Кіріспе

Американдық революциялық соғыстың теңіз шайқасы (1782)

Сент шайқасы (француздарға Bataille de la Dominique деп аталады), сонымен қатар Доминика шайқасы деп те аталады, Кариб теңізіндегі британдықтар мен француздар арасындағы маңызды теңіз шайқасы, ол 1782 жылдың 9-12 сәуірінде өтті. Британдықтардың Америка революциялық соғысында француздарға қарсы ең үлкен жеңісі деп есептеледі. Адмирал сэр Джордж Родни басқаратын британдық флот граф де Грасс басқаратын француз флотын жеңіп, француздар мен испандарды Ямайкаға жоспарланған шабуылдан бас тартуға мәжбүр етті. Бұл шайқас Батыс Үндістандағы Гваделупа мен Доминика арасында орналасқан шағын аралдар тобы – Îles des Saintes атымен аталады. Француздар бір жыл бұрын Йорктаун қоршауы кезінде британдық армияны Чесапик шығанағында блокадалап, олардың революциясындағы американдық жеңіске көмектескен еді. Алайда, бұл шайқас олардың қарқынын тоқтатты және соғысты аяқтау үшін бейбіт келіссөздерге маңызды әсер етті. Француздар Сент шайқасында ауыр шығынға ұшырады, көптеген әскерлер тұтқынға алынды, соның ішінде де Грасс та болды. Француздық төрт желілік кеме (флагмандық кемесі де бар) жаулап алынды, ал біреуі жойылды. Родниге бұл шайқаста "желіні бұзу" тактикасын енгізгендігі айтылады, бірақ бұл мәселе даулы.

Қарсылық флоты мен офицерлері

Британдық флагман кемесі адмирал Роднидің қолбасшылығындағы "Формидбел" кемесі болды. Екінші қолбасшы адмирал Сэмюэл Худ, ал үшінші – вице-адмирал Фрэнсис Сэмюэл Дрейк болды. Сол кездегі әдетке сәйкес, флот үш бөлімге бөлінді: Родни 12 кемеден тұратын ақ эскадрильяның адмиралы ретінде жеке басқарды, кемелер ақ туды көтерді; Дрейк 12 кемеден тұратын көк эскадрильяның адмиралы ретінде басқарды, кемелер көк туды көтерді; ал Худ 12 кемеден тұратын қызыл эскадрильяның адмиралы болды, кемелер қызыл туды көтерді. "Формидбел" үш 98 зеңбірекке ие кемемен бірге жүрді: HMS Barfleur (Худ басқарды), HMS Prince George және HMS Duke, сондай-ақ 90 зеңбірекке ие HMS Namur. Қалған 31 кемеде 64-тен 74 зеңбірекке дейін болды. Барлығы британдық флотта 2620 зеңбірек болды, француз флотында 2526 зеңбірек болды. Британдық флоттың көп бөлігі жоғарғы палубаларда каронадтармен жабдықталған, бұл оларға икемділік пен жақын арадағы шайқаста үлкен артықшылық берді. 1782 жылдың наурыз айында "Формидбел" Сент-Люсия аралы мен Пиджен аралы арасындағы Грос-Иле шығанағында орналасқан. Адмирал Роднидің басқаруымен ол 36 кемелік эскадрильяның флагмандық кемесі болды. Сол кезде француз адмиралы де Грасс Мартиникадағы Форт-Роял шығанағында 34 кеме басқарды. Родни Вест-Индияны француз шабуылдарынан қорғау үшін 12 жақсы жабдықталған кемемен Ұлыбританиядан жіберілген, олардың салдарынан бірнеше арал қолдан кеткен еді. Олар Сент-Люсиядағы французға қарсы шайқасқан және жөндеуден өтіп жатқан 24 кемеге қосылды. Француздардың одақтасы испандықтар болды, олар Сан-Доминго (Испаньола) аралындағы Кап-Франседе 13 кемеге ие болды. Көліктік кемелермен бірге испандықтардың 24 000 сарбазы болды. Олар күштерін арттыру үшін Бресттен бес жауынгер кемесінің сүйемелдеуімен жіберілген тағы 10 000 француз әскерінің келуін күтті. Жоспар бойынша Грасс флоты, кем дегенде 5000 әскермен бірге, Кап-Франседе испандықтармен бірігіп, содан кейін 60 кемеден және 40 000 сарбаздан тұратын біріккен армадасымен Ямайка аралына шабуыл жасап, басып алу керек еді. Родни наурыз айында де Грасспен байланыста болып, капитан Вашон басқарған HMS Alert кемесімен тұтқындарды алмастыруды ұйымдастырды. Екі офицердің бір-біріне деген құрметі зор болды. Роднидің міндеті – Кап-Франсеге бет алған француз флотын тоқтату болды. Сол кезде Грасс вице-адмиралы Луи Филипп де Риго, Водреуил маркизі болды. Үшінші орында Луи Антуан де Бугенвиль тұрды. Француз флагманы 104 зеңбірекке ие "Виль де Пари" кемесі болды. Әскерлерді Буйле маркизі басқарды. Француз флоты да үш эскадрильяға бөлінді: Грасс "Корнетт Бланш" эскадрильясын, Бугенвиль "Эскадре Блю" эскадрильясын басқарды, ал Водреуил екінші командир ретінде "Бланш э Блю" эскадрильясының ақ және көк түстерін ұшырды. Басқа британдық командирлерге HMS Resolution капитаны Лорд Роберт Маннерс, HMS Canada командасындағы адмирал Уильям Корнуоллис және HMS Monarch капитаны Фрэнсис Рейнольдс кірді. "Формидбел" кемесіндегі капитан Лорд Кранстон да қатысты. Сэр Чарльз Дуглас, Чарльз Дугластың 3-ші герцогі Куинсберидің туысы, флот капитаны болды. Сэр Джеймс Уоллес та қатысты. Басқа командирлерге капитан Блэр, Бакнер, Бернетт, Чаррингтон, Корниш, Думареск, Грейвс, Инглефилд, Инглис, Найт, Пэрри, Сомарез, Савидж, Саймонс, Трускотт, Уилкинсон, Уильямс және Уилсон кірді. "Формидбел" кемесіндегі лейтенант Фредерик Тезигер шайқастан аз уақыт бұрын Роднидің лагерь көмекшісі болып тағайындалды. Капитан Джордж Ансон Байрон басқарған "Андромах" фрегатының қарауыл эскадрильясы де Грастың Форт-Рояльдағы барлық қозғалыстарын хабарлады. Бұл эскадрильяға жылдам жүретін HMS Agamemnon және HMS Magnificent кемелері де кірді.

Шайқас

1782 жылдың 9 сәуірінде мыспен қапталған британдық флот француздарды қуып жетеді, олар олардың жылдамдығына таңғалып қалды. Адмирал де Грасс француз конвойына Гваделупаға жөндеуге баруды бұйырды, бұл оны екі 50 зеңбірекке ие кемені (Файер және Эксперимент) қадағалауға мәжбүр етті, ал өзінің флотын шегінуді қамтамасыз ету үшін шайқасқа дайындап орналастырды.

Алғашқы кездесулер

Барфлер басқарған флоттың Худ бөлімі алғашқы шабуылға дайындалды. Алғашқы әрекет ретінде HMS Alfred, де Водреуил басқаратын 18 француз кемесіне қарсы тұрып, жақындап келе жатқан француздарға бортын көрсетті, бірақ бұл ешқандай нәтиже бермеді. Британдықтар Роднидің Формидабльден ресми сигналын шыдамдылықпен күтті, ол шамамен алты миль қашықтықта болды, және ақырында оларға "душманмен шайқасуға" бұйрық беретін қызыл ту көрсетілді. Түске қарай жел күшейгенде, француз флотының көп бөлігі және британдық флоттың бір бөлігі (Формидабльдегі Родни қоса) шайқасқа қосыла алды. Осы кезде француздар британдықтардан екі есе көп болды. Осы шайқас кезінде Альфредтегі капитан Уильям Бейн қаза тапты. Екі тарап та зардап шеккенімен, де Грасс британдық флоттың қалған бөлігі жақындап келетінін түсініп, қауіпсіз қашықтыққа шегіну үшін шайқасты тоқтатты. Де Грасс кемелерін солтүстікке (Гваделупаның оңтүстігіне) Сент аралдарына көшірді. Ал Родни желісінің ретін өзгертті, Дрейктің бұрын зақымдалмаған кемелерін алдыңғы қатарға шығарды, ал Худқа артқы қатарда жөндеу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді. 10 сәуірде француздар 10 миль қашықтықта болды, бірақ шабуылға шықпады, керісінше бастапқы бағытымен жүре берді, ал түнгі уақытта арақашықтық 15 мильге дейін артты. Бұл, Роднидің француздар шабуылға шығады деген қате болжамына байланысты болды. 11 сәуірде екі француз кемесі, Zélé және Magnanime, кездейсоқ соқтығысып, француз флотының артына қалып қойды. Родни осы екі кемеге шабуыл жасаса, де Грасс оларды қорғау үшін кері оралады деп шешті, және осылай болды: француз флотының үлкен бөлігі оларды қорғауға бұрылды. Бұл маневрлер ешқандай физикалық шабуылсыз орындалды.

Негізгі тапсырма

12 сәуірде француздар алтыдан 12 мильге дейін қашықтықта болды және екі флот Доминиканың солтүстік жағалауы мен Сент аралдары арасындағы Сент жолында маневр жасағанда жайылған күйде болды. Бақытсыз "Зеле" түні бойы құтқарушы кемелерінің бірі – "Вилль де Пари" кемесімен екінші рет соқтығысып, енді "Астре" кемесімен Гваделупадағы Басс-Терреге сүйреліп барады, кемеде генерал де Буйе болды. Оларды төрт британдық кеме: "Монарх", "Валиант", "Кентавр" және "Белликье" қуып келді. Де Грас Гваделупаға бет алды және кемені қорғау үшін флотын басқарып келді. Сонымен қатар, Родни қуған кемелерін қайтарды және соғысқа түзу белгі берді. Контр-адмирал Худтың алдыңғы дивизиясы үш күн бұрынғы шайқастан келген зардаптарды жөндеуде болғандықтан, ол контр-адмирал Дрейк басқаратын артқы дивизиясын алға шығарды. 7:40-та капитан Тейлор Пенни британдық желіні бастап, француздардың ортасына жақындағанда шайқас басталды. Француздармен қатар жүрген Дрейк дивизиясының кемелері де Грасс желісінің қалған бөлігін өтіп, екі тарап та кең жақтарымен атысты, сол кездегі теңіз шайқасының типік түрі.

Бастапқы шабуыл

Марлборо британдық шабуылға жетекшілік етті. Шабыс жүріп жатқанда, күні бұрынғы және түнгі қатты желдің күші басылып, өзгермелі бола бастады. Француздық кемелер британдық қатардан өтіп бара жатқанда, желдің күрт өзгеруі Роднидің флагманы «Формидабл» мен бірнеше басқа кемелерге, соның ішінде «Дьюк» пен [кеменің аты], француздарға қарай жүзуге мүмкіндік берді. Сағат 8:00-де «Формидабл» қызыл ту көтеріп, Марлбороға француздық кемелерге атыс ашуға және шабуылға түсуге рұқсат берді. Осы сәтте Марлборо «Дофин Рояль» кемесінің қарама-қарсы тұрды, ол толыққанды жағынан оқ ала бастады. Марлборо мен «Формидабл» арасында 16 кеме орналасқан, әрқайсысы 200 метр қашықтықта. Олар француздық кемелерді айналып өте келе, оларға қарсы кеңінен оқ атты. Екінші, Марлбороның артында, жақында қайта жабдықталған және француздық кемеден үш рет оқ ала білген HMS «Arrogant» кемесі болды. Үшінші қатарда капитан Чарльз Томсон басқаратын HMS «Alcide» кемесі тұрды. Одан кейін капитан Трускотт басқаратын HMS «Nonsuch» және капитан Джордж Балфур басқаратын HMS «Conqueror» кемелері келді. Келесі қатарда адмирал Дрейк HMS «Princessa» кемесінде, алғашқы 12 кемеге қолбасшылық етіп тұрды, одан кейін капитан Уильямс басқаратын «Принс Джордж» кемесі болды. Содан кейін 100 жылдық HMS «Torbay» кемесі капитан Кеппелдің басшылығымен және капитан Уильям Блэр басқаратын HMS «Anson» кемесі келді, ол белдеу деңгейінде дөңгелек оқтан зардап шегіп, екіге бөлінді. Көк эскадрильяны капитан Джеймс Саумарез басқаратын HMS «Fame» және HMS «Russell» толықтырды. Ақ эскадрилья Роднидің басшылығымен көк эскадрильяның соңынан дәл қатарға түсті. Оны капитан Томпсон басқаратын HMS «America» кемесі бастады. Одан кейін капитан Генри Савидж басқаратын HMS «Hercules» кемесі келді. Сосын капитан Бакнер басқаратын HMS «Prothee» және капитан Роберт Мэннерс басқаратын HMS «Resolution» кемелері болды. 24 жастағы Мэннерс кемедегі алғашқы құрбан болды, екі аяғы мен оң қолы ауыр жарақат алды және кейіннен осы жарақаттардан қайтыс болды. «Резолюшннан» кейін капитан Алан Гарднер басқаратын «Дьюк» кемесі келді. «Формидабл» британдық қатардың ортасында болғандықтан, шайқас орталығына жетуға шамамен бір сағат уақыт кетті. Барлық кемелер тұрақты жылдамдықты сақтау керек еді, және ол де Грасс флагманы, 104 зеңбіректі «Виль де Париж» кемесінің қасынан өткенде, екеуі алғаш рет кездесті. «Виль де Париж» «Формидаблдың» алдында тұрған 15 кемеден бұрыннан зардап шеккен еді. Күн ашық болғанымен, шайқастың түтіні тығыз тұманға ұқсады. «Формидабл» түтінге еніп, таңғы сағат 8:40-та «Виль де Париж» кемесіне жақындады. Флоттардың қарсы қозғалысы «Виль де Париждің» артынан «Формидаблға» қарама-қарсы бірнеше кемелерді әкелді, бұл әр бес минут сайын жаулардың жаңа жұпталуына себеп болды. Келесі кезекте «Couronne», одан кейін Le Gardeur de Tilly басқаратын «Éveillé» және де Vaudreuil басқаратын «Sceptre» кемелері болды.