Кіріспе

Ф. Гарсия Лорканың «Ерма» пьесасы – испан драматургі Ф. Гарсия Лорканың пьесасы. Ол 1934 жылы жазылған және сол жылы алғаш рет қойылған. Гарсия Лорка пьесаны «трагикалық поэма» деп сипаттаған. Пьеса Испанияның ауылдық жерінде өмір сүретін баласыз әйелдің тарихын айтады. Оның ана болуға деген үміті ашкере соққыға ұшырап, оны қорқынышты қылмыс жасауға итермелейді.

Кейіпкерлер

Ерма: балаға деген құштарлығы соншалықты күшті жас әйел, ол әлі дүниеге келмеген баламен сөйлеп, ән айтады. Некеде махаббаттың жоқ екенін сезінеді, сондықтан бала оған армандаған қуанышты сыйлап, жанын толтырады деп сенді. Баласыз өзін бос және толық емес сезінеді, бірақ алыс күйеуі Хуанмен ортақ тіл табуға қол жеткізе алмайды. Қаншалықты бақытсыз болса да, өзінің ар-ұяты мен парызы үшін күйеуін тастауға бармайды. Оның есімі – "шөл" деген мағына беретін "yermo" сөзінің әйелдік түрі. Хуан: Ерманың күйеуі. Ол болашақ балаға емес, тек көруге және қол тигізуге болатын нәрсеге ғана сенеді. Оның міндеті – жерді өңдеп, өсіруге көмектесу, бірақ баласыз қалған әйелінің жаны мұңға толы. Ол өзгелердің пікірін өте сезімталдықпен қабылдайды. Виктор: Ерма мен Хуанның ескі досы. Ол да жер жыртумен айналысады. Ол пьесада бірнеше рет, көбінесе Ермамен бірге пайда болады. Бұрын олардың арасында қандай да бір қарым-қатынас болған болуы мүмкін, бірақ оны Ерманың әкесі таңдаған жоқ. Мария: Ерманың жақында үйленген досы. Ол жүкті, бұл Ерманы қатты ренжітеді. Долорес: бала табуға мұқтаж әйелдерге көмектесетін күші бар делінетін әйел. Екі жеңге (Лас Кунадас): Хуанның қарындастары, екінші актіде Ерманы бақылау үшін шақырылады. Қарт әйел (La Vieja): бірінші және екінші актілерде Ерма үшін ақылгөй кеңесші. Ол алғаш рет Ерманың Хуанға тамақ апарып бара жатқанда көрінеді. Қарт әйел Ермаға қалай ер адамды қадағалауға және әйел не істеу керектігіне кеңес береді. Ол екі рет тұрмысқа шығып, барлығы он төрт бала туған. Үшінші актіде ол Ермаға өте қол жетімді ұлы бар екенін және ол оған бала бере алатынын айтады. Алты кір жуатын әйел: қала тұрғындарының пікірін білдіретін топ. Олар азаматтардың түрлі ой-пікірлерін көрсетеді. Кейбіреулер Ерманы баласыздығы үшін кінәлайды, ал кейбіреулері бейжай, енді біреулері Ерманы қорғайды.

Тақырыптар

Ерма оқшаулану, құмарлық және көңілсіздік тақырыптарын қамтиды, сонымен қатар табиғат, неке, қызғаныш және достық сияқты негізгі тақырыптарды зерттейді. Бұл пьесаның сюжетіне сол дәуірдегі әлеуметтік нормалар да маңызды рөл атқарады. Ерма, есімі «бейсіл» деген мағына беретін кейіпкер, баласы жоқ жас әйел. Ол әкесінің алдындағы ар-намысы мен парызы үшін Хуанға үйленеді. Ол әйелдердің күйеулеріне мұрагерлер сыйлауы міндет екен деп санайтын қоғамда өмір сүреді. Қала тұрғындарының көпшілігі Ерманың бала көтере алмауына оны кінәлайды. Бұл некеде махаббаттың жоқ екені сезіледі, және кейде ол балалы бола алмауының себебі осы деп ойлайды. Пьесада оның басқа бір еркекке сезімдері болуы мүмкін екені айтылады, бірақ ол күйеуіне деген берілгендігінен осы сезімдерін жасырады. Ескі әйелдің өте құнарлы ұлы бар екенін және онымен бірге кетіп қалуға болатынын айтқанда да, Ерма: «Менің ар-намысым не болады? Сен шынымен мен басқа еркекпен бірге кете аламын деп ойладың ба? Мен одан өзімдікіні сұрап тілеуге барамын ба?» деп жауап береді. Пьесада билік пен күрес тақырыптары да кеңінен көтеріледі. Пьеса барысында Ерманың өз жағдайында билігі шамалы немесе мүлдем жоқ сияқты көрінеді. Ол балалы болмаса да, күйеуінің келісімінсіз басқа жолы жоқ. Оның күйеуіне деген парызы мен балаға деген ішкі құштарлығы арасындағы күрес жүреді. Ол балалы болуды тек қана балаға деген аңсарынан ғана емес, сонымен қатар сол заманда әйелдің жалғыз үміті осы болғандықтан да қалайды. Ер адам жер мен жұмысына ие болса, әйелдің күнін өткізу үшін бала күтімінен басқа ештеңесі жоқ, және ол сол нәрсесіз күннен күнге өмір сүреді. Оның ішкі күресі пьеса соңына қарай күшейеді, ол Хуанды өлімге жіберіп, билікті өз қолына алады. Ол, наконец, қалағанын істейді, бірақ сонымен бірге өзінің жалғыз мүмкіндіктерін де жояды.

Жалған діннің ықпалы

“Yerma” христиандық моральға толы, мысалы, некеге тұрудың басты себебі – ұрпақ табу және кез келген мәселені шешу үшін некеден тысқары қарым-қатынасқа бармау. Гарсия Лорка христиан дінінің қатаң ережелерін пайдаланып, Ерманы адамның табиғи құштарлықтарына бой беруге шамасы келмейтін жандай бейнелейді. Роберт Лиманың «Дионисиялыққа қарай: Ермадағы жасырын элементтер мен рәсімдер» атты мақаласында айтқандай, Гарсия Лорка пьеса барысында жасырын жолдардың табиғилығы туралы жазады. Ол қарт әйел сияқты кейіпкерлерді, қажылық сияқты оқиғаларды және төрт эмпедоклдік немесе «классикалық» элементтерді – жер, су, от және желді – құрал ретінде қолданады. Бұл элементтер пьесада тікелей де, жанама түрде кездеседі. Элементтер жылдың төрт мезгілін, адам темпераментін көрсететін төрт «гуморды» және компастың төрт бағытын білдіреді. Әдетте, элементтердің пайда болуы барлық нәрсенің негізін құрайды. Гарсия Лорка элементтерді символдық үлгі құру үшін пайдаланады, мұнда Ерма жиі жасырын элементтерге сілтеме жасайды, бірақ оларды бойына сіңіре алмайды. Жер алғаш рет пьесаның басындағы Ерманың сахнадан тыс айтқан жұбанында еске алынады, ол баласын қорғау үшін далада шатыр тігіп, даланың жер элементін бейнелейтінін айтады. Жер – аналық пен күтім элементі. Бұл элемент Ерма үшін ең инстинктивті. Пьесада ол аяқтарын жерге тигізіп сезінетін сәттер туралы айтады. Ол өзін Жермен байланыстыру үшін топыраққа физикалық жақындау қажеттігін сезінеді. Хуан да егістікте жұмыс істейтіндіктен Жермен байланысты. Ол далада өмір сүреді және Ерманың топырағын тыңайта алмайды. Ерма Хуанның өзіне деген құштарлығын ояту үшін Жер сияқты оған мойынсұнуы және бала табу үмітінен бас тартуы керектігін түсінбейді. Келесі элемент – су, Хуанға ең көп жетіспейтін нәрсе. Оның егістікті суаруға шектеулі суы бар, сондықтан барлық су жерге кетеді, яғни Ерманың шөлін қандыруға суы жоқ. Ол Хуанның сусызда екенін байқап, өзенге барып, суға түсуін немесе жаңбыр шатырды сулағанда төбеге шығуын сұрайды. Оның су туралы екі жағдайда айтуы Хуанның ішінде көбірек су болғанын қалайтынын көрсетеді. Суға батыру символы кейде «қайта тууды» білдіреді. Керісінше, Виктор суға оң қарым-қатынаста. Бірде Ерма Виктордың сахнадан тыс ән салып тұрғанын естиді және оның әнінің қаншалықты әдемі екенін, аузын толтыратын су тасқыны сияқты естілетінін айтады. Оның өзі де, су да қарт әйелдің суға ағылатын балалар туралы айтқандарын растайды. Алайда Ерма Виктордың мол суын алуға тым кеш. Судың келесі түрі – «салқын бұлақ», онда кір жуушылар жиналады. Бұл Ерманың жүкті бола алмауы мен Хуанның бұл идеяға салқын қарайтынын көрсетеді. Жер мен су элементтері де әйелдік элементтер, бірақ олар еркектік элементтер – ауа мен отсыз толық бола алмайды. Ауа «өмір тынысы» және дауылдар мен желдердің динамикасымен байланысты болғандықтан еркек болып саналады. Сонымен қатар, ауа – қозғалыс болатын орта, сонымен қатар табиғаттағы барлық нәрсені қоршап тұратын элемент. Бұл еркектің әйелді құшақтап, жыныстық қатынасқа түсетінін көрсетеді. Пьесада ауаның көп рет кездесетіні айтылады. Бұл Ерма ағаштарда ән салған жел туралы айтқан кезде және ол қолын көтеріп, зекірген кезде айтылады, бұл Жерді құнарлы еткен ауаны терең ырымдық дем алудың маңыздылығын көрсетеді. Ерма Жер сияқты берік немесе пассив бола алмайтындықтан, ол өзінің жыныстық қатынасын белсенді түрде көрсетуі керек. Бұл – қарт әйелдің Ермаға айтуға тырысқан сөзі, қарт әйел ауадай еркін болғандықтан, екі күйеуі болды және он төрт балаға дүниеге келді. Ауа да қызығушылықтың тақырыбы болып табылады, өйткені Хуан Ерманы «ауада жүзіп жүрген заттармен» машықтануы үшін сөгіс береді. Хуан да Ерма үміттенген еркектік табиғатын таныта алмайды. Алайда Виктор еркектік элементті бейнелейді. Бірде Ерма соңғы рет тұрған жеріне барып, терең дем алып, табиғи ерлікті сезеді. Ол оның әрқашан оны толықтай толтыру мүмкіндігі бар екенін түсінеді, бірақ өкінішке орай, ол тым кеш және құрметтен тыс Хуанмен бірге болуды таңдайды. Соңында, от, басқа еркек элементі, ол әр түрлі мағыналарды білдіреді. Кейбір дәстүрлерде ол тазалау, трансмутация және қайта жаралу ретінде қызмет етті. Отқа байланысты да жақсы денсаулық пен денсаулығы нашар. Кельт Еуропасында от егістіктің, жануарлардың және адамдардың құнарлылығын арттыру үшін от пен отшашуды қолданатын үлкен рәсімдерде қолданылған. Ермадағы от элементінің бірі – құштарлық, немесе оның жоқтығы. Ерма Хуанның бетінде өмірдің түсі жоқтығын және оның ақырғы терісіне күннің отты сәулелері тимегенін айтады. Керісінше, Виктордың құштарлық табиғаты оның өмірінде және ішкі отында көрінеді. Біз оттың Ермамен байланысты бола бастағанын пьесаның соңында көреміз. Ол Хуанға өзінің жағуын қаншалықты қиындыққа толы екенін айтады, отқа және құрбандыққа сілтеме жасайды. Құрбандық болғаннан кейін, ол өзі үшін жағдайды өзгертуге кетеді. Соңында, Хуанның құштарлығының жоқтығы оның бала табуға деген отты құштарлығын одан да күшейтеді. Оның шіркеуге баруы, онда әйелдер топырақ үстінде бос аяқпен жүреді, оның бастапқыда жермен байланысты болуына сілтеме жасайды. Соңында, Хуан балалары болмайтынын айтқанда, Ерма құштарлығына беріледі. Хуан оның отты ашуынан жанып, соңында өлтіріледі.

Мұра

Ян Гибсон Ерманың Гарсия Лорканың Испания Азамат соғысының басындағы қазасына ең тікелей байланысты туындысы екенін айтады. Ол католицизм институтына және заманауи испан қоғамының қатаң жыныстық мораліне ең ашық қарсы тұрады. Пол Боулз 1955 жылы "Ерма" операсын жазды. Гейтор Вилла-Лобос пьеса негізінде опера жазды, ол 1971 жылы тұсаукесерге шықты. 2001 жылы Пиллар Тавора испан тіліндегі нұсқасын ("Ерма") қойып, бас рөлді Айтана Санчес-Гихон сомдады. Тарелл Элвин МакКрейнің шамамен 2007 жылы жазылған "Қызыл және қоңыр суда" пьесасы Луизианадағы тұрғын үйлер кешенінде өтетін "Ерманың" еркін бейімделуі болып табылады.

Жас Виктордың қайта жаңғыруы

2016 жылы австралиялық драматург Саймон Стоун "Янг Вик" театрында Билли Пайпердің қатысуымен пьесасын қойды. Пьеса үлкен жетістікке ие болды, әсіресе Пайпердің "жерді дірілдеткен" өнері үшін мақтауға ие болды. Пьеса онжылдықтың ең танымал және марапатталған туындыларының біріне айналды, Пайпер ең үздік актриса номинациясы бойынша барлық алты театр сыйлығын жеңіп алды, оның ішінде бағалы Лоуренс Оливье сыйлығын Гленда Джексоннан бәсекелесіп ұтып алды. Пьеса бес жұлдызды сын-пикирлердің рекордтық санын алды, Пайпер "қауіпті түрде шаршататын", "көңілді, таңғажайып және місінсіз" деп сипатталды. Ол сонымен қатар "Ең үздік қайта қойылым" номинациясы бойынша Лоуренс Оливье сыйлығын жеңіп алды. 2017 жылдың шілдесінен тамызына дейін қосымша көрсетілімдер өтті, 31 тамызда Ұлыбритания кинотеатрларында және 21 қыркүйекте халықаралық кинотеатрларда тікелей эфирде көрсетілді. Сұраныс артып, қосымша қойылымдар қосылды.

Парк-авенюдегі қару-жарақ қоймасының қайта жаңғыруы

2017 жылдың қазан айында Пайпердің 2018 жылы шоумен бірге Нью-Йоркке көшетіні жарияланды. Бұл пьеса Нью-Йорктегі Парк-авеню арсеналында алты апта бойы толық сатылып, АҚШ сыншыларының жоғары бағасына ие болды. The New York Times Пайпердің өнерлерін "сөзсіз жеңіс" және "күшті әсерлі" деп бағалап, бес жұлдыз берді, ал Hollywood Reporter оны "таң қалдыратын" деп атады. "Актриса сахнаға шақырылғанда, эмоционалды және физикалық тұрғыдан шаршаған күйде көрінгенде, оның аман-сау екеніне риза болып, келесі түні бәрін қайтадан бастан кешіруі мүмкін деген алаңдаушылыққа толасыз". Time Out журналы Пайперді "ашулы аңмен" салыстырып, оның "таңғажайып" өнері көрермендерге психологиялық сезімдер сықылды әсер ететінін ескертті. NBC-нің Кэти Энглехарт: "Пайпердің өнері соншалықты күшті болды, мен осы орында құсып кете жаздадым – бұл мақтауға ұқсамайды, бірақ шындығында солай". Vogue журналы Пайперді "өзінің буынының ең ұлы таланттарының бірі" деп атап, оның өнерін "таңғажайып, шикі, жабайы және қорқынышты" деп сипаттады. AM New York сыншысы "тыныс алуға талпынып" қалғанын айтты, ал New York Stage Review Пайпердің "ұлытқа құлдырауының қорқынышты және керемет" екенін мәлімдеді.