Кіріспе
1799–99 жылдардағы Майсур патшалығындағы қақтығыс
Төртінші англо-майсур соғысы – 1798–99 жылдары Оңтүстік Үндістанда Майсур патшалығы, Британдық Шығыс Үндістан компаниясы және Хайдарабад Деканы арасында болған қақтығыс. Бұл төрт англо-майсур соғысының соңғы қақтығысы болды. Британдықтар Майсурдың астанасын басып алды. Типу Сұлтан шайқаста қаза тапты. Ұлыбритания Майсурды бақылауға алып, Уадияр әулетін Майсур тағына қайта орналастырды (барлық мәселелер бойынша кеңес беру үшін британдық комиссармен бірге). Типу Сұлтанның жас ұлы Фатех Әли елден қуылды. Майсур патшалығы Британдық Үндістанмен одақтас княздік мемлекетке айналды, қазіргі Керала және Карнатаканың бір бөліктерін қамтыды, сондай-ақ Коимбатор, Дақшина Каннада және Уттара Каннада аймақтарын британдықтарға берді.
Өмірбаян
Наполеон Бонапарттың 1798 жылы Осман Мысырына түсуі Үндістандағы британдық иеліктерді жаулауды одан әрі ілгерілету мақсатында болды, ал Майсур мемлекеті келесі қадамның кілті еді, себебі Майсур билеушісі Типу Сұлтан Франциядан одақтас іздеді және Наполеонға жазған хатына мынандай жауап келді: "Сіздерге мен Қызыл теңіз жағасына сансыз және жеңілмейтін армиямен келгенім хабарланды, Англияның темір мойынынан сіздерді босатуға құштар". Сонымен қатар, Маврикийдің француз губернаторы генерал Малартик Типуға көмектесу үшін еріктілер іздеген Малартик жарлығын жариялады. Хорацио Нельсон Нил шайқасынан кейін Наполеоннан көмек алу мүмкіндігін тоқтатты. Дегенмен, Лорд Уэлсли Типу Сұлтан мен Франция арасында одақ құрылуына жол бермеу үшін қарсы шаралар қолдауды бастаған еді.
Шабуыл және британдықтардың жеңісі
1799 жылы Майсурға үш армия кірді, бірі Бомбейден, екі британдық (олардың бірі полковник Артур Уэлсли басқаратын бөлімшесі болды, ол болашақта 1-ші Веллингтон герцогы атанды), және астананы қоршады. 8 наурызда Сидазер шайқасында Типудің шабуылы тоқтатылды. Типу Сұлтан қолданған маңызды әскери жаңалық – армияда темір қабықпен жабдықталған ракеталық бригадаларды жаппай қолдану болды. Майсур ракеталарының үшінші және төртінші Майсур соғыстарында британдықтарға тигізген әсері Уильям Конгревті Наполеон соғыстары үшін Конгрев ракеталарын жасауға ынталандырды. Соғыс барысында ракеталар бірнеше рет қолданылды. Олардың бірі полковник Артур Уэлслиге қатысты. Сұлтанпет Топе шайқасында Уэлслидің бірінші күнгі шабуылы Типудің Диуаны Пурнаяһ тарапынан тойтарылды. Форресттің сөзін келтіре келе, осы кезде (Сұлтанпет ауылының жанында, 5-суретте) Типудің ракеташыларына паналаған үлкен топай (ағаштардан тұратын орын) болды, және қоршауды Шрирангапатнам аралына жақындату үшін оны тазалау қажет болды. Бұл операцияға полковник Уэлсли тағайындалды, бірақ 1799 жылдың 5 сәуірінде қараңғыда топайға шабуыл жасағанда, ол ракеталар мен мылтық атысына ұшырады, жолын жоғалтты және, Бейтсонның әдепті айтуынша, "қолайлы мүмкіндік туғанға дейін шабуылды кейінге шегерді". Келесі күні Уэлсли үлкен күшпен жаңа шабуыл жасап, бірде-бір адамды жоғалтпай бүкіл позицияны басып алды. 1799 жылдың 22 сәуірінде, негізгі шайқастан он екі күн бұрын, ракеташылар британдық лагерьдің арт жағына өтіп, содан кейін 6000 үнді жаяу әскері мен француз жасағының шабуылын белгілеу үшін "бірден көптеген ракеталарды ұшырды", бұл шабуыл Мир Ғұлам Хусейн мен Мохаммед Хулеен Мир Миран басшылығымен жүзеге асырылды. Ракеталардың қашықтығы шамамен 1000 метрге жететін. Кейбіреулері ұшақтар сияқты жарылып, ал жерге тигендері серпіліп, күші таусылғанша жылан сияқты иіліп-бүгіліп қозғалды. Британдық офицер Бейлидің айтуынша, "ракеташылар бізді соншалықты мазалады, қауіпсіз қозғалу мүмкін емес еді". Ол былай деді: "20 мың жаудың ракеталары мен мылтық атысы үздіксіз болды. Бұдан қалың жаңбыр болған емес. Көк шамдардың әр жарқылығымен бірге ракеталардың жауыны болатын, олардың кейбіреулері колоннаның басына кіріп, артқа өтіп, өлім, жарақаттар және жиырма не тридцать футтық бамбуктардан туған қорқынышты жарақаттарды келтірді". 1799 жылдың 2 мамырындағы Серінгапатамға жасалған шешуші британдық шабуыл кезінде, Маратхалар мен Низамның көмегімен, британдық оқ Типу Сұлтанның бекінісіндегі ракета қоймасына тиіп, жарылыс болды, соның салдарынан қамалдан қара түтіннің биік бұлты мен жарылып жатқан ақ жарықтардың каскады көтерілді. 4 мамыр күні түстен кейін, бекініске соңғы шабуылды Бэрд бастағанда, олар "ашулы мылтық пен ракета атысына" тап болды, бірақ бұл көп көмектеспеді; шамамен бір сағаттан кейін бекініс алынды; мүмкін тағы бір сағаттан кейін Типу атылды (оның өлімінің нақты уақыты белгісіз), және соғыс тиімді аяқталды. Британдықтар жеңіске жақын болғанда, француз одақтастары Типуға қашуға кеңес берді, бірақ Типу бас тартты және әйгілі сөздерін айтты: "Мың жыл қой болып өмір сүруден гөрі бір күн жолбарыс болып өмір сүру жақсы". Типу Сұлтанның өлімі британдық генерал Джордж Харристі "қазір Үндістан біздікі" деп айқайлауға итермеледі.
At this point (near the village of Sultanpet, Figure 5) there was a large tope, or grove, which gave shelter to Tipu's rocketmen and had obviously to be cleaned out before the siege could be pressed closer to Srirangapattana island. The commander chosen for this operation was Col. Wellesley, but advancing towards the tope after dark on the 5 April 1799, he was set upon with rockets and musket fires, lost his way and, as Beatson politely puts it, had to "postpone the attack" until a more favourable opportunity should offer. The following day, Wellesley launched a fresh attack with a larger force, and took the whole position without losing a single man. On 22 April 1799, twelve days before the main battle, rocketeers worked their way around to the rear of the British encampment, then "threw a great number of rockets at the same instant" to signal the beginning of an assault by 6,000 Indian infantry and a corps of Frenchmen, all directed by Mir Golam Hussain and Mohomed Hulleen Mir Miran. The rockets had a range of about 1,000 yards. Some burst in the air like shells. Others, called ground rockets, would rise again on striking the ground and bound along in a serpentine motion until their force was spent. According to one British observer, a young English officer named Bayly: "So pestered were we with the rocket boys that there was no moving without danger from the destructive missiles ". He continued:
The rockets and musketry from 20,000 of the enemy were incessant. No hail could be thicker. Every illumination of blue lights was accompanied by a shower of rockets, some of which entered the head of the column, passing through to the rear, causing death, wounds, and dreadful lacerations from the long bamboos of twenty or thirty feet which are invariably attached to them. During the decisive British attack on Seringapatam on 2 May 1799, with the help of Marathas and Nizam, a British shot struck a magazine of rockets within Tipu Sultan's fort, causing it to explode and send a towering cloud of black smoke with cascades of exploding white light rising up from the battlements. On the afternoon of 4 May, when the final attack on the fort was led by Baird, he was met by "furious musket and rocket fire", but this did not help much; in about an hour's time the fort was taken; perhaps within another hour Tipu had been shot (the precise time of his death is not known), and the war was effectively over. When the British were on the verge of victory the French allies reportedly told Tipu to flee, but Tipu refused and famously said "Better to live one day as a tiger than a thousand years as a sheep". The death of Tipu Sultan led British General George Harris to exclaim "now India is ours".
Салдары
Жеңімпаздар елді бөліспей, Типудің отбасын шет елге қуғынға жіберіп, Майсур билігін Вадиярларға қайтарды. Шығыс Үндістан компаниясының көптеген өкілдері Карнатик науабы Умдат уль Умараның Төртінші ағылшын-Майсур соғысы кезінде Типу Сұлтанға құпия түрде көмектескенін ойлады және соғыс аяқталғаннан кейін оны қызметтен алуға дереу тырысты. Саванур науабының территориясы ағылшын және маратха әскерлері арасында бөлісті. Типудің денесі шығыс қақпаның астында табылған жер Үндістанның археологиялық қызметімен қоршалды және ескерткіш тақта орнатылды. Кейіннен 19 ғасырда қақпа бұзылып, кең жол салынды.
Танымал мәдениетте
Соғыс, әсіресе Маллавелли шайқасы және Серингапатам қамалы, көптеген маңызды тұлғаларымен бірге, Бернард Корнуэллдің "Шарптың жолбарысы" тарихи романында сипатталған.