққа шығара алмайды. Қызметші Леонардоны шығарып жібереді, қонақтар тойға келе бастайды. Әке, Ана және Күйеу жігіт келіп, той шіркеуге өтеді. Қалыңдық Күйеу жігітке оны аман алып қалуды сұрайды. Леонардо мен оның әйелі де қысқа әрі қызу айтыстан кейін кетеді. Тойдан кейін қонақтар, отбасылар және жас жұбайлар қалыңдықтың үйіне қайта оралады. Той музыка мен бимен жалғасады, бірақ қалыңдық өзінің бөлмесіне барып, шаршағанын айтады. Леонардоның әйелі күйеуіне күйеуінің ат үстінде кеткенін айтады, бірақ күйеу жігіт Леонардо жай ғана жылдам жүру үшін кеткенін айтып, оны сүртеді. Күйеу жігіт бас бөлмеге оралып, анасымен сөйлеседі. Содан кейін қонақтар дәстүрлі той биін бастау үшін қалыңдық пен күйеу жігітті іздеуге кіріседі. Бірақ қалыңдықты еш жерден таба алмаймыз. Әкесі үйді іздестіруге бұйрық береді, бірақ Леонардоның әйелі бөлмеге кіріп, күйеуі мен қалыңдық бірге қашып кеткенін хабарлайды. Әкесі оған сенуден бас тартады, бірақ Күйеу жігіт ашуға түсіп, досымен бірге Леонардоны өлтіруге барады. Ашулы ана тойындағы барлық қонақтарға түнде қашып кеткендерді іздеуге бұйрық береді, ал әке қайғыдан құлап қалады.

Үшінші акт

Орманның ішінде (Леонардо мен Келіншектің қашқан жері), үш ағаш кесуші оқиғаны талқылау үшін шығады (бұл грек хорына ұқсас, бірақ олар көрермендерге емес, бір-біріне сөйлейді). Олар іздеушілердің бүкіл орманды шарлап шыққанын, ал ай шықса, әйелді көтеріп алып жүрген Леонардоның жақын арада қолға түсетінін айтады. Олар сахнадан қашып бара жатқанда, Ай жас ағаш кесушінің бейнесінде, ақ бетпен пайда болады. Ол түннің соңына қарай қан төгілетінін мәлімдейді. Өлім, ескі жалқы әйел кейпінде кіріп келіп, өмірдің шектілігі және түннің өліммен аяқталуы туралы айтады. Ол Айға көп жарық беруді бұйырады, сосын кетеді. Ашуға булыққан Күйеу жігіт тойдан келген жас жігітпен бірге кіреді. Жас жігіт қараңғы орманнан қорқады және Күйеу жігітті кері қайтуға көндіруге тырысады, бірақ Күйеу жігіт бас тартады, Леонардоны өлтіріп, Келіншегін қайтарып алуға ант етеді. Өлім, маскировкаланып, қайтадан кіріп, Күйеу жігітке Леонардоны көргенін және оған жол көрсетуге болатынын айтады. Күйеу жігіт онымен бірге шығады. Басқа жерде, әсіресе орманның тереңдігінде, Ағаш кесушілер ынтамен ағаш кеседі, махаббаттылардың аман қалуын тілеп дұға етеді. Леонардо мен Келіншек жүгіріп келіп, болашақтарын талқылайды. Екеуі де романтикалық мазасыздыққа толы, бір-біріне деген құштарлыққа берілген, олардың арасындағы құмарлық ешкімде болмағандай. Келіншек Леонардодан қашуын өтінеді, бірақ ол бас тартады. Жұбайлар аяқ дыбысын естиді; Күйеу жігіт пен Өлім жақындап келеді. Леонардо шығып кетеді, ал қараңғыда екі айқай естіледі. Ай мен Жалқы әйел сахнаның соңында қайта пайда болады. Леонардо мен Күйеу жігіт бір-бірін өлтірген. Қаладағы әйелдер (Леонардоның әйелі мен қарындасы да бар) шіркеудің жанында жиналып, оқиғалар туралы сыбырласады. Өлім жалқы әйел кейпінде келіп, кетер алдында орманға қасірет келгенін жариялайды. Ана ашу мен қара қайғыға толы күйде шіркеуге кіреді, Келіншектің орманда бір-бірін өлтірген жандардың қанына малған киімімен қайтып келгенін көреді. Бәлкім (бірақ бұл нақты айтылмаған, және бұл оқиға аяқталғаннан кейін болады), кейін Келіншек отбасының абыройын қалпына келтіру үшін құрбандық ретінде өлтіріледі. Алайда, пьесаның кейбір нұсқаларында Ана Келіншекке өмір сүруге рұқсат береді, себебі жандарының өліміне қайғырып өмір сүру өлімнен де ауыр жаза болар екен.

Өндірістер мен бейімделулер

Ағылшын тіліне аударылған және Bitter Oleander деп аталатын бұл пьеса 1935 жылы Бродвейде қысқа ғана уақытқа қойылды. 1938 жылы Аргентинада Маргарита Сиргу мен оның театр труппасының қатысуымен осы пьеса фильмге бейімделді. Денис Апилвор 1953 жылы Корольдік балеті үшін балеттік нұсқасын жазды. 1957 жылғы Вольфганг Фортнердің "Блутхоццайт" операсы Генрике Бектың неміс тіліне аудармасынан алынған. 1959 жылы BBC телеарнасы пьесаны бейімдеді. 1964 жылы Будапештте венгр композиторы Сандор Шоколайдың музыкасына жазылған "Вернась" опералық бейімделуі алғаш рет қойылды. Опера содан бері қайта қойылды. 1973 жылы пьеса ағылшын тіліне аудармамен Нью-Йорктің Манхэттен қаласындағы La MaMa Experimental Theatre Club театрында қойылды. 1977 жылы пьеса Мароккода "Қанды үйлену" деген атпен фильмге бейімделді. 1981 жылы испан режиссері Карлос Саура пьесаға негізделген "Қанды үйлену" атты би фильмін түсірді. 1986 жылы BBC World Service Анна Масси, Джульет Стивенсон және Алан Рикман қатысқан пьесаның радиолық бейімделуін эфирге шығарды. 2006 жылы голланд режиссері Ханс Фелс пен гаитилік композитор Ифарес Блейннің музыкасымен "Le Maryaj Lenglensou" атты гаитилік опералық бейімделуі жасалды. Бұл қойылым туралы деректі фильм 2007 жылы Нидерланд кинофестивалінде көрсетілді. 2007 жылы BBC Radio 3 Паулин Харрис режиссерлік еткен және Барбара Флинн Ана рөлінде ойнаған пьесаның жаңа қойылымын көрсетті. Ол 1996 жылғы Тед Хьюздің аудармасын пайдаланды. 2015 жылы Паула Ортиз режиссерлік еткен "Күйеу жігіт" атты испандық фильм жарық көрді. 2016 жылдың тамыз/қыркүйек айларында пьеса Гондурас, Тегусигальпа қаласындағы театрда қойылды. Яэль Фарбер режиссерлік еткен Марина Каррдың бейімделуі 2019 жылдың қыркүйек айынан қараша айына дейін The Young Vic театрында көрсетілді. Вим Вандекейбус режиссерлік еткен Дольф Верспордың голланд тіліне аудармасын Toneelgroep Amsterdam 2023 жылы Амстердамдағы Internationaal Theater Amsterdam театрында орындады.