Көліктің аударылуы және оның себептері

Кіріспе

Көлік апаты, онда көлік аударылып немесе домалап кетеді.

Айналу немесе аударылу – көліктің қабырғасына немесе шатырына аударылуымен жүретін көлік апатының бір түрі. Айналудың басқа көлік соқтығысуларына қарағанда өлім-жітім деңгейі жоғары.

Динамикасы

Көліктердің аударылуы екі түрге бөлінеді: сыртқы әсерден туындаған және сыртқы әсерден туындамаған. Сыртқы әсерден туындаған аударылу себебі – тротуар сияқты сыртқы нысанға соқтығысу немесе басқа көлікпен қақтығысу. Сыртқы әсерден туындамаған аударылу рульді басқару, жылдамдық және жермен үйкеліс нәтижесінде болады. Бесінші дөңгелекпен жалғанбаған тіркемелер (яғни, бесінші дөңгелектің орнына тіркеме құрылғысын пайдаланатындар) қосымша тұрақтылықты қамтамасыз ететін трактор немесе басқа қозғалтқыштары болмағандықтан, аударылуға көбірек бейім.

Алып тасталмаған қайтарулар

Қозғалмайтын аударылыстар көліктің бұрылыс кезіндегі күштердің тұрақсыздығынан туындайды. Көлік бұрылыс жасағанда, оған үш күш әсер етеді: дөңгелек күштері (ортаға тартқыш күш), инерциялық әсерлер (ортадан тепкіш күш) және гравитация. Дөңгелек күштері көлікті қисықтың ортасына қарай итеріп жібереді. Бұл күш жер бетінде, масса орталығының төменінде әрекет етеді. Инерция күші көліктің масса орталығы арқылы, бұрылыс орталығынан сыртқа қарай бағытталады. Осы екі күш көлікті қисықтың сыртына қарай бұруға мәжбүрлейді. Көліктің салмақ күші масса орталығы арқылы төмен қарай, қарсы бағытта әрекет етеді. Егер дөңгелек және инерция күштері гравитация күшін жеңіп шығарса, көлік аударыла бастайды.

Айналып кетуі мүмкін

Жеңіл жолаушылар көліктерінде ең көп кездесетін айналу түрі көлік бүйірінен сығақтап келе жатқанда, дөңгелектері бордюрге соғылып, жұмсақ топыраққа батып немесе осыған ұқсас жағдайларда, күрт көлденең күш пайда болып айналуға себеп болады. Физикалық принциптері бұрылыста айналуға ұқсас. 2003 жылғы есеп бойынша, бұл ең көп таралған механизм, жалғыз көлік айналудың 71% құрайды. Айналудың тағы бір түрі басқа көлік немесе затқа соқтығысу салдарынан пайда болады. Мұндай жағдайларда соқтығысу көліктің тұрақсыздығына әкелуі мүмкін, мысалы, тар зат көліктің бір жағын жоғары жылдамдатып, екінші жағын жылдамдатпайды. Бұрылып орнатылған қоршау рельстерінің ұштары осыған себеп болуы мүмкін. Бүйірден соққы көліктің бүйірге қарай жылдамдауына әкелуі мүмкін. Дөңгелектер бұл өзгеріске қарсы тұрады, ал осы күштердің әрекеті көлікті айналдырады. 1983 жылғы сынақтар жеңіл жүк көліктерінің кейбір алғашқы үлгідегі бағыттау рельстеріне соқтығысқаннан кейін айналып кетуге бейім екенін көрсетті. Көлік арықтан немесе көлбеуден өтетін кезде де айналуы мүмкін. 33% (бір тік бірлікке үш көлденең бірлік) көтерілу немесе төмендеуге ие еңістер "қауіпті еңістер" деп аталады, себебі олар көптеген көліктердің аударылуына әкелуі мүмкін. Көлік үлкен кедергіге дөңгелегімен соқтығысқанда немесе тегіс емес жерде маневр жасағанда айналуы мүмкін. Трейлердің тіреу құрылымының бүгілуі, егер көлік сығақтап қалған жағдайда (жұмсақ топырақ немесе бордюр) болса, сүйретін көлікті айналуға итеруі мүмкін. Күшті желдер жүк көліктері, автобустар және микроавтобустар сияқты биік көліктердің аударылуына себеп болуы мүмкін. Қауіпті аймақтар – жағалау жолдары, далалар және ашық көпірлер. Желден қорғалған жерден шыққан көліктер күрт желдің әсеріне ұшырауы мүмкін.

Көлік құралдары

Барлық көліктер әртүрлі деңгейде аударылуға бейім. Жалпы, аударылу мүмкіндігі масса орталығының биіктігі, доңғалақ базасының тарлығы, рульдің сезімталдығы және жылдамдықтың артуымен бірге өседі. Жолаушылар автомобильдері үшін аударылу шегі 1 g-тан жоғары көлденең үдеуді құрайды. Tesla Model S көлігінің масса орталығы төмен болғандықтан, аударылу қаупі ерекше төмен – 5,7%. Жеңіл жүк көліктері 0,8-1,2 g көлденең үдеуде аударылады. Ірі коммерциялық жүк көліктері тіпті 0,2 g көлденең үдеуде аударылуы мүмкін. Жүк көліктері жолаушылар көліктеріне қарағанда аударылуға көбірек бейім, себебі олардың корпусы әдетте биік және жерден жоғары болады. Бұл масса орталығын көтереді. Көліктің жүргізуге арналған аспасы ұзақ ходы бар жолдан тыс аспалармен жабдықталған SUV көліктері аударылуға бейім. Жолдан тыс жердегі аралықты арттыру үшін аспаның биіктігі көтеріледі, бұл масса орталығын жоғарылатады. Толық көлемді микроавтобустарда көбінесе жолдан тыс аспалар болмайды, бірақ олардың биік корпусы оларды аударылуға бейім етеді. Ford E сериясы сияқты он бес орындық микроавтобустар (27,9%), әсіресе аударылуға бейім, себебі олардың биіктігі көптеген адамдарды тасымалдау үшін қажетті күшті аспалармен артады. Көлік құралы ауыр жүкпен жүктелгенде аударылу мүмкіндігі артады. Мұндай микроавтобустардың шатырына ештеңе жүктемеу және көлікті қауіпсіз басқару тәжірибесі немесе оқытылған жүргізушілерді пайдалану ұсынылады. Мұндай жағдайларда, көлік құралының жүктелген және бос күйдегі мінез-құлқымен танысу, кенеттен бұрылудан аулақ болу және тар бұрылыстарда жылдамдықты төмендету осы көліктермен байланысты аударылу қаупін айтарлықтай азайтуға көмектеседі. SUV көліктерін өндірушілер көбінесе жүргізушінің күннен қорғағыш қалқанына ескертулер жазады. Аударылуға бейімдігі туралы жарияланған көліктердің арасында Ford Bronco II, Suzuki Samurai, Jeep CJ, Mitsubishi Pajero/Montero және Isuzu Trooper бар. Әскери көліктердің доңғалақ базасы азаматтық SUV көліктеріне қарағанда әлдеқайда кең болғандықтан, оларды аударылу қиын. Дегенмен, Ирак және Ауғанстандағы жарылғыш құрылғылары (ЖҚ) азаматтық көліктерде кездеспейтін аударылуға себеп болады. Мұндағы ең жоғары орналасқан пулеметші ең осал. 2011 жылы Нью-Йоркте 15 жолаушының қаза болуына себеп болған биік жолаушылар автобусы АҚШ жаңалықтарында кеңінен жарияланды. Автобус бұрылып, жанына құлап, көліктің жоғарғы бөлігін бөліп алған тіреуге соқтығысты.

All vehicles are susceptible to rollovers to various extents. Generally, rollover tendency increases with the height of the center of mass, narrowness of the axle track, steering sensitivity, and increased speed. The rollover threshold for passenger cars is over 1 g of lateral acceleration. The Tesla Model S has an unusually low rollover risk of 5.7% due to its low center of mass. Light trucks will roll over at lateral accelerations of 0.8 to 1.2 g. Large commercial trucks will roll at lateral accelerations as low as 0.2 g Trucks are more likely to roll over than passenger cars because they usually have taller bodies and higher ground clearance. This raises the center of mass. SUVs are prone to rollover, especially those outfitted with long travel off road suspensions. The increased suspension height for increased clearance off road raises the center of mass. Full size vans don't usually have off road suspensions, but their increased body height makes them more prone to tip. Fifteen passenger vans such as the Ford E Series (at 27.9%), are particularly notorious for rolling over because their height is increased by the heavy duty suspensions necessary to carry large numbers of people. The rollover tendency is increased when the vehicles are heavily loaded. It is recommended to not load anything on the roof of such vans, and to use drivers experienced or trained in safe operation of the vehicle. In such cases, familiarity with the vehicle's behavior loaded and unloaded, avoiding sudden swerving maneuvers, and reducing speed through tight turns can greatly decrease the rollover risk associated with these vehicles. Manufacturers of SUVs often post warnings on the driver's sun visor. Among the vehicles which have received publicity for tendencies to roll over are the Ford Bronco II, Suzuki Samurai, Jeep CJ, Mitsubishi Pajero/Montero, and Isuzu Trooper. Military vehicles have a much wider wheel track than civilian SUVs, making them more difficult to roll over. However, IEDs in Iraq and Afghanistan cause roll overs not seen by civilian vehicles. The top turret gunner is particularly vulnerable. A tall passenger coach made US headlines when 15 passengers were killed in New York in 2011. The bus swerved, flipped on its side and hit a pole which split off the top of the vehicle.

Ролл-овер тәуекелі жалпы тізімі

АҚШ-та сатылған көлік құралдары, АҚШ Ұлттық жол қауіпсіздігі басқармасының бағалауынша тәуекел деңгейі бойынша сұрыпталған. Басқа параметрлер бойынша сұрыптау үшін <> түймесін басыңыз. Жыл Өндіруші Модель Құлау қаупі (Roll over risk) Тұғырлау (Grip) Орталық ауырлық биіктігі (CoG height) Өндірілген түрі Орындықтар Ескерім 2011 Chevrolet Tahoe 24.6% 0.79 SUV 8 2011 Ford F 150 19.8% 0.71 Көліктік машина 4 2013 Toyota Hilux 19.1% 5 миллион 2009 жылға дейін Көліктік машина 4 Сондай-ақ Tacoma деп те аталады 2011 Audi Q7 18.5% 0.85 SUV 4 2013 Mercedes Benz M класы 17.9% SUV 5 2013 Volvo XC90 17.9% 0.77 SUV 5 немесе 7 2013 BMW X5 17.4% 1 миллион 2010 жылға дейін SUV 5 2013 Lexus RX 16.4% SUV 5 2012 Chrysler Town & Country 16.4% Микроавтобус ? 2013 Toyota Sienna 14% Микроавтобус 7 немесе 8 2011 Toyota Prius 12.1% 0.79 3-4 миллион 2014 жылға дейін 4 Гибрид 2011 Chevrolet Impala 11.3% Седан 4 2014 Mercedes Benz E класы 9.9% 0.87 Седан 4 2011 Chevrolet Volt 9.4% 93,000 2015 жылға дейін 4 Гибрид 2011 BMW 535 9.3% 5 миллион 2009 жылға дейін Седан 4 2013 Chevrolet Camaro 8.7% 0.98 Купе 4 2013 Tesla Motors Model S 5.7% 100,000 2016 жылға дейін Седан 5 немесе 7 Электрлік

Шығу

Көлік аударылғаннан кейін, ол бір қабырғасына немесе шатырына құлап, есіктерді жауып тастауы мүмкін, бұл жолаушылардың қашуын қиындатады. Автобустар, трамвайлар және троллейбустар сияқты бір жағында ғана есіктері бар ірі жолаушылар көліктері көбінесе аударылған жағдайда терезелерді пайдаланып қашудың бір немесе бірнеше тәсіліне ие. Кейбір көліктерде терезелерді ашуға арналған тұтқалары бар, оларды төтенше жағдайда шығу үшін пайдалануға болады. Ал кейбір көліктерде терезелерді сындырып, қашуға мүмкіндік беретін құралдар бар. Кейбір автобустардың шатырында немесе әдеттегі кіреберіс есігіне қарама-қарсы жағында төтенше жағдайға арналған есіктер немесе люктер орнатылған. Көбінесе бұл қашу тәсілдерінің екі немесе одан да көп түрлері біріктіріледі.

Рольдік торлар мен қақпақтар

Айналып кету апаттары, көлік құралының жолаушылары үшін, алдыңғы, бүйірлік немесе артқы соқтығыстармен салыстырғанда, едәуір қауіпті, себебі әдеттегі жолаушылар көліктерінде шатыры жолаушыларға қарай құлап, ауыр бас жарақаттарына әкелуі мүмкін. Көлік құралдарында қаңқаны нығайтатын құрылымдарды (roll cages) пайдалану оларды әлдеқайда қауіпсіз етеді, бірақ көптеген жолаушылар көліктерінде оларды орнату жүк және жолаушыларға арналған кеңістікті тым қысқартып, практикалық емес. Jeep Wrangler – қысқа, тар және тегіс емес жерде жүруге арналған көлік, ерекшелігі – стандартты жабдықта ролл бардың (roll bar) болуы. АҚШ-та кабриолеттердің танымалдылығының төмендеуіне айналып кету апаттарындағы қорғаныстың жеткіліксіздігі де себеп болды, өйткені көптеген кабриолеттерде жел шынысының рамынан басқа қорғаныс жоқ. Кейбір кабриолеттер бас тіректерінің артында екі иілген, сыртқа шығыңқы құбырды пайдаланып, айналып кетуден қорғайды. Ал кейбір Mercedes-Benz кабриолеттерінде апат жағдайында автоматты түрде шығатын ролл бар (roll bar) орнатылған. Жарыс машиналарынң көпшілігінде қаңқаны нығайтатын құрылымдар болады, себебі жарыс кезінде айналып кету мүмкіндігі жоғары. Бұған қоса, қаңқаны нығайтатын құрылымның шассиді нығайту әсері көбінесе автомобиль үшін пайдалы деп есептеледі.

Ескерту белгілері

Кейбір елдерде жүк көліктері мен ауырлық ортасы жоғары басқа да көліктер үшін қисындар мен аударылу қаупі жоғарырақ аймақтарды ескертетін ерекше белгілер бар. Мұндай белгілерде аударылып кетпеу үшін ұсынылатын қауіпсіз жылдамдық көрсетілуі мүмкін. Бұл жылдамдық әдетте бұрылыстағы рұқсат етілген максималды үдеу күшінің өлшеуі арқылы анықталады, ол максималды статикалық аударылу шегінен әлдеқайда төмен болуы керек. Ұлыбританияда "кері бұрылыс" тақтасымен бірге "айналым алдында", "қисылыс алдында", "қисылыста қосылыс ( ) алдында" немесе "қисылыстар тізбегі алдында" сияқты ескерту белгілері орнатылады.

Еуропалық ауыр жүк көліктері

Еуропалық одақта ауыр жүк көліктерінің аударылып кетуі көбінесе ауыр жарақаттарға соқтырмайды деп саналады. Кейбір еуропалық жүк көліктерінде ESC (электронды тұрақтандыру жүйесі) жоқ. Швецияда күніне бір-екі рет аударылып кету оқиғасы болады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та, 1994, 2003 және 2004 жылдары көліктің аударылып қалудан болған қазалардың жалпы қазалардың арасындағы үлесі тиісінше %, % және %-ты құрайды. Бір көліктің аударылып қалудан болған қазалардың 1994, 2003 және 2004 жылдары барлық аударылып қалудан болған қазалардың арасындағы үлесі тиісінше 82%, 82% және 81%-ты құрайды. Көлігін ең көп рет аударған жүргізуші жеңімпаз болады.