Кіріспе

Танктер үшін аспа жүйесі. Кристи аспасы – американдық инженер Дж. Уолтер Криститің өз танктерінің жобалары үшін әзірлеген аспа жүйесі. Ол сол кезде көп қолданылып жүрген, дәстүрлі жапырақты серіппелі жүйелерге қарағанда әлдеқайда кең қозғалыс диапазонын қамтамасыз етті, соның арқасында оның танктері жолсыз жерде айтарлықтай жоғары жылдамдыққа ие болды. Бұл жүйе алғаш рет оның 1928 жылғы M1928 үлгісінде қолданылды және 1944 жылы қайтыс болғанға дейін барлық жобаларында пайдаланылды.

Тарих

Кристи дұшпан желілеріне еніп, олардың инфрақұрылымы мен логистикалық қабілеттеріне шабуыл жасау үшін ұзақ қашықтыққа және жоғары жылдамдыққа ие жеңіл танктерді пайдалануды жақтады. Бірінші дүниежүзілік соғыста танктердің басты мәселесі – ізбектік жүйенің (подвеска) бұзылуы болды. Кристидің 1919 жылғы алғашқы танк дизайны бастапқы нүктеге дөңгелектермен жете алатын, содан кейін іс-қимылға түспей тұрып, іздер орнатылатын болды. АҚШ танк корпусы Кристи компаниясынан осы дизайнға негізделген бір танк тапсырыс берді. M1919 деп аталған танк 1921 жылдың басында жеткізіліп, Кристи оны модификациялауды ұсынғанға дейін сынақтан өтті. Модификациялар алдыңғы дөңгелектерге спиральдік серіппелі жүйе қосып, мұнараны алып тастады, қару-жарақ көліктің алғы бөлігіне орнатылды. Қазір M1921 деп аталатын танк 1922 және 1923 жылдары сынақтан өтті, бірақ маневрлеу қабілеті мен ішкі кеңістігі жеткіліксіз деп танылды, сондықтан 1924 жылы Абердин сынақ полигонындағы Арсенал мұражайына қойылды. 1920-жылдардағы оның алғашқы дизайндық жұмыстарына өтімділіктің нашар болуы кедергі келтірді, себебі серіппелі жүйе шектеулі болды. Оның басты мәселесі – серіппелердің қозғалуы үшін тік кеңістіктің жетіспеуі болды: 25 см қозғалыс үшін серіппе мен тіреуге 50 немесе 75 см тік кеңістік қажет болуы мүмкін, ал оның кішкентай конструкциялары мұндай кеңістік ұсынбады. 1920 жылдардың соңында ол жақсырақ шешім тапты. Шешім – қозғалыс бағытын тіктей көлденеңге ауыстыратын иінтірек (bellcrank) қосу болды. Жол дөңгелектері тек тік қозғала алатын құбырға жеке-жеке орнатылды, ал құбырдың үстінде иінтірек қозғалыс бағытын артқа бұрды. Серіппелер иінтіректің соңына орнатылды және корпустың ішкі жағында жатқандай, қажет болғанша ұзақ болуы мүмкін. Нәтижесінде қозғалыс ауқымы айтарлықтай артты, оның бастапқы дизайндық үлгілерінде 10 см болса, M1928-де 25 см, M1930-да 35 см, ал M1932-де 60 см-ге дейін жетті. M1928 9 тоннадан аспайтын салмаққа және 338 а.к. Liberty қозғалтқышына ие болды; бұл оған іздерде де, дөңгелектерде де жылдамдыққа жетуге мүмкіндік берді. Салыстыру үшін, бұл сол дәуірдің сәнді/жоғары өнімділігі бар жолаушылар көлігімен шамалас, әдеттегі көліктен жылдам, тіпті қазіргі заманғы негізгі ұрыс танктерінің ең жоғары жылдамдығынан да жоғары. Төрт серіппелі жол дөңгелегі "көліктің салмағына байланысты сығылудан" жоғары 11 дюймға қозғала алады. Армияның дизайнға қызығушылығы болғанымен, талаптар бойынша келіссөздер созылды және 1931 жылдың наурыз айында бір Christie M1931 жеткізілді, содан кейін маусым айында тағы 7 данаға тапсырыс берілді. Бұлардың барлығы 1932 жылы шығарылды. Төрт дана сынақ үшін ат әскеріне берілді. Олар негізгі пулеметін ауыр пулеметпен ауыстырды және "Combat Car T1" деп аталды. Екі адамнан тұратын экипаж және салыстырмалы түрде жеңіл броня танктың күтілетін пілделеушілік қолдауына жеткіліксіз болды. Армия жақсартылған T3 үшін техникалық талаптарды жасады, бірақ Кристимен келіспеушіліктерден кейін "Convertible Medium Tank T3E2" танктерінің 5 данасына тапсырыс американдық La France компаниясына берілді. Кристиге негізделген ең танымал танктер – кеңес BT танк сериясы және T-34, олар тік (BT) немесе тікке шамалы бұрышта орнатылған спиральдік серіппелерді қолданды. Кристидің дизайндық ерекшеліктерінің бірі – "конвертибельді" жүйе болды: жол жүру үшін іздерді алып тастау мүмкіндігі, жоғары жылдамдық пен жақсы арақашықтықты қамтамасыз ету және 1930 жылдардың нәзік ізбектік жүйелерінің тозуын азайту. 1931 жылы Линденде (Нью-Джерси штаты) өткен қоғамдық сынақта армия шенеуніктері Christie M1931 танкының жылдамдығы 100 км/сағатқа жеткенін тіркеді, бұл оны әлемдегі ең жылдам танк деп танытты: көптеген адамдар бұл рекордтің бүгінгі күнге дейін сақталғанына сенеді. Жоғарғы іздің жоғарғы бөлігіне кері оралатын роликтер болмады; іздер жол дөңгелектерімен ұсталды. Көптеген орталық бағыттаушы тістері бар із конструкциялары сияқты, екі дөңгелек қолданылды, бұл бағыттаушы тістердің арасына өтуіне мүмкіндік берді. Christie серіппесінің үлкен дөңгелектері мен "бос іздері" бар болғандықтан, осы ерекшеліктері бар басқа конструкциялар кейде қате анықталады. Нағыз Christie серіппесі тек бірнеше конструкцияларда қолданылды, атап айтқанда, кеңес BT танкілерінде және T-34, британдық Cruiser танкілерінде, соның ішінде A13: Cruiser Mk III, Cruiser Mk IV, Covenanter, Crusader, Cromwell және Comet, сондай-ақ кейбір эксперименталды поляк және итальяндық конструкцияларында. T-34 кейінгі кеңес танкілері сыртқы жағынан ұқсас болғанымен, шын мәнінде торсионды серіппелі жүйе қолданды, сондай-ақ неміс танкілері Генрих Книпкамп пен Эрнст Лехрдің Schachtellaufwerke (аралас жүріс құралы) серіппелі жүйесімен. Кейінгі соғыс кезеңдерінде серіппелі жүйе жеңілдетілді. 1939 жылға қарай кеңес одағы BT танкының конвертибельді жүйесі танктегі құнды кеңістікті алатын қажетсіз күрделілік екенін анықтады және бұл мүмкіндік T-34-те жойылды. Түпнұсқа Christie серіппесі үлкен резеңкеленген жол дөңгелектерін қолданды, бірақ соғыс кезінде резеңке тапшылығына байланысты кейбір T-34 зауыттары серіппелі болат жиектері бар дөңгелектерді пайдалануға мәжбүр болды. Дегенмен, көптеген T-34 танктері резеңкеленген дөңгелектермен жасала берді.