Кіріспе

Ұзарту кабелі (АҚШ), ұзарту сымы, қуат кеңейткіші, құлау сымы немесе ұзарту желісі (Ұлыбритания) – бір жағында плагин, екінші жағында бір немесе бірнеше розеткасы бар (әдетте плагинмен бірдей типте) иілгіш электр қуаты сымы. Бұл термин көбінесе желілік (тұрмыстық айнымалы ток) ұзартуларға қатысты, бірақ басқа типтегі кабельдерге арналған ұзартуларға да қолданылады. Плагин мен электр розеткасы әртүрлі типте болса, "адаптерлік сым" термині қолданылуы мүмкін. Көптеген ұзарту сымдарының ұзындығы шамамен 30 метрге дейін жетеді, бірақ олар 91 метрге (300 фут) дейін де жасалады. "Ұзарту сымы" термині кемінде 1925 жылдан бері қолданылып келеді. Ұзарту сымдары әртүрлі түстерде, ұзындықта, қалыңдықта және мақсатына қарай болады. Жалпы, құрылғыға қаншалықты көп қуат қажет болса, сымның қалыңдығы соншалықты болуы керек (ішіндегі сымдардың үлкендігін білдіреді). Сыртқы ортада, ылғалды жерлерде, майлардың жанында немесе ұзақ уақыт күн сәулесіне ұшыраса қолданылатын сымдар сол жағдайларға арналған нұсқада таңдалуы керек. Ұзарту катушкасы – бұл, әдетте, розетка жағына дейін оралатын ұзарту желісі, онда кейде бірнеше розетка (көбінесе 2 немесе 4) болады. Ұзарту катушкасының тағы бір түрі плагин жағына жақын ілінеді және пайдаланушыға розетка жағынан ұстап сымды тартуға мүмкіндік береді. Кейбір ұзарту сымдары қауіпсіздік мүмкіндіктерін де қамтиды, мысалы, поляризацияланған плагин және розетка, жерге қосылған терминалдар, "қуат күйін" көрсететін индикатор, қысқа тұйықталудан қорғайтын элемент немесе тіпті қалдық ток құрылғысы (жердегі ақаулық схемасының үзілісі немесе GFCI деп те аталады). Кейбір сымдарда бір-біріне жақын орналасқан бірнеше ұрғашы ұялар бар; ал кейбіреулерінде ұрғашы ұялар сымның бойымен орналасқан. Сымдар көбінесе жерге қосылған немесе жерге қосылмаған ұяларды қамтиды. Жерге қосылған еркек ұяны жерге қосылмаған ұрғашы ұяға күштеп салуға болады, бірақ бұл қауіпсіз емес.

Вариациялар

Тоқтандырғыш – электр кабелінің соңында орналасқан, әдетте бір қатарға орналастырылған бірнеше ұялар (көбінесе 3 немесе одан көп) бар блок. Бұл термин сонымен қатар тоқтандырғышпен аяқталатын қысқа ұзарту шағылына да қолданылады. Алып тасталатын тоқ сымы да ұқсас, бірақ одан әлдеқайда қысқа, және ол құрылғыны желілік розеткаға қосу үшін арналған. Әйел ұшы құрылғының кіреберісімен сәйкес келеді.

Ұлттық электрлік код (АҚШ)

АҚШ-тағы тұрмыстық кернеу 120 В құрайды, ал Ұлттық электр кодексі (NEC) 20 А тогы бар тізбекте 16 АВГ немесе одан үлкен диаметрлі (мысалы, 14 АВГ немесе 12 АВГ) болмаған жағдайда ұзартқыш сымдарды пайдалануға тыйым салады. Басқа иілгіш сымдар сияқты, NEC оларды ғимараттардың беттеріне, құрылыстардың ішінде (қабырғалар, едендер, төбелер), аспалы төбелердің үстінде немесе құрылыстардағы тесіктерден (терезелер, есіктер) өткізуге де тыйым салады. NEC-те ерекшеліктер бар, бірақ олар өте шектеулі. + АҚШ-тың ұзартқыш сымдарының сипаттамалары Кондуктордың өлшемі / сымдар Максималды ток Максималды ұзындығы 16/2 13 А 50 фут (15 м) 10 А 100 фут (30 м) 16/3 13 А 50 фут (15 м) 10 А 100 фут (30 м) 14/3 15 А 50 фут (15 м) 13 А 100 фут (30 м) 12/3 15 А 100 фут (30 м) 10/3 15 А 100 фут (30 м) АҚШ-та Underwriters Laboratories ұзартқыш сымдардың NEC талаптарына сәйкес екенін сертификаттайды. Басты стандарттар – бүкіл ұзартқыш кабельге арналған UL 817 және электр кабельдерінің өзіне арналған UL 62. Америка Құрама Штаттарының Бас басқармасы (General Services Administration) ұзартқыш сымдарға қатысты J C 1270 стандартын қолданады, ол UL стандарттарына сілтеме жасайды және қосымша талаптарды ұсынады. NEC өрт қаупін азайту мақсатында тұрғын үйлердегі қабырғаның бойындағы әрбір нүктеден 2 метр қашықтықта розетка болуын талап етеді, бұл ұзартқыш сымдардың қажеттілігін азайтады. Дегенмен, тіпті кодтан артық розеткалары бар үйлерде де кейде ұзартқыш сымдар қажет болуы мүмкін.

Еуропа

Еуропа және басқа да елдерде, тұрмыстық қалыпты кернеу шамамен 230 В болатын жерлерде, бірдей қуат үшін кабельдердің қызып кетуінен өрт шығу қаупі ағымның төмен болуына байланысты азаяды. Дегенмен, Еуропадағы көптеген ұзартқыш кабельдер кабельдің дұрыс пайдаланылмауын болдырмау үшін автоматты ток күшін өшіру құрылғысымен жабдықталған. Егер кабель арқылы шамадан артық ток жүргізілсе, оны қолмен қайта қосу қажет. (Америкалық көп ұялы сымдарда да мұндай құрылғы бар, бірақ бір немесе үш ұялы сымдарда жоқ.)

Қауіптер

Өрт оқиғалары тарихын зерттеулер көрсеткендей, құрылыстағы өрттердің көп бөлігі зақымдалған немесе жүктеме артығынан пайда болған ұзарту сымдарынан туындайды. Ұзарту сымдарының оқшаулауы, әсіресе жеңіл екі сымды сымдардың оқшаулауы, қысылу, ұру немесе сығу арқылы оңай зақымдалады. Адамдар сымға тұсау келіп, оны тартып алғанда, айырбас және розетка қосылыстары да зақымдануы мүмкін. Артық жүктеме ұзарту сымын қыздырып, оқшаулауын балқытуға немесе көмірлендіруге әкелуі мүмкін. Жылыту құралдары сымның оқшаулауына жылумен зақым келтіріп, оны балқытып немесе өртеп жіберуі мүмкін. Егер ішкі металл сымдар зақымдалса, мысалы, есікке қысылып қалса, сымдардың бұзылмаған бөлігі сымдардың қалың бөлігінен тар болса, онда жоғары кедергі нүктесі пайда болады. Сымның тар бөлігінің кедергісі қалған бөлігінен жоғары болғандықтан, ыстық нүкте пайда болуы мүмкін, ол қуатты сол жерде шоғырландырады. Жануарлар сымды шағып, оқшаулаудың бір бөлігін алып тастауы мүмкін. Мұндай жағдайларда, егер зақымдану байқалмаса және сым жөнделмесе немесе пайдаланудан алынбаса, зақымдану ұшқынға немесе сымдар арасындағы қысқа тұйыққа алып келуі мүмкін, бұл жақын жердегі материалдарды тұтандыруы мүмкін. Зақымдалған оқшаулауы бар ұзарту сымының ашық сымдары адамдар мен жануарлар үшін электр тогының соғу қаупін тудырады.

Қауіпсіздік

Еденде жатқан сымдарды физикалық зақымдардан қорғау үшін тиісті құрылғымен жабу керек. Бірақ оларды кілем немесе төсенішпен жабуға болмайды, себебі бұл қауіпті өртке алып келуі мүмкін. Сымды орау қажеттілігінен, ұзарту дөңгелегін пайдаланудан немесе сымды қажетті өлшемге кесуден аулақ болу үшін ұзарту сымдары алдын ала дайындалған ұзындықтарда сатылады. Сымның әрбір артық футы электр кедергісін арттырады, нәтижесінде сым жеткізе алатын қуат азаяды. Сондықтан сым неғұрлым ұзын болса, кернеудің төмендеуін азайту үшін өткізгіштердің диаметрі соғұрлым үлкен болуы керек (үлкен диаметрлі сым үшін сым өлшемдері кішірек болады). Осы себепті, қажетті ұзындықтағы сымды ғана пайдалану жақсы. Ұзарту дөңгелегі толық созылғанда ғана толық номиналды ток жүргізе алады. Себебі дөңгелектегі сымның бөлігі ауаға ұшырамайды, қуатты жоғалтуға (оны сериялық кедергісі тудырады) шашыратуға мүмкіндік бермейді. Оралған немесе дөңгелекке оралған ұзарту сымын пайдалану қауіпті шок пен өртке әкелуі мүмкін. Кедергіден пайда болған жылу тарала алмайды және тығыз оралған сымның арасында қалып, өртке немесе соққыға себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, ESFI кілеммен немесе жамылғымен жабылған немесе төбе немесе қабырға арқылы өткізілген ұзарту сымын пайдаланбауды ұсынады, себебі жылу тиісті түрде тарала алмайды.

Қорғасын мөлшері

АҚШ-та сатылатын ұзарту сымдарының ПВХ оқшаулау қабығында қорғасын болуы мүмкін. Калифорнияның 65-қағидасы (1986) өндірушілерді өнімдерде зиянды химиялық заттар болған жағдайда тұтынушыларды ескертуге міндеттейді. Көптеген ұзарту сымдарында тұтынушыларға оларды қолданғаннан кейін қолдарын жууды ескертетін жазбалар бар. Еуропалық RoHS директивасы ұзарту сымдары сияқты электр өнімдерін өндіруде қорғасын сияқты қауіпті материалдарды қолдануды шектейді. Кейбір өндірушілер RoHS талаптарына сәйкес келді, бірақ АҚШ-та қорғасыннан жасалған өнімдерді өндіруді тоқтатуға бағытталған кең ауқымды қозғалыс әлі жоқ.

Сақтау

Ұзартқыш сымды қауіпсіз пайдалану үшін назар аудару керек нәрселер: сымды зақымдануы мүмкін жерлерден алыс жүргізу, әрбір қолданысқа қажетті ең қысқа сымды пайдалану, сондай-ақ сымдарды зақымдану белгілеріне немесе жүктеме артық болуына (ериген түрі, түсінің қараюы немесе "күйген" немесе "электр иісі") үшін мерзімді түрде тексеру. Мерзімді тексеру, әсіресе ұзақ уақыт бойы қолданылатын сымдар үшін маңызды, мысалы, жиһаздың артында, онда зақымдану байқалмай қалуы мүмкін және өрт немесе электр тогының соғуына жағдай тууы мүмкін (мысалы, шаң немесе қағаз ұшқындаған сымға жақын түсіп кетсе, немесе сұйық төгіліп, ашық сымға тисе). Ұзартқыш сымға енгізілетін тағы бір қауіпті өзгерту – розеткаға сәйкес ету үшін үшінші ұшты алып тастау, бұл жерге қосылған ұшты алып тастауға, сондай-ақ фазалық/нейтралдық ұштың айырмашылығын жоғалтуға әкеледі.

Сигнал кабельдерін ұзарту құрылғылары

Ұзарту сымдары кейде сигнал беру кабельдерінің ұзындығын арттыратын немесе біріктірілген сигнал/электр кабельдерін (мысалы, USB кабельдер) қосатын кабельдерді білдіреді. Оларды көбінесе "ұзартқыштар", "ұзартқыш кабельдер" немесе "кабель ұзартқыштар" деп атайды. Мұндай ұзартқыштарда бір еркек және бір әйел ұңғысы болады. Пассивті USB ұзартқыш кабельдер USB стандарттарына сәйкес келмейді, сондықтан USB логотипін таңбалауға рұқсат етілмейді. Ресми USB стандарттарымен мойындалған жалғыз кабель құрылымы – екі шетінде A және B ұңғылары бар кабель (мысалы, Micro USB, Lightning және USB C сияқты). Бұл шектеу USB стандартында рұқсат етілгеннен артық кабель ұзындығын жинауды болдырмау және USB-нің жобалық шектерінен асып кететін қосылымдардағы кедергілердің жиналуын болдырмау үшін жасалған. Осы арқылы USB жүйесінің тұрақты түрде қосылып жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатында, пайдаланушыларға кабель ұзындығын есептеу немесе техникалық ережелерді сақтау қажеттігі туындамайды. USB-нің мақсаты – кез келген стандартқа сай келетін кабельді екі үйлесімді құрылғыны қосу үшін пайдалануға болады және қосылыс сөзсіз жұмыс істейді. Осы мақсатта USB стандарты кез келген сәйкес (және демек, логотип таңбасы бар) USB кабельінің максималды ұзындығын шектейді (шамамен 15 футқа дейін). Ұзын кабельді пайдалану үшін USB хаб қажет. Стандартты емес болғанына қарамастан, мұндай ұзартқыш кабельдер көптеген көздерден оңай қолжетімді. USB ұзартқыштардың тағы бір түрі – бұл тұрақты түрде жалғастырылған кабель ұзындығы бар USB хабтары. Олар, егер олардың саны шектеулі болса, USB стандартына сәйкес келеді. Алайда, олар USB қосылысынан қуат алады, сондықтан "B" ұңғысындағы құрылғыға қол жетімді қуатты азайтуы мүмкін.