Кіріспе

Тәуелсіз аспаның қарапайым түрі

Айналатын ось – Эдмунд Рамплердің 1903 жылы жасап, патенттеген тәуелсіз (артқы дөңгелек) аспаның қарапайым түрі. Бұл автомобиль аспасындағы революциялық өнертабыс болып табылады, ол жетекші (қуатты) дөңгелектерге тегіс емес жол бетінде тәуелсіз қозғалуға мүмкіндік берді, осылайша көліктің дөңгелектері жолмен жақсы байланыста болып, жақсырақ ұстауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, әрбір дөңгелектің азайтылған серпімді салмағы олардың қозғалысының автомобильге тигізетін әсерін азайтады. Алғашқы автомобильдік қолданысы – Rumpler Tropfenwagen, кейіннен Mercedes 130H/150H/170H, Standard Superior, Volkswagen Beetle және оның туындылары, Chevrolet Corvair, сондай-ақ аударылуға бейім M151 джипі болды. Кейбір кейінгі автомобильдердің артқы айналатын осьтерінде жетекші біліктерді шассиге бекітілген дифференциалға жалғайтын кардандық білгіштер бар. Айналатын осьтерде дөңгелектерде кардандық білгіштер болмайды – дөңгелектер әрқашан жетекші біліктерге перпендикуляр болады; сондықтан бұл конструкция рульді басқару қажет болатын автомобильдің алдыңғы дөңгелектеріне жарамсыз. Дегенмен, дифференциал жартылай біліктердің біріне бекітілген жеңілдетілген нұсқа 1963 жылғы Jeep Wagoneer-дің алдыңғы осінде, оны нарыққа шығарған кезде қосымша опция ретінде ұсынылды. Айналатын ось аспалары әдетте жапырақты серіппелер мен амортизаторларды қолданды, бірақ кейінірек Mercedes Benz қолданған қосымшаларда спиральді серіппелер қолданылды. Ол сондай-ақ Sopwith және Fokker сияқты ерте ұшақтарда (1910 жылға дейін) қолданылды, әдетте резеңке эластиктермен және демпферлеусіз.

Кемшіліктер

Бір дөңгелектің қисықтығының өзгеруі, арқалық осьті конструкциялармен салыстырғанда зор, себебі біріктірілген жарты ось радиусы, толық ось жинағы радиусынан кем. Аспаның түсірілуі (немесе серпілуі) кезіндегі "бұралау" екі жақта да оң қисықтық өзгерісіне алып келеді, бұл (шектен шыққан жағдайларда) көліктің құлауына себеп болуы мүмкін. Бұрылыс кезіндегі күштердің әсерінен қисықтықтың өзгеруі артқы дөңгелектің жабысуын жоғалтып, артқы жетелеп айдауға (oversteer) әкелуі мүмкін – бұл көліктің айналуына ұшыратуы мүмкін динамикалық тұрақсыз жағдай. Бұл мәселе, әсіресе артқы моторлы конструкцияда серпімді ось қолданылғанда, қозғалтқыш салмағынан туындаған артқы дөңгелектерге түсетін жоғары көлденең күштердің салдарынан ерекше қауіпті. Баяулау кезінде қисықтықтың өзгеруі, жылдамдықтан түсірілген кездегі дөңгелектің жоғары көтерілуін күшейтуі мүмкін.

Қауіпсіздік

Ральф Надер өзінің 1965 жылғы "Қандай да бір жылдамдықпен қауіпсіз емес" кітабында Chevrolet Corvair-дің бірінші буынының 1960-1963 жылдардағы тербеліс осі дизайнының кемшіліктеріне байланысты болған апаттар мен сот ісін егжей-тегжейлі сипаттады. Надер шығындарды азайту мақсатымен басшылық алдыңғы стабилизаторды алып тастағаннан кейін басшылыққа қарсы күрескен Chevrolet инженерін анықтады. 1964 жылғы модельдер стандартты жабдық ретінде алдыңғы стабилизатормен және артқы көлденең жапырақты серіппемен жабдықталды, бұл төтенше маневрлер кезінде тұрақтылықты арттырды. Екінші буын Corvair (1965-1969) нағыз тәуелсіз артқы серіппе (IRS) жүйесін қолданды. Hillman Imp дизайнерлері Corvair-дің проблемаларынан сабақ алды, олар төмен жылдамдықпен бір машинаны сынап, құлатқаннан кейін, артқы моторлы машинаны артқы жағында жартылай иілгіш тіреумен жасады. Дұрыс басқару тепе-теңдігін қамтамасыз ету үшін олар алдыңғы жақта тербеліс осі геометриясын қолданды, басқару осін бір иілгіш тіректердің сыртқы шеттеріне орнатты. Бұл тым аз рульділікке және дөңгелектердің теңсіз тозуына әкелді, сондықтан алдыңғы дөңгелектердің оң бұрышын азайту үшін тербеліс осінің бұрылу нүктелерін төмендету үшін өзгерістер енгізілді. Бұл үшін қосымша жиынтықтар да қол жетімді болды, ал арзан баламасы – тік бұрыштың тіреуге қатысты бұрышын өзгерту үшін конус тәрізді қалыңдықтарды енгізу болды.

Ауыстыру

1960 жылдардың соңында айналмалы осьтер дион түтіктік осьтермен ауыстырылды, бірақ тірі осьтер ең көп қолданылатын болып қалды. Соңғы жылдары көптеген артқы серікпелер заманауи тәуелсіз серікпелермен алмастырылды, ал айналмалы және дион типтері бүгінде дерлік қолданылмайды. Бірақ, чехиялық жүк көліктерінің өндірушісі "Tatra" компаниясы 1923 жылдан бері (Tatra 11 моделі) әдеттегі қатты осьтердің орнына орталық "тіреу" түтігінде айналмалы осьтерді қолданып келеді. Бұл жүйе нашар сапалы жолдарда және жолсыз жерлерде жоғары беріктік пен жақсы өнімділік береді деп есептеледі. Жолдағы тұрақсыздық бұзылған жердегі тұрақсыздықтың артуымен толықтырылады, бұл басқа факторлар бірдей болғанда жолдан тыс жерде жылдамдықты арттыруға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе 6 және одан көп доңғалақты ұзын көліктерде айқын көрінеді, онда шассидің бұрылуы маңызды мәселе болуы мүмкін.

I-шілтегінің қос буыны

Айналып тұратын осьтің тағы бір қолданысы – Ford компаниясының жүк көліктеріндегі "Twin I Beam" алдыңғы аспасы. Бұл жүйеде қатты осьтер бар, ал төрт дөңгелекті жетегі бар нұсқаларында қуат берілуі мүмкін, онда ол "Екілік тарту сәулесі" деп аталады. Бұл тәуелсіз аспалы жүйе, себебі әрбір дөңгелек екіншісінің орнын өзгертпей жоғары көтеріліп, төмен түседі. Әрбір шина стандартты айналып тұратын осьті аспадағыдай доға бойынша қозғалса да, төменгі бақылау қолдары осьтің бұрылу нүктесін қарама-қарсы рама рельсінің төменгі жағына бекіту арқылы ұзартылады (яғни, сол жақ төменгі бақылау қолдары оң рама рельсіне және керісінше). Төмендетілген бұрылу нүктесі және ұзын қолдың ұзындығы кемпірліктегі өзгерісті азайтады, ал бұл әсер жоғарыда аталған артқы дөңгелектердегі қуатпен жұмыс істейтін айналып тұратын осьтерге қарағанда әлдеқайда қауіпсіз, онда бұрылу нүктесі шамамен бір жақты рама рельсінде орналасқан. Twin I Beam аспасының екі жағында да кастерді бақылау үшін қосымша радиустық қол байланысы бар. Twin I Beam аспасымен кемпірліктегі өзгеріс азайтылса да, A-қол аспа жүйесі дөңгелекті параллелограммдық қозғалысқа шектейді, бұл аспаның қозғалысы кезінде кемпірліктегі өзгерісті одан әрі азайтады. 1956 жылғы 1-ші сериялы Lotus Eleven спорттық жарыс машиналарын Ford E93 седанынан алынған айналып тұратын осьті алдыңғы аспасы қолданылды.