Кіріспе

1781 жылғы Америка Тәуелсіздік соғысындағы теңіз шайқасы

Чесапик шайқасы, Вирджиния қаптарының шайқасы немесе жай ғана қаптар шайқасы деп те аталады, бұл Америка Тәуелсіздік соғысындағы маңызды теңіз шайқасы. Ол 1781 жылдың 5 қыркүйегінде Чесапик шығанағының аузына жақын жерде болды. Шайқасқа қатысқандар – контр-адмирал сэр Томас Грейвс басқарған британдық флот және контр-адмирал Франсуа Жозеф Поль, Грасс графы басқарған француздық флот. Бұл шайқас стратегиялық тұрғыдан шешуші болды, себебі ол Корольдік теңіз күштеріне генерал-лейтенант лорд Корнуоллистің Йорктаундағы қоршаудағы әскерлерін күшейтуге немесе эвакуациялауға мүмкіндік бермеді. Француздар британдықтарға қарсы теңіз жолдарын бақылауға алды және франко-американдық армияны қоршау артиллериясымен және француздық күштермен қамтамасыз етті. Бұл Йорктаунды қоршауда шешуші рөл атқарды, нәтижесінде он үш колония тәуелсіздікке ие болды. Адмирал де Грасс британдық күштерге Нью-Йорк немесе Вирджинияда шабуыл жасау мүмкіндігіне ие болды; ол Вирджинияны таңдап, тамыз айының соңында Чесапикке келді. Адмирал Грейвс де Грасс Батыс Индиядан Солтүстік Америкаға қарай жолға шыққанын және француз адмиралы де Баррас та Род-Айленд штатындағы Ньюпорттан кетіп қалғанын білді. Ол олардың күштерін Чесапикте біріктіруге тырысатынын болжады. Ол Нью-Йорк портының сыртындағы Нью-Джерси штатының Сэнди-Хук қаласынан 19 желілік кемемен оңтүстікке қарай жүзіп, 5 қыркүйекте таңертең Чесапик сағасының аузына келді. Онда де Грасс флоты шығанақта тұрғанын көрді. Де Грасс жедел түрде өзінің флотының көп бөлігін – 24 желілік кемені – шайқасқа дайындап, оған қарсы шықты. Екі сағаттық қақтығыс бірнеше сағаттық маневрден кейін болды. Екі флоттың желілері толыққанды кездеспеді; тек алдыңғы және орталық бөлімдері ғана толыққанды қақтығысты. Нәтижесінде шайқас тең болды, бірақ британдықтар көбірек шығынға ұшырады және кемелері зақымдалды. Күн батқанда шайқас тоқтатылды. Британдықтардың тактикасы содан бері талқылаулардың нысаны болып табылады. Екі флот бірнеше күн бойы бір-бірін көріп жүрді, бірақ де Грасс британдықтарды де Баррас келіп, маңызды қоршау жабдықтарын жеткізетін деп күтілген шығанақтан аулақ ұстауға тырысты. 13 қыркүйекте ол британдықтардан бөлініп, де Баррас келген Чесапикке қайта оралды. Грейвс Нью-Йоркке оралып, үлкен көмек көрсетуді ұйымдастырды; бірақ ол 19 қазанға дейін, Корнуоллис капитуляциялағаннан кейін екі күн өткен соң ғана жолға шықты. Чесапик шайқасы француздар үшін тактикалық жеңіс болды, бірақ ол француздар мен американдықтар үшін стратегиялық жеңіс болды және соғыстың басты нәтижесін бекітті. | Рассел Вейгли

Өмірбаян

1781 жылдың алғашқы айларында Вирджиния штатында британдықтар мен көтерілісші сепаратистердің күштері жинала бастады. Бұл штат бұрын теңіз шабуылдарынан басқа ешқандай әрекет көрмеген еді. Британдық күштерге алғаш Бенедикт Арнольд, сосын Уильям Филлипс басшылық етті. Мамыр айының соңында генерал Чарльз Корнуоллис, граф, оңтүстік армиясымен бірге келіп, қолбасшылықты өз қолына алды. Маусым айында Корнуоллис Уильямсбургке жол тартты, онда генерал сэр Генри Клинтоннан бірнеше бұйрық алды. Бұл бұйрықтар бекіністі, терең сулы порт құру туралы нұсқаумен аяқталды (мұндай порт теңіз арқылы жабдықтауға мүмкіндік берер еді). Осы бұйрықтарға жауап ретінде Корнуоллис шілде айының соңында Йорктаунға көшіп, әскерін бекініс салуға кірістірді. Британдық әскерлердің болуы және генерал Клинтонның сол жерде порт құруға ниеттілігі екі тарап үшін де Чесапик шығанағын бақылауды маңызды әскери мақсатқа айналдырды. 21 мамырда генералдар Джордж Вашингтон мен Рошамбо, тиісінше Континенттік армияның және Экспедициялық армияның қолбасшылары, Род-Айленд штатындағы Ньюпорт қаласындағы Вернон үйінде кездесіп, британдықтар мен олардың жақтастарына қарсы жүргізілуі мүмкін операцияларды талқылады. Олар Нью-Йорктегі британдықтардың негізгі базасына шабуыл жасауды немесе оны қоршауға алуды, сондай-ақ Вирджиниядағы британдық күштерге қарсы операцияларды қарастырды. Бұл екі нұсқаның екеуіне де француз флотының көмегі қажет болғандықтан, Батыс Индиядағы француз генерал-лейтенанты де Грасспен кездесу үшін кеме жіберілді. Де Грасс Кап-Франсуада (қазіргі Кап-Гаити, Гаити) күтіп отырған еді. Оған мүмкіндіктер туралы хабар беріліп, көмек сұралды. Рошамбо жеке хатында де Грассқа Вирджинияға қарсы операцияны жоғары бағалайтынын білдірді. Содан кейін екі генерал өз күштерін Нью-Йорк штатының Уайт-Плейнс қаласына көшіріп, Нью-Йорк қорғанысын зерттеді және де Грасстан жауап күтті.

Әскери флоттардың келуі

Де Грас 15 тамызда Кап Франсуаға келді. Ол дереу Рошембоның хатына жауап жіберді, онда ол Чесапикке бет түзеп бара жатқанын хабарлады. 3200 әскерді көтеріп, Де Грас Кап Франсуадан бүкіл флотымен, 28 желілік кемемен аттанды. Көрінуден жасыру үшін әдеттегі кеме қатынасынан тыс жүзіп, Де Грас 30 тамызда Чесапик шығанағының аузына жетті. Шығанақтың сыртында күзетуге тиіс болған екі британдық фрегаты Де Грасс келген соң шығанақтың ішінде қамалып қалды; бұл Нью-Йорктегі британдықтарға Де Грасс флотының толық күшін білуге тым кеш болғанша мүмкіндік бермеді. Батыс Үнді аралдарында Де Грасс ізінде болған британдық адмирал Джордж Брайджес Родни оның кетіп бара жатқанын естіді, бірақ француз адмиралының бағытын білмеді. Де Грас флотының бір бөлігін Еуропаға қайтарады деп ойлаған Родни контр-адмирал Сэр Сэмюэл Худты 14 желілік кемемен және Де Грасс Солтүстік Америкада қайда барғанын анытап беруге бұйрық берді. Ауруға шалдыққан Родни флотының қалған бөлігімен бірге сауығу, флотын жөндеу және Атлант мұхитындағы дауылды маусымнан қашу үшін Еуропаға бағыт алды. Де Грассқа қарағанда тікелей бағытпен жүзген Худтың флоты 25 тамызда Чесапикке кіреберісіне жетті. Француз кемелерін таппай, ол Нью-Йоркке қарай жүзіп кетті. Худ Нью-Йоркке келгенде, Грейвстің портта екенін (конвойді тоқтатуға сәтті болмағандықтан) анықтады, бірақ шайқасқа дайын бес желілік кемесі ғана болды.

Жауынгерлік желілер нысаны

Француз және британдық патрульдік фрегаттары таңғы сағат 9:30-да бір-бірінің флотын байқады; екеуі де алдымен екінші флоттың мөлшерін дұрыс бағаламады, бұл екі командирдің де екінші флоттың адмирал де Баррастың кіші флоты екеніне сенуіне әкелді. Флоттардың нақты көлемі белгілі болғанда, Грейвс де Грасс пен Баррас күштерін біріктіргенін ойлап, шайқасқа дайындалды; ол өз жолын шығанақтың аузына қарай бағыттады, солтүстік-солтүстік-шығыстан соққан желдің көмегімен. Де Грас өз кемелерінің бірнешеуін шығанақтың бойындағы Йорк және Джеймс өзендерін блокадалауға жіберді, ал теңізге бекіген көптеген кемелер британдық флотты көргенде офицерлері, сарбаздары мен қайықтары жоқ еді. Сағат 11:30-да француз флотының 24 кемесі зәкір желілерін кесіп, түскі уақыттағы су тасқыны кезінде шығанақтан шығып, жағалаудағы күштер мен кемелердің қайықтарын қалдырды. Де Грас кемелерге, тезірек шығып, әдеттегі кемелер ретін ескермей, шығанақтан шығып бара жатқанда тізбекке тұруға бұйрық берді. "Август" кемесі алғашқылардың бірі болды. Үш басқа кемеден тұратын эскадрильямен Бугенвиль француз желісінің қалған бөлігінен алда қалды; сағат 15:45-ке қарай айырмашылық соншалықты үлкен болды, британдықтар оның эскадрильясын француз флотының қалған бөлігінен кесіп тастауға мүмкіндік алған болар еді. Сағат 13:00-ге қарай екі флот шамамен бір-біріне қарама-қарсы келді, бірақ қарама-қарсы бағытта жүзіп бара жатты. Бұл Худтың эскадрильясын, оның ең агрессивті командирін, саптың артқы жағына, ал адмирал Фрэнсис Сэмюэл Дрейкті алдыңғы қатарға орналастырды. Осы кезде екі флот та солтүстік-солтүстік-шығыстан соққан желмен шығанақтан шығысқа қарай жүзіп бара жатты. Грейвс бұл кезде француздардың бөлінген фургонының әлеуетті артықшылығын пайдаланбады; француз ортасы мен артқы бөлігі британдық желімен қашықтықты жапқандықтан, олар өз фургондарымен де қашықтықты жапты. Бір британдық бақылаушы: "Барлық флоттың таңғалуымен француз орталығына олардың көлігін қолдау үшін кедергісіз кіруге рұқсат берілді". Екі сызықтың толыққанды қақтығысуға мүмкіндік беретіндей параллель сызықтарға жету қажеттілігі Грейвсті қайшылыққа толы сигналдар беруге мәжбүр етті, оларды Худ адмиралы, артқы эскадрильяны басқаратын, Грейвстің ойлағаннан өзгеше түсіндірді. Кемелердің бұрышын жақындатудың ешбір амалы британдық командирге қолайлы болған жоқ: кемелерді жақындатудың кез келген маневрі олардың оқ ату қабілетін тек қанатын қолданумен шектеуі мүмкін, және олардың палубаларын жау кемелерінен келіп жатқан тікелей немесе бүйірлі отқа ұшырату қаупін тудыруы мүмкін. Грейвс екі сигнал берді: біреуі "желіге алға" дегенді білдіреді, оның астында кемелер аралықты баяу жауып, содан кейін жаумен қатар тұрған кезде сызықты түзетеді, ал екіншісі "жақын әрекет" деп аталады, бұл әдетте кемелер жау желісіне тікелей жақындау үшін бұрылуға тиіс екенін білдіреді, тиісті қашықтыққа жеткенде бұрылады. Бұл сигналдардың үйлесімі оның кемелерінің соғыс аймағына біртіндеп келуіне әкелді. Адмирал Худ жауынгерлік желіні сақтау туралы нұсқауды жақын әрекет жасау сигналынан басымдық беру деп түсіндірді, нәтижесінде оның эскадрильясы тез жақындамады және іс-қимылға едәуір қатыспады.

Шайқас

Бұл шамамен сағат 16:00-де, екі флоттың бірін-бірін алғаш көріскеніне 6 сағаттан астам уақыт өткен соң, ауа райының бағыты өздерінің қолында болғандықтан, бастама британдықтарға тиесілі болды және олар шабуылға көшті. Адмирал Дрейктің эскадрильясының қалған бөлігі де ауыр зардап шекті, бірақ алғашқы екі кемедегідей ауыр емес. Британдықтардың желісіне жасаған шабуыл бұрышы да олардың шеккен зардабына әсер етті; олардың алдыңғы қатардағы кемелері француздықтарға қарсы тек қана мұрындық қаруларын қолдана алғанда, жақыннан оққа ұшырады. Француздық алдыңғы қатар да қиындыққа тап болды, бірақ зардабы азырақ болды. «Рефлехи» кемесінің капитаны де Боадес адмирал Дрейктің «Принцесса» кемесінен жасалған алғашқы оқпен қаза тапты, ал француздық алдыңғы қатардың төрт кемесі, француздық бақылаушының сөзінше, «жеті немесе сегіз кемемен тығыз арақашықтықта шайқасты». Сағат 17:00 шамасында жел британдықтарға қарсы бұрыла бастады. Де Грасс француздық флоттың көбірек кемелеріне қосылуы үшін алдыңғы қатарға одан әрі жылжуға сигнал берді, бірақ мушкеттердің қашықтығында британдық алдыңғы қатармен қақтығысқан Бугенвиль «француздар корпускасын көрсетсе, қиын басқаруға» бару қаупін қаламады. Ол ақыры кері шегінуді бастағанда, британдық басшылар оны шегіну деп түсіндірді: «Француздық алдыңғы қатар ең көп зардап шекті, өйткені олар алыстауға мәжбүр болды». Британдықтар олардың артынан ермеді, кері шегініп, алыстан оқ атуды жалғастырды; бұл бір француздық офицерді британдықтар «тек алыстан және олар шайқасқандарын айта алу үшін шабуылға шықты» деп жазуға итермеледі. Екі желінің ортасы да шайқасқа қатысты, бірақ шеккен зардап пен қаза тапқандардың саны айтарлықтай аз болды. Артқы эскадрильялардағы кемелерге шайқасқа қатысуға мүмкіндік болмады; Адмирал Худ өзінің үш кемесінің бірнеше оқ атқандығын хабарлады. Грейвстің берген қарама-қайшы сигналдары және оның және Худтың сигналдар туралы жазбаларындағы келіспеушіліктер дереу айыптауларға, пікірталасқа және соңында ресми тергеуге әкелді.

Қақтығыстар

Сол күні кешке Грейвс зақымды бағалады. Ол "француздар біз шеккен зақымнан гөрі аз зақымдалған сияқты көрінді" деп атап өтті, және оның флотының бесеуінің қозғалыс қабілеті нашарлаған немесе толығымен жойылған еді. Дегенмен, Грейвс түн бойы желдің бағытын сақтап, таңертең шайқастың бастамасын өзіне алуға тырысты. 8 және 9 қыркүйекте француз флоты бірнеше рет желдің артықшылығын иеленіп, британдықтарды жаңадан шабуылға ұшырату мүмкіндігімен қысқа мерзімге қорқытты. Француз барлаушылары 9 қыркүйекте Баррастың флотын көріп, де Грасс сол түні өз флотын Чесапик шығанағына қайтарды. 12 қыркүйекте ол Баррас екі күн бұрын келгенін анықтады. Грейвс 11 қыркүйекте "Террибел" кемесін суға батыруға бұйрық берді, себебі ол көп зақымданып, су өткізіп тұрды. 13 қыркүйекте француз флотының Чесапикке оралғаны туралы хабарлама келді. Де Грасс желісінде Баррастың флоты болмағанын ол әлі білмеді, өйткені есеп берген фрегат капитаны кемелерді дұрыс санамаған. Сол күні өткен кеңесте британдық адмиралдар "өзімізге келтірген өте қайғылы жағдайға" байланысты француздарға шабуыл жасаудан бас тартты. 20 қыркүйекте Санди-Хукке жетті.

Салдары

Британдық флоттың Нью-Йоркке келгені лоялист азаматтардың арасында үлкен дауыл тудырды. Бұл жеңіліс туралы хабар Лондонға да жағымсыз қабылданды. Георг III король (Корнуоллистің капитуляциясын білгенге дейін) «Біздің флоттың жеңілісін білгеннен кейін, империяның құлауын сезінемін» деп жазды. Француздардың жетістігі оларды Чесапик шығанағын толық бақылауға алып келді, Корнуоллистің толық қоршауы аяқталды. Ғасырлардың бірнеше кішкентай британдық кемелерін басып алумен қатар, де Грасс және Баррас өздерінің кішкентай кемелерін Вашингтон мен Рошамбо әскерлерін Хед-оф-Элктан Йорктаунға тасымалдауға жұмылдырды. 23 қыркүйекте ғана Грейвс пен Клинтон Чесапиктегі француз флотының 36 кемеден тұратынын білді. Бұл хабар 17 қыркүйекте Корнуоллис жасырын жіберген депештен келді, оған бірге көмек сұраныш қоса берілді: «Егер сіз маған жақын арада көмектесе алмасаңыз, ең жаман жаңалықты естуге дайын болыңыз». Нью-Йоркте жөндеу жұмыстарын аяқтағаннан кейін, адмирал Грейвс 19 қазанда Нью-Йорктен 25 желілік кемемен және 7000 әскерді тасымалдайтын көліктік кемелермен Корнуоллиске көмектесу үшін шықты. Бұл Корнуоллистің Йорктаунда капитуляция жасағаннан екі күн кейін болды. Корнуоллистің капитуляциясы екі жылдан кейін бейбітшілікке және Ұлыбританияның жаңа, тәуелсіз Америка Құрама Штаттарын мойындауына әкелді. Адмирал де Грасс өзінің флотымен Батыс Индияға қайтып келді. 1782 жылы Ямайканы басып алуға бағытталған франко-испандық жоспарына нүкте қойған маңызды шайқаста ол жеңіліске ұшырады және Родни оны тұтқынға алды. Оның флагманы «Ville de Paris» адмирал Грейвс басқаратын флот құрамында Англияға қайтып бара жатқанда дауылда теңізде жоғалып кетті. Грейвс, осы шайқастағы әрекеттеріне қарамастан, қызметін жалғастырып, толық адмирал шеніне көтеріліп, ирландтық пэрлік атағын алды.

Талдау

Ұрыстың көптеген аспектілері заманауи және тарихи пікірталастардың нысаны болды, бұл пікірталастар шайқастан кейін бірден басталды. 6 қыркүйекте адмирал Грейвс қарама-қайшы сигналдарын қолдануын негіздеу үшін меморандум жариялады, онда «жауынгерлік желіге шығу сигналы, жауынгерлік сигналмен бір уақытта берілгенде, соңғы сигналдың бұрынғысына тым қатаң бағыну арқылы күшін жоймайтыны түсінілуі керек» делінген. Худ, өзінің көшірмесінің артына жазған түсіндірмесінде, бұл британдықтардың да тәртіпсіздікке түсуін қажет ететіндіктен, тәртіпсіз жаумен қақтығысудың кез келген мүмкіндігін жойғанын атап өтті. Оның орнына, ол «британдық флот мүмкіндігінше жинақы болуы керек, осылайша тиімді сәтте үстемдікке ие болуға болады» деп жазды. Бір замандас жазушы «Террибел» кемесін батыруға сын көзбен қарап, «ол [шайқас алдындағыдан] артық су жинамады» және «егер флотты басқарған қабілетті офицер болғанда, «Террибел» жойылмас еді» деп жазды. Адмирал Родни Грейвстің тактикасын сынап, «өзінің желісін қысқартса, ол өзінің он тоғызын жаудың он төрт немесе он бес кемесіне қарсы қойып, оларға көмек келмес бұрын жарамсыз етіп, толық жеңіске жетер еді» деп жазды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің тарихшысы Франк Чадвик де Грасс британдық флотты оның орнында тұрып қана жеңілуге мәжбүрлей алатынына сенді; оның флотының мөлшері Грейвстің өту әрекетіне кедергі келтіруге жеткілікті болар еді. Тарихшы Харольд Ларраби бұл жағдай Грейвс шығанаққа сәтті кірсе, Клинтонды Нью-Йоркте француздық блокадаға ұшыратуы мүмкін екенін көрсетті; егер Грейвс мұны жасамаса, Баррас (қамау құралдарын тасымалдаған) де Грасс қолдау көрсету үшін келмесе, Грейвстен кем болар еді. Ғалым-тарихшы Эрик Джей Долиннің айтуынша, Кариб теңізінде 1780 жылы болған қауіпті дауыл маусымы (бір жыл бұрын) 1781 жылғы теңіз шайқасының нәтижесіне маңызды үлес қосуы мүмкін. 1780 жылғы қазан айындағы Ұлы дауыл Атлантика мұхитындағы ең қасіретті дауылдардың бірі болды. Кіші Антиль аралдарында шамамен 22 000 адам қаза тауып, көптеген елдердің кемелері жойылды. Корольдік теңіз күштерінің 15 әскери кемесін жоғалтуы және 9 кемесінің ауыр зақымдануы Америка Тәуелсіздік соғысының теңгеріміне, әсіресе Чесапик шығанағы шайқасында әсер етті. Британдық теңіз күштерінің француздарға жеңілуі Вашингтонның Йорктаун қамалында шешуші рөл атқарды, Корнуоллисті капитуляцияға мәжбүр етті және Америка Құрама Штаттарының тәуелсіздігін қамтамасыз етті.

Ескерткіш

Вирджиния штатының Вирджиния-Бич қаласындағы Fort Story бірлескен экспедициялық базасында орналасқан Кэп Генри ескерткішінде де Грасс және оның теңізшілерінің Америка тәуелсіздігіне қосқан үлесіне арналған монумент орналасқан. Ескерткіш және монумент Колониялық Ұлттық Тарихи Парктің құрамына кіреді және Ұлттық Парктер Қызметімен күтіледі.

Британдық желі

Британдық флот Кеме Сынып Оқтары Командир Қазалар Ескермелер Белгілі саны Ауыр жараланғандар Барлығы Ван (шайқас кезінде артта) Альфред Үшінші сынып 74 Капитан Уильям Бейн 0 0 0 Белликье Үшінші сынып 64 Капитан Джеймс Брайн 0 0 0 Инвинсибл Үшінші сынып 74 Капитан Чарльз Сакстон 0 0 0 Барфлер Екінші сынып 98 Артқы адмирал Сэмюэл Худ Капитан Александр Худ 0 0 0 Монарх Үшінші сынып 74 Капитан Фрэнсис Рейнольдс 0 0 0 Кентавр Үшінші сынып 74 Капитан Джон Николсон Инглефилд 0 0 0 Орталық Америка Үшінші сынып 64 Капитан Сэмюэл Томпсон 0 0 0 Бедфорд Үшінші сынып 74 Капитан Томас Грейвс 0 0 0 Резолюшн Үшінші сынып 74 Капитан Лорд Роберт Мэннерс 3 16 19 Лондон Екінші сынып 98 Артқы адмирал Томас Грейвс Капитан Дэвид Грейвс 4 18 22 Флот туы Ройал Оак Үшінші сынып 74 Капитан Джон Плумер Ардесоиф 4 5 9 Монтагю Үшінші сынып 74 Капитан Джордж Боуэн 8 22 30 Европа Үшінші сынып 64 Капитан Смит Чайлд 9 18 27 Арт (шайқас кезінде алдында) Террибл Үшінші сынып 74 Капитан Уильям Клемент Финч 4 21 25 Шабуылдан кейін батып кетті Аякс Үшінші сынып 74 Капитан Николас Чаррингтон 7 16 23 Принцесса Үшінші сынып 70 Артқы адмирал Фрэнсис Сэмюэл Дрейк Капитан Чарльз Кнатчбулл 6 11 17 Артқы ту Алсид Үшінші сынып 74 Капитан Чарльз Томпсон 2 18 20 Интрпид Үшінші сынып 64 Капитан Энтони Джеймс Пай Моллои 21 35 56 Шрусбери Үшінші сынып 74 Капитан Марк Робинсон 14 52 66 Қазалардың қорытындысы 82 23 23 14 Егер басқаша көрсетілмесе, кестедегі ақпарат «The Magazine of American History With Notes and Queries», 7-том, 370-беттен алынған. Кеме капитандарының есімдері Аленнен, 321-беттен алынған.