Кіріспе
Йохан Густав Кнут Виксель (20 желтоқсан 1851 – 3 мамыр 1926) – швед экономисі, Стокгольм мектебінің өкілі. Оның экономикалық еңбектері Кейнсиандық және австриялық экономикалық ойлар мектептеріне ықпал етті. Ол белгілі феминист Анна Буггеге үйленген.
Johan Gustaf Knut Wicksell (December 20, 1851 – May 3, 1926) was a Swedish economist of the Stockholm school. His economic contributions would influence both the Keynesian and Austrian schools of economic thought. He was married to the noted feminist Anna Bugge.
Ерте өмір
Уикселл Стокгольмде 1851 жылдың 20 желтоқсанында дүниеге келген. Оның әкесі салыстырмалы түрде табысты кәсіпкер және жылжымайтын мүлік брокері болған. Ол екі ата-анасынан да ерте жасында айырылды. Анасы оған алты жасында, ал әкесі он бес жасында қайтыс болды. Әкесінің мол мүлігі оған 1869 жылы Уппсала университетіне математика мен физиканы оқуға түсуге мүмкіндік берді.
Білім
Ол екі жылда бірінші дәрежесін алды және 1885 жылға дейін аспирантурада оқыды, содан кейін математика ғылымдарының докторы атанды. 1887 жылы Уикселл континентте оқуға стипендия алды, онда Венада экономист Карл Менгердің лекцияларын тыңдады. Келесі жылдары оның қызығушылығы әлеуметтік ғылымдарға, әсіресе экономикаға қарай бұрыла бастады.
Оқытушы
Упсала университетіндегі оқытушы ретінде Уикссел еңбек нарығына қатысты пікірлерімен көзге түсті. Бір лекциясында ол маскүнемдік пен жезөкшелікті адамды бөтендетіп, ар-ұятын төмендетіп, кедейлендіретін нәрселер деп айыптады. Оны кейде социалист деп атағанмен, ол мәселені шешу үшін тууды реттеуді жақтады, және бұл ұстанымын өмірінің соңына дейін қорғады – бұл Мальтусқа тән еді. Уикссел «күшті нео-мальтусиан» деп сипатталған. Оның өршіл идеялары қызығушылық тудырды, бірақ экономика саласындағы алғашқы еңбегі «Құндылық, капитал және жер пайдасы» (1892) көбінесе назарсыз қалды. 1896 жылы ол «Мемлекеттік қаржы теориясы бойынша зерттеулер» атты еңбегін жариялады, онда маргинализм идеяларын прогрессивті салық салуға, қоғамдық игіліктерге және мемлекеттік саясаттың басқа да салаларына қолданды, бұл көп қызығушылықты тудырды. Уикссел 1887 жылы Анна Буггеге үйленді. Сол кезде Швецияда экономика заң факультетінде оқытылды, сондықтан Уикссел заңгерлік диплом алғанға дейін профессорлық қызметке тағайындала алмады. Осы себепті ол Упсала университетіне оралды, онда әдеттегі төрт жылдық заңгерлік бағдарламаны екі жылда аяқтады және 1899 жылы доцент атағын алды. Келесі жылы ол Лунд университетінде толық профессор болып тағайындалды, онда өзінің ең маңызды жұмыстарын жасады. 1908 жылы Исаның құдайлық тууы туралы лекциясында сатиралық әңгіме айтқаннан кейін, Уикссел дінге қарсы әрекет жасады деп танылды және 1910 жылы екі айға түрмеге қамалды.
Кейінгі өмірі
1916 жылы ол Лундтағы лауазымынан зейнеткерлікке шығып, Стокгольмде үкіметке қаржы және банк ісі жөнінде кеңес берді. Стокгольмде Викселл Бертил Олин, Гуннар Мырдал және Эрик Линдал сияқты «Стокгольм мектебі» деп аталатын болашақ көрнекті экономистермен байланыс жасады. Ол сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының болашақ Бас хатшысы Даг Хаммаршельдке дәріс берді. Викселл 1926 жылы пайыз теориясы бойынша соңғы еңбегін аяқтау кезінде қайтыс болды.
Әсерлер
Уиксселл Леон Вальрастың (Лозанна мектебі), Эйген фон Бём-Баверк (Австрия мектебі) және Дэвид Рикардоның теорияларына құмар болды және экономиканың үш теориялық көзқарасының синтезін іздеді. Викселлдің синтетикалық экономикалық теорияны жасау жұмысы оған «экономистер экономисі» деген атақ әкелді. Мысалы, өндіріс факторларына төленетін сыйақылар олардың шекті өнімділігіне теңестіріледі деген идея – маржиналды өнімділік теориясы – Джон Бейтс Кларк сияқты басқалармен ұсынылған болса да, Викселл осы принциптің әлдеқайда қарапайым және берік дәлелдемесін ұсынды, ал қазіргі кездегі осы теорияның көп бөлігі Викселлдің моделінен туындайды. Викселлдің (1898, 1906) инфляцияның «күмулятивтік процесі» теориясы ақшаның «перде» ретіндегі рөлі және Сэй заңы туралы алғашқы шешуші тұжырымдама болып табылады. Рикардоның табыс таратуды зерттеуінен бастап, Викселл тіпті толығымен еркін экономика байлықты теңестіруге бағытталмағанын қорытындылады, бұл Викселлдің алдыңғылары болжаған нәрсеге қайшы келді. Оның орнына, Викселл пікірінше, өсім нәтижесінде туған байлық ең алдымен байлығы бар адамдарға бөлінеді. Осыдан және маргинализм теорияларынан Викселл ұлттық әл-ауқатты жақсарту үшін мемлекеттік араласуды қорғады. Викселл конституциялық саяси экономика саласына әсер етті. Оның 1896 жылғы фискалдық теорияға арналған еңбегі Finanztheoretische Untersuchungen саяси агенттердің таңдау жасауына қатысты ережелердің маңыздылығына назар салды және реформаға бағытталған күш-жігер актерлердің мінез-құлқына әсер етуге тырысудың орнына, шешім қабылдау ережелерін өзгертуге бағытталуы керектігін мойындады.
Пайыздар мен бағалар, 1898 жыл
Уикселлдің ең ықпалды үлесі – оның 1898 жылы алғаш рет неміс тілінде «Geldzins und Güterpreise» деп жарияланған пайыздық қатынастар теориясы. Ағылшын тіліндегі «Interest and Prices» 1936 жылы қолжетімді болды; түпнұсқа атаудың тікелей аудармасы «Money Interest and Commodity Prices» болар еді. Уикселл «табиғи пайыздық мөлшерлеме» деген маңызды терминді ойлап тапты және оны тұрақты баға деңгейімен үйлесетін пайыздық мөлшерлеме деп анықтады. Егер пайыздық мөлшерлеме табиғи мөлшерлемеден төмен болса, инфляция туындауы мүмкін; егер пайыздық мөлшерлеме табиғи мөлшерлемеден жоғары болса, бұл дефляцияға ұшыратады. Табиғи мөлшерлемемен сәйкес келетін пайыздық мөлшерлеме тауар нарығында тепе-теңдікті қамтамасыз етеді және баға деңгейінің тұрақтылығын тудырады. Бұл теорияны Австрия мектебі қабылдап, дамытты, олар экономикалық өркендеудің (ақша ұлғаюына байланысты) нақты уақыттық пайыздық мөлшерлеме табиғи, бөгде әсерден тыс ақша нарығының мөлшерлемесінен төмен түскен кезде болатынын теориялады.
Жинақталатын процесс
Бұл "жинақталу процесі" деп аталатын үлес, егер табиғи пайыздық мөлшерлеме несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемеге тең болмаса, инвестициялық сұраныс пен жинақтар арасында айырмашылықтар туындайды. Егер пайыздық мөлшерлеме табиғи мөлшерлемеден төмен болса, экономикалық өсім орын алады және бағалар, ceteris paribus, көтеріледі. Бұл сыртқы факторлардың ықпалынан емес, экономиканың ішкі механизмдері арқылы туындайтын эндогендік ақшаның алғашқы теориясын ұсынды, содан бері эндогендік ақшаның түрлі теориялары дамыды. Викселлдің инфляцияның "жинақталу процесі" теориясы ақшаны "жамылғы" ретінде қарастыру идеясына алғашқы шешуші қарсылық көрсетті. Викселлдің процесі Генри Торнтонның процесінен бастау алады. Естеріңізге сала кетейік, сандық теорияның механизмі ақшаны тікұшақтан тастаумен басталады: ақша ұсынысының экзогендік артуы. Викселл теориясы, шындығында, ақша ұсынысының артуы баға деңгейінің өсуіне әкеледі, бірақ бастапқы арту эндогенді, яғни қаржылық және нақты секторлардың өзара әрекетінен туындайды. Кредиттік ақшаның болуымен Викселл екі пайыздық мөлшерлемеге тоқталады: "табиғи" мөлшерлеме және "ақша" мөлшерлемесі. Табиғи мөлшерлеме – капиталға түсетін табыс немесе нақты пайда мөлшерлемесі. Оны жаңа капиталдың шекті өніміне шамамен тең деп санауға болады. Ал ақша мөлшерлемесі несие мөлшерлемесі болып табылады, бұл толығымен қаржылық құрылым. Сондықтан несие "ақша" ретінде дұрыс қарастырылады. Банктер несие беру үшін депозиттерді құрып, олардан қарыз алушылар қол жеткізе алады. Депозиттер нақты ақша қалдықтарының бір бөлігін құрайтындықтан, банк, әсіресе, "ақша жасауға" қабілетті.
Ақшаның сандық теориясы
Викселлдің негізгі тезисі бойынша, нақты өзгерістердің салдарынан туындаған тепе-теңсіздік ақшаға деген сұраныстың және сонымен бірге оның ұсынысының өсуіне әкеледі, себебі банктер оны толық қанағаттандыруға тырысады. Толық жұмыспен қамту (тұрақты Y) және төлемдер жүйесінің (тұрақты V) тұрақтылығын ескере отырып, алмасу теңдеуі бойынша, MV = PY, M-нің өсуі тек P-нің өсуіне ғана алып келеді. Осылайша, ақшаның сандық теориясының мәні, ақша мен инфляция арасындағы ұзақ мерзімді байланыс, Викселлде сақталады. Ең бастысы, Сэйдің заңы бұзылып, күшін жояды. Атап айтқанда, нақты жиынтық ұсыныс шектеулі болғанда инфляция туындайды, себебі капитал тауарларын өндіретін салалар кәсіпкерлердің капитал тауарларына деген жаңа нақты сұранысын өндіріс қуатын арттыру арқылы қанағаттандыра алмайды. Олар тырысуы мүмкін, бірақ бұл факторлық нарықта бағаны көтеруге әкеледі, ал факторлық нарық өзінің ұсынысымен шектеулі, демек факторлық бағалар мен жалпы тауар бағалары өседі. Қысқасы, инфляция – нақты жиынтық сұраныстың нақты жиынтық ұсыныстан артық өсуінен туындаған нақты құбылыс. Соңында, Викселл үшін ақшаның іштен туындайтын құрылуы және оның тауар нарығындағы өзгерістерге қалай әкелетіні – ақша және нақты секторлар арасындағы дихотомияның неоклассикалық дәстүрінің бұзылуы болып табылады. Ақша – "перде" емес, агенттер оған ден қояды, және бұл иррационалды "ақша иллюзиясына" байланысты емес. Дегенмен, Викселл үшін ұзақ мерзімді перспективада сандық теория әлі де күшінде екенін есімізде сақтауымыз керек: ақша ұзақ мерзімде бейтарап болып қалады, бірақ осыған жету үшін Викселл дихотомияның неоклассикалық принциптерін, ақша ұсынысының экзогенділігін және Сэйдің заңын бұзды.
Қабылдау
Викселлдің идеяларының бір бөлігін австриялық мектеп дамытты, оны орталық банк саясатына негізделген бизнес-цикл теориясын құру үшін пайдаланды. Экономикадағы ақша мөлшеріндегі өзгерістер нарықтық айырбас бағамын белгілі бір жағдайларда табиғи деңгейге қатысты өзгертеді, соның салдарынан тұтыну тауарларын және инвестицияларды өндірудің салыстырмалы үлесі өзгереді, бұл соңында экономикалық түзетуге немесе рецессияға әкеледі, онда экономикадағы тұтыну тауарларын өндірудің инвестицияға қатысты үлесі табиғи пайыздық мөлшерлемеге сәйкес деңгейге қайта оралады. Бұл жинақы процесс Джон Мейнард Кейнстің «Жұмыс, пайыз және ақшаның жалпы теориясы» шыққанға дейін бизнес-циклдің басты теориясы болып саналды. Викселлдің теориясы Кейнстің өсу және рецессия туралы ойларына, Гуннар Мырдальдың «Шарлап жинақталатын себептер» деген маңызды тұжырымына, сондай-ақ Джозеф Шумпетердің бизнес-циклдің «жаратылыс және жойғылық» теориясына күшті әсер етті. Викселлдің басты зияткерлік қарсыласы – американдық экономист Ирвинг Фишер болды, ол ақшаның сандық теориясын түйіндеп, оны негізінен ұзақ мерзімді бағаларға байланыстырды. Викселлдің теориясы әлдеқайда күрделі болды, ол нақты экономикадағы өзгерістер жүйесіндегі пайыздық мөлшерлемелерден басталады. Екі экономист те өз теорияларынан бизнес-циклдің (және экономикалық дағдарыстың) түбінде үкіметтің ақша-кредит саясаты жатқаны деген қорытындыға келсе де, олардың келіспеушілігі өмір бойы шешілмеді, тіпті жарты ғасырдан кейін басталған кейнсиандықтар мен монетаристтер арасындағы саяси пікірталастарға мұрагерлік етті. Викселл көптеген әлеуметтік мәселелер бойынша өз пікірін білдірді және көбінесе қалыпты жағдайды сынға алды. Ол лауазым, неке, шіркеу, монархия және әскери институттарды күмәндандырды. Викселл байлық пен табыстың тең бөлінуі үшін күрескенмен, өзін ең алдымен қоғамды тәрбиелеуші деп санады. Ол ақша-кредит экономикасы саласына ғана емес, одан да көп салаға әсер етуді қалады.
in Gunnar Myrdal's key concept Circular Cumulative Causation and also in Joseph Schumpeter's "creative destruction" theory of the business cycle. Wicksell's main intellectual rival was the American economist Irving Fisher, who espoused a more succinct explanation of the quantity theory of money, resting it almost exclusively on long run prices. Wicksell's theory was considerably more complicated, beginning with interest rates in a system of changes in the real economy. Although both economists concluded from their theories that at the heart of the business cycle (and economic crisis) was government monetary policy, their disagreement would not be solved in their lifetimes, and indeed, it was inherited by the policy debates between the Keynesians and monetarists beginning a half century later. Wicksell also expressed his views on many social issues and was often a critic of the status quo. He questioned the institutions of rank, marriage, the church, the monarchy, and the military. While Wicksell fought for a more equal distribution of wealth and income, he saw himself primarily as an educator of the public. He desired to influence more than just the field of monetary economics.
Мұра
Оның мемлекеттік саясатының элементтері, соның ішінде 1930 жылдардағы баға деңгейін нысаналау қағидасы (Jonung 1979) және оның әл-ауқатты мемлекет туралы көзқарасы, швед үкіметі тарапынан қатты қабылданып, құндылыққа ие болды. Уиксселдің экономикаға қосқан үлесін кейбір экономистер, оның ішінде экономика тарихшысы Марк Блауг, қазіргі заманғы макроэкономиканың негізгі қағидаларының бірі деп сипаттады. Майкл Вудфорд Уиксселдің баға тұрақтылығын сақтау үшін пайыздық ставканы қолдануын айрықша жоғары бағалады, осылайша ақша-кредиттік саясаттың көп бөлігі алтын стандартына негізделген кезде бұл керемет көрініс болды (Woodford, 2003, 32 б.). Вудфорд өзінің әдістемесін «жаңа-Виксселдік» деп атайды және ақша-кредиттік саясат бойынша оқулығын Виксселдің еңбегіне деген құрметпен атады.