Кіріспе

1973 жылы түсірілген испандық фильм, Виктор Эрис 1973 жылғы фильм.

"Балшақтың рухы" (испанша: El espíritu de la colmena) – 1973 жылы түсірілген испандық драмалық фильм, режиссері және сценарийін Виктор Эрис жазған. Бұл фильм Эристің толық метражды фильмдегі режиссерлік дебюті болды және испан киносының шедеврі саналады. Фильм Ана есімді жас қыз бен оның 1931 жылғы американдық қорқыныш фильмі "Франкенштейнге" деген құштарлығына ден қояды, сонымен қатар оның отбасылық өмірі мен мектепке қатысты жағдайларын зерттейді. Көптеген адамдар фильмдегі символизмді көрнекі тәсіл ретінде және Эрис цензураны айналып өту жолы ретінде атап өткен. Испанияда цензура болғанына қарамастан, фильм Франко режимі тұсында түсіріліп, жарыққа шығарылған кезде, испан халқының Франко билігіндегі өмірін символдық түрде бейнелеуге ұмтылады. Цензуралық комиссияның кейбір өкілдері фильмнің авторитарлық режимге қатысты ұсыныстардан алаңдаса да, фильмнің шетелде сәтті танылғаны және көпшіліктің "баяу дамыған, жұқа сюжетті және "көркем" фильмге" қызығушылық танытпайды деген болжамға сүйене отырып, оны Испанияда көрсетуге рұқсат берді. Фильм "баланың мазасыз ішкі әлемін көрсететін әдемі сурет" деп сипатталды.

Сюжет

Алты жасар Ана ата-анасы Фернандо мен Тереза және үлкен әпкесі Изабелмен бірге Кастилия алқабындағы оқшауланған испандық ауылда тұратын ұялшақ қыз. 1940 жыл, азаматтық соғыс жаңа ғана аяқталды, франкистер республикалық күштерді жеңді. Оның қартайған әкесі уақытының көп бөлігін ұясына қарап, ұя туралы жазумен өткізеді; оның жас анасы алыс жердегі сүйіктісі туралы армандайды, оған хат жазады. Ананың ең жақын досы - Изабел, ол оны жақсы көреді, бірақ кішкентай әпкесімен ойнай алмайды. Көліктік кинотеатр Франкенштейнді ауылға әкеледі және екі әйел бауырлас оны көруге барады. Фильмде Анаға қатты әсер етеді, әсіресе, жынды кішкентай қызмен жақсы ойнайтын, содан кейін оны қасақана өлтіретін көрініс. Ол әпкесінен: "Неге ол қызды өлтірді, және неге олар оны өлтірді?" деп сұрайды. Изабель оған жабайы жыртқыш қызды өлтірмегенін және ол шын мәнінде өлген жоқ екенін айтады; ол фильмдердегі барлық нәрсе жалған деп айтады. Изабель жынды рух сияқты дейді, Ана онымен сөйлесе алады, егер ол көзін жапса және оны шақырса. Ананың бұл оқиғаға қызығушылығы Исабел оны жабайы қой қорасына алып барады, ол жындының үйі деп айтады. Ана оны іздеуге бірнеше рет жалғыз қайтып келеді және ақырында қой қорасында жасырынған жарақаттанған республикалық сарбазды табады. Ол қашып кетпей, баласын тамақтандырып, әкесінің сағаты мен шапанын алып келеді. Бір күні түнде франколық полиция келіп, республикашыл сарбазды тауып, атып өлтіреді. Полиция тез арада Ананың әкесі қашқырмен байланыстырады және ол одан заттарды ұрлады деп санайды. Әкесі ұялы сағатты шығарып, Ананың реакциясына назар аударғаннан кейін, қай қыздың қашқынға көмектескенін біледі. Ана келесі жолы солдатқа барады, бірақ ол кеткен, ал жерде әлі қан бар екен. Әкесі оған қарсы шығып, қыз қашады. Ананың отбасы мен басқа ауыл тұрғындары оны түн бойы іздеді, бұл Франкенштейннің көрінісін бейнелейді. Ол көл жағасында тізе бүгіп отырғанда, ол орманнан жақындап келе жатқан Франкенштейннің жындысын және оның жанына тізе бүгіп отырғанын көреді. Келесі күні олар Ананы денесі сау-сау, денесі сау-сау табады. Дәрігер анасына "травмадан" бірте-бірте айығатынын айтады, бірақ Ана отбасына жоламайды, терезенің жанында жалғыз тұрып, үнсіз-күйсіз рухқа шақырады, дәл Исабел айтқандай.

Тарихи контекст

Франсиско Франко 1939 жылы қанды азамат соғысынан кейін солшыл үкіметті құлатып, Испанияда билікке келді. Соғыс отбасыларды бөліп, азамат соғысынан кейінгі жылдары қоғамды үндемеуге мәжбүр етіп, қорқытып үнсіздікке ұрды. Фильм 1973 жылы түсірілді, сол кезде франкистік мемлекет бастапқыдағыдай қатал болмаса да, франкистік мемлекетті ашық сынау әлі де мүмкін емес еді. Испаниядағы өнерпаздар цензурадан Франко Испаниясына сын материалдарды өткізе алды. Ең танымал режиссер – Луис Бунуэль, ол 1962 жылы «Виридиананы» сонда түсірген. Символизмге және нәзіктікке толы фильмдер арқылы цензура кеңсесі қабылдайтын немесе байқамайтын хабарды фильмге енгізуге болатын. Қой қорасының айналасындағы шөлейтті, бос пейзаждар Франконың алғашқы жылдарында Испанияның оқшауланған жағдайын көрсетеді. Ана 1940 жылдар шамасындағы Испанияның күнәсіз жас буынын, ал оның әпкесі Изабельдің алдағы кеңесі ақша мен билікке құмар деп айыпталған Ұлтшылдарды (Франко басқарған ұлтшыл фракцияның сарбаздары мен олардың қолдаушыларын) бейнелейді.

Өндіріс

Фильмнің продюсері Элияс Кверехета фильм аяқталмай қалуы мүмкін деп уайымдады. Алдыңғы нұсқада, бастапқыда 1970-ші жылдардағы оқиғада, есейген Ананың әкесі өлім ауруына шалдыққан, және ол онымен қайта қосылу үшін туған ауылына оралады. Бұл нұсқа драманы «реттеп, балалық сиқырдан гөрі теленовеллаға басымдық береді» деп ойлап, Эрис оқиғаны өзгертті. Төрт басты кейіпкердің әрқайсысының есімі оларды сомдайтын актердің есімімен сәйкес келеді. Себебі, түсірілім кезінде жеті жастағы Ана экрандағы және экраннан тыс айтылатын есімдерді шатастырып алған. Эрис жай ғана кейіпкерлердің есімдерін актерлердің есімдерімен алмастырды. Виктор Эрис таңдаған атауы туралы былай деп жазды: «Атау шынымен менікі емес. Ол, менің ойымша, аралардың өмірі туралы жазылған ең әдемі кітап, ұлы ақын және драматург Морис Метерлинк жазған кітаптан алынған. Сол еңбекте Метерлинк «Бал арасының рухы» деген сөзді аралардың бағынып жүретін, бірақ адам санасы ешқашан түсінбеген, күшті, құпиялы және парадоксалды күшті атау үшін қолданады». Фильмнің операторы Луис Куадрадо түсірілім барысында көру қабілетін жоғалтып жатқан.

Сыни қабылдау

DVD қосымшасы "Рухтың іздері" бойынша Criterion Collection компаниясының "Бал қоңызының рухы" фильмінің тұсаукесерінде, фильм беделді Сан-Себастьян кинофестивалінде бірінші жүлдеге ие болғанда, оған наразылық білдіріп, ышқырықтар естілді және кейбіреулер аяқтарын тоқтатты. Фильмнің продюсері 1973 жылдың соңындағы алғашқы көрсетілімнен кейін көптеген көрермендер оған көңіл айтқанын айтты. Көп жылдар өткен соң, 2007 жылдың басында фильм АҚШ-та қайта жарық көргенде, "Нью-Йорк Таймс" газетінің кино сыншысы А.О. Скотт драманың режиссурасын жоғары бағалады: "[Эристің] әдемі, мұқият ойластырылған кадрларынан туындайтын оқиға бірден түсінікті де, жұмбақты, ересектердің сағынышы мен балалық құштарлық, қайғылы білім мен таңғажайып тазалық арасындағы тепе-теңдік сақтайды." Фильм сыншысы Дэн Каллахан фильмнің операторлық жұмысын, сюжетін, режиссурасын және актерлік шеберлігін мақтады. Ол былай деп жазды: "Виктор Эристің "Бал қоңызының рухы" фильміндегі әрбір сиқырлы сәтте күн сәулесімен жуылған кадр құпия қорқынышқа толы. Операторлықта ерекше бір тартымдылық бар, ол қыздардың бойға бірте-бірте келетін жасөсперлік сезіміне сай келеді, әсіресе Изабельдің өзінің саусағынан тамған қанмен еріндерін бояған көрінесінде. Оның бір рет күлімдегені – шағын ғажайып, қара мысықтардың, қара пойыздың, жалындаған оттың және улағыш саңырауқұлақтың арасындағы шағын инабаттылық. Осы алаңдатушы белгілер фильмді мазалайды." BBC тілшісі Том Доусон фильмнің басты рөлдердегі бала актерлерін балалардың көзқарасын бейнелеу үшін қалай қолданғанын жазды, сондай-ақ жас актрисалар Ана Торрент пен Изабель Теллерияны мақтады. "Екі жас актрисаның көркем ойнауының арқасында, бұл фильм күнделікті өмірдің құпияларын балалардың көзімен есте қалдырады." Сыншы Джон Саймон: "Дегенмен, толыққанды нашарлыққа толы фильмдердің арасында "Бал қоңызының рухы" ерекше көзге түседі" деп жазды. 2007 жылы "Empire" журналының Ким Ньюман Ана Торренттің рөлін жоғары бағалап, "ол фильмді керемет, шынайы ойынымен алып жүреді, бұл бала актердің жасаған ең жақсы жұмысы болуы мүмкін" деді. Ньюман Ананың және фильмнің соңғы сөзіндегі эмоцияға сілтеме жасайды: "Yo soy Ana / Мен – Ана". Сондай-ақ, Ньюман фильмде болып жатқан оқиғалардың түсіндірілмеуін, "немесе, шын мәнінде, Ананың отбасында, ауылында немесе елде не болып жатқанын" мақтады. 2012 жылдың 20 қарашасында фильм Роджер Эберттің "Ұлы фильмдер" таңдауына енді. Rotten Tomatoes веб-сайтында фильмге 26 рецензия негізінде 96% оң пікір берілді, ал орташа бағасы 9.00/10 құрады. Сайттың сыншыларының консенсусы: "El Espíritu de la Colmena классикалық қорқынышты әңгіменің мұрасын ерекше нәзік көңілмен тоғытылған балалық ертегінің желісі ретінде пайдаланады." Metacritic-те фильм 4 сыншының пікіріне сүйене отырып, 100 балдық шкала бойынша 87 балға ие болды, бұл "барлық тараптан мақтауға" ие екенін көрсетеді. Жапондық режиссер Акира Куросава бұл фильмін өзінің сүйікті 100 фильмінің бірі деп атады.

Мұра

Эристің фильмдегі жұмысы Гиллермо дель Тороның "Жақсылық тірегі" және "Панның лабиринті" фильмдеріндегі жұмысына әсер етіп, әсіресе Испания тарихының осы кезеңінде балалардың ойша әлемдерге сеніп, оған сәйкес әрекет етуі туралы идеяны қайта-қайта пайдалануына себеп болды.